Guest writer
F. Vanlalrochana
A TAWP THLEN
Mizotena kan nuna kan thil tawn, buaithlak ang reng tak mai chu kan thil tiha a tawp kan thleng peih lo fo hi a ni. Mawhphurhna kan koah a tla a, kan hlen mumal lo fo a. Sumdawnna bul kan han ṭan a, beisei aiin a hlawk har a, kawng laklawhah kan tawp san ṭhin. Kan thil tiha a tawp thlenpui anga kan lan pawh hian, thleng ve hram hram, tih loh aia ti ṭawk ṭawk kan ni fo mai. Sulhnu chhui leh ngai, pawmsak hram hram theihin kan thil tihte kan kalsan fo ṭhinin a lang.
Theihtawp chhuahte hi harsa kan tiriau ṭhin hian a hriat a. Pawl anga hmalaknaah phei chuan thawk nasa leh ti nasa bik riau nite hian kan inhre fo ṭhin emawni aw a tih theih chang a tam. Zirlai leh hna zawng laite hian intihsiakna ṭha beih kawngah harsatna lian tak kan tawk a.Tih ve mai mai a lo theih a, kan ti ve mai mai ta fo a. Kan nih ve theih reng turte hi kan nih loh phah fo mai.
Vei zawng te hi kan nei a, thawm kan chhuah hluai a, hma kan la hluai a. A hnu rei lo deuhah thil dang kan lo veisanin kan lo tuisan leh ta ṭhin a. Tih zawh loh, thawh zawh loin thil kan kalsan a, laklawh deuhin thil dangah kan pakaisan a. ‘Khawvel pum hi a vei a ni,’ tia sawi fiam mai theih awm mi pawh hi kan ngah hle hian a hriat!
Thil kan ti ve a nih chuan, kan theih tawp chhuaha a tawp thlenpui zel hi kan tum ve tur a ni. A tawp thlen thu sawi chuan chanchin ngaihnawm tak pakhat hi ka hre chhuak ṭhin. Tanzania ram mi, Marathon intlansiaka tel ṭhin, John Stephen Akhwari-a kha! 1968 Olympics-a a chetvelna kha a ngaihnawm takzet a ni.
1968 Olympics kha Mexico City-ah neih a ni a. Marathon intlansiakah a tel ve a. A tlan laklawh laia harsatna lian tak a tawh avang chuan, tawpsan ta mai loin a tlan lui zel a. Intlansiaka tlan thlen tur hmun thlengin a tlan lui tluan zak a ni. "Kan ram hian intlansiakna bul ṭan tur ringawtin mel 5000 chuanga hlaah min tir lo a. Intlansiaknaa a tawp thlenga tlan ve turin mel 5000 chuanga hlaah min tir a ni,” tiin a hnu lamah a sawi nghe nghe a ni.
October 1968 khan Olympic intihsiakna an nei a. Ni khat chu, ni sat vawl vawl ni hian Akhwari-a chu intlan thuisiak lama mi ropui tak takte nen intihsiak turin an ding ho ran mai a. Marathon an tlanho dawn a ni. Intlansiak chu an han ṭan a, rei an la tlan hma chuan Akhwari-a chu na zet maiin a tlu tla hlauh mai a. Hliam na zet zet mai chu a taksa chuan a tuar ta a. Chuti chung chung chuan tawpsan mai a tum bik lo a. Taksa na tak chuan chuan, a rilru paukhauh tak avang chuan a tlan lui ta ṭauh ṭauh mai a ni.
A taksa pem leh hliam, thi hnuang chung chuan harsa ti takin Akhwari chuan hma lam chu a pan ṭauh ṭauh a. Intlansiak chu an tlan zel a, a hmasa lam chuan a tawp an thleng zel a, Akhwari-a chu a hnung fal ta hle. Akhwari-an stadium a tlan luh a, an tlan thlen tur hmun a tlan thlen ve meuh chuan, an intihsiaknaa tiṭhate lawmman pawh an lo sem zo daih tawh a, mipui tam zawk chu an lo haw tawh. Mi tlem azawng la hnufual fal deuh chauh chu an lo awm tawh a ni. Chutianga mi tlemte a hnukhawia la awmte chuan, stadium chhunga Akhwari-a lo bai lut an lo hmuh chuan, lawm takin an lo au a, kut an lo beng hlawm a. A huaisenna leh a luhlulna tilangtu Tanzanian intlansiakmiin, na tuar leh chau chunga mahni innawr kala a tawp a thleng ta chu an lo ngai hlu thiam hle a ni. A tuarchhelna leh rilru paukhauhna chuan intihsiakna satliah piah lamah nghawng a nei a, mihring rilru rothapzia tar langtu atan sawi lan a ni ta fo a ni.
