Guest writer
F. Vanlalrochana
PIANNI LEH THIHNI INANG WILLIAM SHAKESPEARE
Vawiin hi William Shakespeare-a pianni leh thihni nia hriat a ni a, chumi avang chuan vawiin chu a chungchang thu kan chai dawn a ni. April 23, William Shakespeare-a chanchina ni pawimawh denchhen hian Mizo Academy of Letters pawh April ni 23, 1964 khan din a ni a. Vawiin hian Foundation Day an hmang ang a, kumin chhhunga Diamond Jubilee lawm an tum a, vawiin hi Jubilee lawmna bulṭanna ni a ni ang.
A CHANCHIN: William Shakespeare-a kha Stratford-upon-Avon, England-ah kum 1564 khan a lo piang a. A chanchin tam zawk hi hriat a ni lo a, record pawh a vang hle. Hemi avang hian a awm tak tak lo ti te, mi naran a ni a, a hming hmangin mi dangin thu an ziak tia sawi pawh a tam hle. Zir mi te erawh chuan an pawm lem lo.
Shakespeare-a kha an khua Stratford-a biak in The holy Trinity Church-ah april ni 26, 1564 khan Baptisma chantir a ni a. Heng hun lai hian an pian aṭanga ni thumnaah baptisma an chantir ṭhin avangin, Shakespeare-a chu April ni 23, 1564-a piang a nia ngaih a ni ta a ni.
A hun hmasa lam chu Stratford-ah hmangin sikul pawh a kal a. Kum 1582 khan Anne Hathaway nen inneiin, fa pathum an nei. London-ah a pem a, lemchan lamah a inhmang. Lemchan ziak thiam leh lemchan thiam angin a lar thuai a, Lemchang company lar tak Lord Chamberlain's Men-a member a ni zui nghal. Kum 20 chhung vel lemchan lamah hian a inhmang nia hriat a ni.
Thu leh hla lamah hlawhtling hle mah se, Shakespeare-a hi a mi mal nun hriat tur a tam lo hle. Mi lar khawsakin a khawsa chiam lo te pawh a ni mai thei. Tunlai hunah awm se, a kutchhuakte piah lamah chuan social mediaah kan hmu tam lo mai thei. Kum zabi 17-na tir lamah Stratford-ah a hawng a, Kum 1616 khan kum 52 mi niin a thi. April ni 23, 1616-ah, a pianni veka thi nia chhinchhiah a ni. Baptisma a channa biak in The Holy Trinity Church-ah tho khan phum a ni. A mah phumna hi a biak in han lu chiah a, veilamah Pathian Biak inkhawmna hmun sirah a awm a. A thlan lungah chuan, he thu hi a inziak a,
“Good frend for Isvs sake forbeare,
To digg the dvst enclosed heare:
Bless be ye man yt spares thes stones,
And evst he be yt moves my bones,” tih hi. Ama phuah ngei nia ngaih a ni a, a hunlaia an sap ṭawng hman, Elizabethan English a ni a. Tunlai sap ṭawng chuan,
Good friend, for Jesus' sake forbear,
To dig the dust enclosed here:
Blessed be the man that spares these stones,
And cursed be he that moves my bones, tiin a ziah theih mai awm e. A thlan khawih chingpen lo tura warning inpekna a ni ber mai. A awm ang anga entute an vannei ang a, ka ruh ro la sawntute chu anchhe dawngin an awm ang tih a ni.
A KUTCHHUAK:
Shakespeare-a hian lemchan thawnthu 39 leh hla hril (Sonnet) 154 a phuah nia hriat a ni a.
A lemchan thawnthute han sawi hmasa ila:
Tragedies:
1. Romeo and Juliet – JF Laldailovan Mizo ṭawngin a let, hei hi a manuscript hin tihchhuah a nih hmain a bo a ni awm e. Nununa Renthlei lehlin a awm bawk a, hei hi chu a bu a tihchhuah a ni.
2. Julius Caesar – R. Lalrawnan Mizo ṭawngin a let.
3. Macbeth – R. Lalrawnan Mizo ṭawngin a let.
4. Hamlet – JF laldailova leh Laltluangliana Khiangte ten Mizo ṭawngin an let.
5. Othello - JF Laldailovan Mizo ṭawngin a let, tihchhuah a ni. Kaphleia pawh kh^n Mizo ṭawngina lo let tih a dairy aṭangin a hmuh thei a, a copy erawh hmuh tur a awm tawh lo.
