Guest writer
F. Vanlalrochana
TAIWAN RAM KOHHRAN LEH KEINI
Tukin chu 2019 lam daiha kan thil tawn chungchang hi han sawi thar leh ila ka ti a. Presbyterian Kohhran ka han lam deuh bik nain, kohhran dang tan pawh a chhung thu laimu chu a danglam chuang loin ka hria.
Presbyterian Church In Taiwan (of an tive lo) leh Presbyterian Church of India, Mizoram Synod thawhhona ken telah Ecumenical Youth Exchange Programme 2019-hmangin, Central KṬP hmingin, Mizoram aṭangin Taiwan-ah mi panga, T. Upa Rochungnunga, T. UpaLalmuanawma, Dr. Lalrotluanga, F. Vanlalrochana, leh Dr. Vanlalhmangaihi te kan kal a. (Tunah chuan T. Upa Rochungnunga leh T. Upa Lalmuanawma hi kohhran upaa nemngheh an ni tawh a, Dr. Lalrotluanga pawh hi T. Upa a ni tawh) June ni 28, 2019-ah Kolkata aṭangin Taipei kan pan a. Kawng lakah Bangkok Airport-ah kan chawl. July ni 11-ah Taipei aṭangin Kolkata kan pan leh a, Bangkok Airport-ah kan chawl leh. July ni 12-ah Kolkata kan thleng.
Kan hun hman dan ber chu, Taiwan ram-an society, an kohhran leh an nunphung zir chiang leh a taka tawng zawngin a ni ber mai. Biak in hrang hrangah kan inkhawm a, hmun ṭhenkhatah kan zai bawk. Taiwan Presbyterian kohhran, General Assembly Headquarters kan tlawh a, Phaiwan Synod Office kan tlawh bawk. Kohhran hruaitute nen inkawm leh inpawlhoin hun kan hmang.
Taiwan rama kan thil hmuh leh hriatah hian tleirawlte hlawkpui turte, ṭhalaite hlawkpui tur tam tak a awm a. Kohhranin-a kan tih ve theih leh an tih dan kan entawn theih, kan rama kan thil hmachhawn mek aṭanga an tih dan anga kan tih ve a, kan hlawkpui tur thilte awmin ka hria a, chung chu ka han sawi leh hnuhnawh teh ang.
1. Khawvel harsatna mila rawngbawlna leh kohhran kalphung vawnhimna:
Kum eng emaw zah liamtaah khan, an kohhran hruaitute’n an han ngaihtuah a, An kal dan chu, a ṭul anga an her rem zel a nih loh chuan, rei loteah ṭhalai inkhawm tur an hmu lo mai dawn tih an hre thiam ta a. Tualchhung kohhran tinin an kohhran milin ṭan an han la chho a. Kan Inkhawmna pakhat, Tainan kohhran pawh member 200 atangin 1200-ah an pung chho leh thei.
Khawvel harsatna milin rawngbawlna an her rem a, kohhran kalphung bulpui chu an humhim tho. An Pathianni Inkhawmte chu urhsun tak an ni. A hma zan Inrinni zana an inkhawmte nen chuan inang lo tak a ni.
‘Kan tih dan a ni lo, hetiang chu kan kalphung a ni lo, kan tih dan ngai a ṭha,’ tih ṭhin hi a pawimawh rualin, Kohhran hmasawn zel tur leh Pathian ram zauna daltu a ni thei. Khawvel hmun hrang hranga inkhawm tlahniamte tlakhniam chhan an sawi hi ngaihtuah ila, Taiwan ram kohhranten an hmalakna anga, mahni tualchhung kohhran harsatna mila rawngbawlna kalpui a, kan inkhawm dan her rem hret nachang hriatte hi a hun ve tawh em? tihte pawh hi inzawt ve ta ila.