Eng vangin nge, inhliam chunga a tawpna ber a ni dawn tih inhre chunga a tlan luih tia an zawhna Akhwari-an a chhanna kha khawvel hmun hrang hranga mi dangte rilru hnehtu lian tak a ni ta a ni. A thusawi chuan, a thil tih laia ainpekna mai piah lamah a ram tana a rilru puthmang, lawm leh inchhuang tak maia ram ai a awhna rilru chu a hmuh thiam thei a. A bul ṭan tawh chu, eng nag harsatna pawh tawk se la, a tawp thlenpui a tumna chu keini pawhin kan entawn tur a ni ang.
John Stephen Akhwari-a chanchinah hian – tih hram hramna, tum ruhna leh inthlah dah hauh loa seh ngai seh ngar ngarna thinlung kan hmu a; chu chu hlutna tak tak hlawh chhuahna pawh a ni. Akhwari hian infiam mi tak tak rilru a tar lang a – chak tumna mai piah lamah, eng ang harsatnaah pawh beidawnga tawpsan lohna hi infiammi tak tak nihphung pakhat a ni tlat a ni.
Kan tunlai khawvel chu pakhatna nih tumna khawvel a ni tawh a, chu ngawt chu hlawhtlinna ber emaw te pawh kan titawh a ni. Chutiang khawvelah chuan, John Stephen Akhwari-a intlansiakna tel ve chanchinah hian kan tan zirlai pawimawh a awm. Harsatna nasa tak tawk chungin a thil tih chu a tawp thlenpui a tum tlat a. Hnehna tak tak pawh hi thleng hmasa ber nihah ngawt hian a awm lo a, mi dang zawng zawng an beidawn hnuah pawh a tawp thlenga kal tura huaisen taka hma lam pan zelna hi hnehna tak tak a ni tih hi kan hre nawn fo tur a ni ang.
Mizote, a bikin ṭhalaite hian, tawrh hram hramna kawngah te, paukhauhna kawngah te, a tawp thlenga beih tumna kawngah te ṭan kan lak thar leh a ṭul takzet mai. Harsatna tling mang lo te hi kan inbawhbuaitir a, chhuanlam tling lote nen hian kan vui dur dur fo. Fuih reng ngai, dawm reng ngai, dawh reng ngai, mahni inthiam chawpna zawng reng mai, hriat thiam reng ngai nih hi Mizo tlangval zia a ni lo hrim hrim. Khawvel zau tak, zim si hian kan nun a thunun ve vek tawh a. Infuihna (motivational talk) te hi ngaihthlak tur a tam em em tawh. Fuihtu ṭhenkhatte erawh chu, an dam chhunga eng nge an hlen chhuah ve tawh aw? tih theihte pawh an nih hmel! Infuihna hi a ṭha e, infuih tur a ni. Inthununna (discipline) tel lo erawh chuan thui a thlen theih loh. Fuih ngai pa kha rei loteah a hnual leh thuai a, fuih nawn leh a ngai ṭhin. Inthunnunna (Discipline) erawh chuan hlawhtlin nana tih tur kha mi a tihtir char chat mai a. Mut la chhuak chungin khawvar rualin mi a kai tho a, chau chung chungin hma lam panin ke min pentir ṭhin. Mihring hi eng ang pawhin infuih mah ila, discipline kan neih loh chuan, kan phurna a reh hunah kan bei zui peih ṭhin lo. Miin discipline a neih ṭhat chuan, phur lo chung pawhin hmalam a pan hram hram a, a tihtur a hlen a, a hlawhtling leh nge nge ṭhin. Inthununna (discipline) hi infuihna (motivation) ṭha ber a ni.