6. King Lear – Nununa Renthlei-in Mizo ṭawngin a let tawh a, tihchhuah a ni tawh bawk.
7. Antony and Cleopatra
8. Coriolanus
9. Timon of Athens
10. Titus Andronicus
Comedies:
11. A Midsummer Night's Dream
12. The Comedy of Errors – PL Liandinga’n Mizo ṭawngin a let. Tihchhuah a ni tawh em ka hre lo. A kutchhuak zingah chuan a tawi ber a, tlar 1770 chauha sei a ni.
13. Love's Labour's Lost - PL Liandinga’n Mizo ṭawngin a let. Tihchhuah a ni tawh em ka hre lo.
14. The Merchant of Venice – PL Liandinga’n Mizo ṭawngin a let.
15. As You Like It - PL Liandinga’n Mizo ṭawngin a let.
16. Twelfth Night- Prof. R. Thangvunga’n Mizo ṭawngin a let. Blank Verse thoin Pu Vungtea hian a let.
17. Much Ado About Nothing – Lalremliana Pachuau-in Mizo ṭawngin a let.
18. The Taming of the Shrew - PL Liandinga’n Mizo ṭawngin a let.
19. All's Well That Ends Well
20. Measure for Measure
21. The Merry Wives of Windsor
22. The Two Gentlemen of Verona - PL Liandinga’n Mizo ṭawngin a let tih ka hria a, tihchhuah a ni tawh em ka hre lo. 2008 khan Mamuantea Pa lehlin chu tihchhuah a ni.
23. The Winter's Tale
24. Pericles, Prince of Tyre
25. Cymbeline
Histories:
26. King John
27. Richard II
28. Henry IV, Part 1
29. Henry IV, Part 2
30. Henry V
31. Henry VI, Part 1
32. Henry VI, Part 2
33. Henry VI, Part 3
34. Richard III
35. Henry VIII
Tragicomedies:
36. The Tempest – Nunna Renthleiin Mizo ṭawngin a let.
37. The Two Noble Kinsmen
Mi dang nena ziah dun:
38. Edward III (Thomas Kyd nena ziah dun)
39. Cardenio (hmuh tur awm tawh lo. Shakespeare-a leh John Fletcher-a te ziah dun nia ngaih a ni)
Sawi tawh angin, William Shakespeare-a hian sonnet 154 a phuah nia hriat a ni a. Sonnet hi tlar 14 a ni a, tlar khatah lam sawm zel a awm a ni. Heng sonnet-ah hian hmangaihna, mawina, mihring dam chhung hun thu, leh hun inher liam zel chungchang te a chai a ni. Heng bakah hian Shakespeare-a hian hla thawnthu pahnih, “Venus and Adonis” leh “The Rape of Lucrece”-a phuah bawk a ni. Shakespeare-a hi a lemchan thawnthute avanga hriat hlawh nih mah se a hla hril te pawh hian English literature-ah hmun pawimawh tak a luah a ni. .
William Shakespeare-a hian a lemchan thawnthu ziah nan hian blank verse-a hmang a. Blank Verse hi iambic pentameter(tlar khata lam sawm awm, ri hniam leh ri sang inkawp a ni. Ri hniam leh ri sang hi tlar khatah kawp nga zel a awm). Shakespeare-a hian blank verse hi a hmang thiam em em a, a lemchan thawnthu tiropuitu pawh a ni.
Blank verse bakah hian a lemchan thawnthu-ah hian Shakespeare-a hian hmanraw hrang hrang rhymed verse, ṭawngkam pangngai, soliloquies, asides, leh rhetoric bungrua metaphor, imagery te leh ṭawngkam cheibawl (wordplay) te a hmang bawk. Shakespeare-a hian character a chher thiam a, Plot ṭha tak hnuaiah sub-plot a zep leh a. Thupui pawimawh tak tak pawh a chai bawk a, a lemchan thawnthute hi a danglam bik a ni.