Kan Nilai zan Inkhawm, Inrinni zan inkhawm, Pathianni Chawhnu inkhawm dinhmun kan hria a, induhkhawp lo hle siin, ṭha zawk leh hlawk zawk leh mi tam zawk inkhawm theihna turin ruahmanna kan siam tawh em? Synod aṭanga inkhai khawm a, tih dan inang khat pata hmalak ngawtna chi a ni lo. Khawtlang leh kohhran dinhmun a in ang lo a. Ramri bul leh ram lailia mite, chhim leh hmara mite kan harsatna a inang lo.
2. Kohhranleh nationalism:
Taiwan ram dinhmun hi a lak lawh em em mai. Chumi avang chuan, Taiwan Presbyterian kohhran pawh hi an ṭang a. An nationalism vawng nungtu leh kengkawhtu lian berte zinga mi an ni a tih ngam. Anni chuan, Kohhran chu Politics-ah a inrawlh tur a ni lo tih lam pang an sawi lo khawp mai.
China hian Taiwan hi a ramah a chhiarnain, Taiwan chuan ram hranah an in chhiar a. Taiwan Presbyterian kohhran hian, "China chu, China a ni a, Taiwan chu Taiwan a ni," tih hi an thupui a ni. 2019 pawh khan, China ram hotu Xi Xinping-a’n, “Taiwan chu China ram bung pakhat a ni,” a tih chu PCT moderator chuan, a duh lohzia leh Taiwan chu Taiwan a nih zia thu a tlangau pui.
Kum 1945-1949 inkarah roreltu pakhat, Nationalist Government hnuaiah an awm tih loh kha chu vawi khat mah China leh Taiwan hi rorelna khat hnuaiah an awm lo. ‘Ram hran daih,’ an ni tih hi PCT dinna a ni. “Kawng hran daihin an ṭhang, Politik, economic leh culture dinhmun hran daih an nei a. Insuih zawm a ṭulna a awm lo a, a ṭhatna a awm lo bawk,” tih hi Taiwan Presbyterian kohhran thurolum a ni.
Khawvel ram hrang hrangah Presbyterian kohhrante hi a thawhpui nual a. PCI hi 1993 aṭangin a thawhpui a. An youth Ministry Commitee-a Programme Secretary Rev. Lin Jin Sin-a sawi dan chuan, heng ram hrang hranga thawhpui an neihna chhan chu Taiwan ram dinhmun diktak khawvel hriata puan chhuahna atana an tih a ni. TAIWAN chu ram hran an ni a, mi hran daih an ni tih puan chhuahna remchang atan an hmang.
PCT (Presbyterian Church In Taiwan) hian an thupui ber pakhat chu, mahni kea din a ni a. Tu ma tihbuai leh tihhnawk loha Taiwan mite mahni ro an inrelsakna chu an thupui leh din nghehna a ni tih chu uar takin an sawi reng. Politik chungchanga an hmalakna hi sawisel tawk an awm fo nain, Taiwan Nationalism meichher chhitu chu Taiwan Presbyterian kohhran hi a ni.
Mizoram Presbyterian Kohhran pawh hian, tih tur pawimawh tak kan nei a ni. Pathian ram chanchinṭha hril zel chung hian, Mizo hnam himna leh damnate hi kan ngaihtuahnaah lian sela, kan hmalaknaahte pawh tel sela, ruahmannate pawh siam ila. Kan Mizo hnam dinhmun a him loh chuan, kan chanchinṭha hril hna kalpui hian a tuar dawn a ni tih kan hriat a ngai a ni.
3. Thalai an ngai pawimawh:
Taiwan ram Presbyterian kohhran hian ṭhalaite an ngai pawimawh hle. An kohhran hmalam hun innghahna an ni bawk a, nakina kohhran hruaitu tur inchherna lamah pawh sum an seng hreh lo. Khawvel hmun dangah mi ning khawng leh kristiante zei zia hre tur pawhin an intir chhuak tam.
Xindiang Presbyterian Kohhranah Biak Inah chuan, Biak In chhawng hnuai berah Wrestling Camp-an lo buatsaih! Kan ramah hian Biak in hi hmun ṭha a ni a. Hmun awl dang kan nei tam lo. Biak In chhung a nih em loh chuan, biak in compound leh hall te hi chu hmang ṭangkai thiam lehzual ila a ṭha ngawt ang.