Thil zawng zawng hi a hriat sên loh a. Thil zawng zawng hi kan hriat atan a ṭangkai lo bawk. Buaithlak deuh chu, thil ṭangkai lo hi kan hre tam êm êm a. Chu chuan kan tâna ṭangkai tur kan hriatna kawngah hian min dâl fo a ni.
Nuam tih zawng kan nei a. Nuam tih zawnga kàl ral a awm thei a. Sang tak thlenga dinhmun ropui tak ni thei tur hi nuam tih zawnga kal ral ta mai sawi tur an awm fo a ni. Nuam tih zawng tih loh tur kan tihna phei chu a ni lo. Kan nunah hian, 'discipline' kan mamawh ṭhin. Kan tana hriat tul ṭul leh ṭangkai buaipui thei turte hian mamawh a. Thil ṭha leh ṭangkai ti thei turin kan mamawh. Nuam tih zawng kan buaipui a nih pawhin, insum hun kan hriat a ṭul a. Chuta tân chuan, 'discipline' chu kan mamawh a ni.
Thil han tih mai duhna te, tih ngar ngar tumna te, thil han sawi biaih biaih mai chakna te, an phiar phiar duhna tein mi hi a tur ut ut fo. Chutiang duhna leh châkna kan han thunun hian, a tir lamah chuan mi a tur ut ut fo. Pheikhawk tawt bun ang deuhte hi a nia. Mi hriatpui si lohin kan hreawm fo. Chutiang kan thunun laklawh erawh chuan, nun phungah kan nei chho thei mai thung. Chutiang dinhmuna din tum chu a ṭha.
Thatchhiat laklawh hi a awm a. Thil ṭangkai pawh tih luih hram peih loh ṭum a awm fo. Thil ṭangkai leh ṭul pawh tilui lo a, kohhran leh khawtlang leh ram tana inhmang miah loa mahni hma zawna kal ngawt mai, a rem dan dana nun hman hi a awm thei. Chutianga awm lak lawh chuan awm chhun zel a awl khawp mai. Thatchhiat hi chu zir a ngai reng reng lo. Thuziaktu pawhin thu a ziah loh laklawh chuan a ziak lo reng mai ang. Han ṭhuthran a, thu han ziah a peih lo thuai mai ang. Chuvang chuan, a tih hram hram a ngai a ni.
Ni khata lehkhabu chhiar nana hun inpe miah lo, chanchinbu chhiar lo, video viral ngaih ven hle, youtube clickbait click kurh kurh reng mai hi a nih theih. Mi vanduaina leh chet chhiatna hlimpui, amusement atana hmanga hun hmang ral mai ang hian a lo awm theih khawp mai. Hetiang mi hi chuan dinhmun ṭha leh mawhphurhna pawimawh a beisei chi loh ang. Intihsiaknaah thlen san a har ang a, sawihona hunah mi pawn tur sawitur a hre lo ang...
Mi ropui, mi hlu, sulhnu ṭha hnutchhiahte hi chu an lo danglam ṭhin a. An taimain, ṭangkai leh daihzai takin an hun an hmang a. Naupang te tein mawhphurhna pawimawh an lo chelh fo. Chelhtir tlak an ni miau a! Taimak hi zir theih a ni. Mi taima leh tum ruh leh invawngte an ding chhuak a. Keinin mak kan ti a, kan lo thik fo!
William Wilberforce-a khan, sala sumdawnna tihtawpna tur leh salte zalenna turin a theihtawpin a dam chhung hun zawng zawngah a bei a, a thihna khumah a mut laiin, a hnukchah hma lawkin a hlawhtlinna hre hram a ni. A tih hram hramna leh a tawp a thlenna erawh chuan mi sang tam tak nunah danglamna a thlen a ni. Kan mi mal thilah emaw, khawtlang thilah emaw, kohhran thilah emaw, ram leh hnam thilah kan koa kan nghah tawh leh kan kuta awm tawh chu a tawp thlenpui zel turin insangmar ila, kan ramah hian danglamna ropui tak kan hmu ang.