SHAKESPEARE-A HLUTNA:
1. William Shakespeare-a khan nasa takin sap ṭawng a tihausa. Thumal chher a nei a, ṭawngkauchheh tam tak a chher bawk. Shakespeare-a ṭawngkauchheh hman chhuah, vawiin thlenga hman zui tak hi a tam mai a, chung zinga lar zual ṭhenkhat chu han sawi ila: All’s well that ends well,Break the ice, Eaten me out of house and home, Good riddance, Heart of gold, In a pickle, Laughing stock, Mum’s the word, Wild-goose chase, Fair play, Love is blind, A sorry sight, Neither here nor there, Star-crossed lovers, The game is up, To be or not to be, The world's my oyster, Such stuff as dreams are made on, Method in the madness.
2. Thu leh hmanrua a tihausa. Lemchan thawnthu ziah nan leh hla phuah nana a hmanraw hman ṭhinte chu mi dan pawhin an ching zui ve zel a ni. Shakespearan Sonnet dungzuiin Mizoramah pawh lo phuah ve kan tum lai lai zel hi.
3. Mihring rilru zirna atan thil pawimawh tak tak a thawnthuteah a zep a. Sigmund Freud-a khan Shakespeare-a thuziakte a zir nasa a. Han sawi kai lawk ila:-
1) Hamlet: Hamlet a zir chianna chu a essay "The Interpretation of Dreams." tihah khan hmuh tur a awm. Oedipus complex sawi zau nan a hmang a, thil dang pawh a ziak nual.
2) Macbeth: A essay "The Uncanny," tih a zir chianna hi hmuh turin a awm a. Inchhirna, insumna te, leh rilru lama harsatna chungchangte chhui nan a hmang.
3) King Lear,Othello, Romeo and Juliet, The Tempest leh A Midsummer Night's Dream te pawh kha Freud-a hian a thil zir sawizauna atan leh a thil zir tifiahtu hmanrua atan a hmang.
4. Thupui pawimawh leh mi tin huap thuneihna, dikna rorelna, hmangaihna leh mihring dinhmun te a lemchanah leh a hlateah hian a chai a. Heng thupuite hi eng hun lai pawhin, eng hnam tan pawh, tu tan pawh a pawimawh reng a, awmzia a nei reng a ni. Shakespeare-a kutchhuak chhiartu tu pawhin an ṭawmpui theih reng a nih avangin vawiin thlengin Shakespeare-a kutchhuakte hian mi ngaihven a la hlawh reng a ni.
5. Shakespeare-a kutchhuak te hi vantlang nun leh ram inawpna chungchanga sawisel duhten sawiselna hmanrua atan an hmang ṭhin. Thuneitute inkar thu te, mipa leh hmeichhe mawhphurhna te, vantlang awm dan tur nia lang thil Shakespeare-a lemchan thawnthua kan hmuh ṭhinte hi lam chhuah hlawk tak a ni.
6. Shakespeare-a kutchhuakte hi khawvel hmun hrang hrangah zirna in hrang hrangah an zir a. A lemchan thawnthu zirlaiten an zir hian, ṭawng, history leh mihring nihphung hriat thiamna a pe a, fim zawka thil ngaihtuah kawngah puiin mihring leh hnam ze hriatna kawngah a pui a ni.
7. Shakespeare-a kutchhuak te hi khawvel hmun hrang hrangah ṭawng hrang hrangin an let a. A duh apiang Chhiar theihin a awm a. Lemchanna dawhsana en theihin a awm a, TV-ah leh Fim-a en theihin a awm bawk a. TV series leh Movie vela an siam hi chu tam tak a ni tawh. Tun hnai deuha mi leh Mizorama awlsam deuha en theih chu, Netflix-a mi The King tih kha a ni. Henry trilogy aṭanga lak chhuah a ni. Leonardo da Vinci leh Claire Danes channa Romeo and Juliet pawh kha kan en fur awm e. Anthony Hopkins-a channa Titus Andronicus pawh Amazon Prime-ah leh youtube-ah en mai theihin a awm. Macbeth version thar ber nia ka hriat, Justin Kurzel-a direct pawh hi Amazon Prime-ah en theihin a awm bawk. Amazon prime-ah hian Shakespeare-a thawnthu dang film-a an siam pawh en tur a awm nual mai. Shakespeare-a kutchhuakte hian khawvel pum a dap a, mi ngaihtuahna a luh chhuah a, Shakespeare-a thawnthu hriat te, a lemchan thawnthu ṭawngkam lo chhamchhuah ve theihte leh a hla thu chham theihte chu mi changkang teh nana hman a ni hial a ni.