Thalaite duh dan anga kohhran hi kalpui tur a ni kher lo. Ṭhalaite chher zawng, ṭhalaite titui zawng, ṭhalaite tuihalna phuhruk zawnga kohhran rawngbawlna leh a thuchah erawh kan kalpui deuh deuh a ṭul tih hi chu kan pawm a ṭha.
4. Culture vawnhimna lam:
Kohhranin Culture vawn nunna lama a hmalaknate pawh a entawn tlak. Indigenous tribe ho kohhran entir nan Phaiwan kohhrante phei chuan, Cultural Centre te an nei. Smangus khua pawhin biak inah an culture kaihhnawih item kha, khualzinte hmuh turin an pho lang mai. Kohhran ṭhenkhat chu, hnam infiamna inzirtina hmunte an nei a. Kan kalna pakhatah pawh an kohhran Upa hian, an thal te, sairawkherh te, kalchhet te a lo siam mawlh mawlh mai a ni.
5. Naupangleh Tar buaipui:
Naupang enkawlna leh tar enkawlna an nei a. Naupang sikul la lut rual lo leh tarte chhun lamah an awm(enkawl) bawk a. Chutiang chuan rawngbawlna an kalpui a ni. A buaipuitute hi volunteer an ni. Ṭhalai ho chu hnathawkin an chhuak vek ṭhin thung. Smangus khaw ho pawh khan, Naupang sikul la kal rual lo awmna hmun an nei a. Ni tin an an buaipui ṭhin. Tin, naupang sikul kal rual pawh an sikul chawlh lai hian, Biak Inah summer camp an buatsaihsak bawk.
An mite kha, kohhran ata hla thei loin, Biak In hnaih lo theiloin kum tluanin an siam tihna a nih chu. Nakin zela kohhran tana buaipui awm tur kha an buaipui lawk avangin, kohhran a nghet zual zel zawk ang.
Biak in ropui tak tak kan nei ta, kohhhran ropui tak hian heng thilte hi chu kan tive thei rengin ka hria. Kan biak in nuai sang khat zet senga kan sak chhawng tam tak hi zau zawka hman ṭangkai dan a awm ngei a ni.
6. Kohhran hma lam hun atana ruahmanna:
Kum 10 lo awm tur atana kohhranin a thlen tur chin leh a hmalakna tur ruahmannate an siam a. Ringtu tinin Lal Isua la hre ngai lo 10 tal Lal isua hnenah hruai Project te an nei. Kohhranin an pun phah viau. Heng hi Synod Level aṭangte, Kohhran mal levelahte kan tih ve theih leh kan tih ngei atana ṭha a ni. Kum 10 chhunga kan kohhran awm dan tur leh a thlen chin tur, Kum 20 lo awm tur atan, kum 30 lo awm tur atan; Ruahmanna siamin, hma la ṭhin ila, kohhran ṭhan zelna leh Pathian ram zau zelna atana thil ṭul tak a ni ang.
TLANGKAWMNA: Sawi tur a tam a, a thui lutuk loh nan ti tawp dawn ila. Kohhran hma lam hun hi uluk taka ngaihtuah a ṭul. Mizo hnam hnuk pawimawh tak a nih avangin, kohhran dinhmun azir hian kan hnam hawi zawng leh kalsiam hi a inher ṭhin a. Chuavangin, nakin hun atana ṭha zawk tur ngaihtuahin, kohhran ṭhang zel leh khawvel hun inher zel thlir tel chunga kohhran rawngbawlna kalpui leh kohhran enkawlna kalpui hi a ṭul tak zet mai. Ngaih dan nghet leh khawng tak mai, danglam thei lo neih tlur lo deuh zawnga kal a tul ṭhin. Innghahna fel fai tak paihthla si loa insiam rem thei kohhran kan neih a hun ta. Chuta tan chuan, kohhran hruaitu mai ni lo, kohhran mite rilru pawh a insiam rem a ṭul hle a ni.