Guest writer
F. Vanlalrochana
NGAWIH
Kan tunlai khawvel, social Media chiahpiahna hnuaiah zet zawng, engkim hi kan zavai hian sawi ve vek kan tum a, kan khawtlang, ram leh mimal nun a tibuai chu a ni ber mai. Kohhran thlarau lam nun thleng pawhin a nghawng chu a ni ta mai a. Chutiang khawvelah chuan, Ngawih theih chungchang thu hi zirho kan mamawh viauin a lang. Ngawih hun hre turin engtikah nge kan ngawih ang tih i lo ngaihtuah tlang dawn ila. Ngawih theih leh ngawih hun hriat hi a hahdam a, nun tan a ṭha a, khawvel mi ropuite nun aṭangin ngawih chungchang kan zir ang..
1. I thinrim viau lai khan, ngawi daih ang che.
Abraham Lincoln-a khan ‘Thinrim lehkhathawn’ a ziak ṭhin a. A thinrim a inhri thla vak a, chung chu lehkhathawnah a ziak a, mahse, a thawn chhuak ngai lo. Battle of Gettysburg hnuah pawh General Meade-a hnena thawn tur a ziak a, a beidawnna leh a lawm lohna te a ziak chhuak a, mahse, a thawn chuang lo a ni. Hei hian hman hmawh taka thutlukna siam lo turin a pui a, thinrim ṭawngkam au chhuahpui lo turin a veng bawk a ni.
2. Thu kimchang i hriat loh chuan, ngawi tlang ang che.
Cuban Missile Crisis hun harsa takin President John F. Kennedy sawrkar kha a tlak buak a. Thu kimchang, hriat tur awm thei zawng zawng a khawn khawm vek hnuah mipui hriat tur thu pawimawh a sawi chhuak chauh a ni. A fimkhurna leh uluk taka thil a ngaihtuahna khan, nuclear chhiatna thleng thei a veng a ni.
Tunlaiah chuan thu kim chang hre loin thu kan theh darhin, kan sawi punlun nasa a, hetah hian i inveng ṭheuh ang u.
3. Finfiah loh thu chu sawi chhuak suh, ngawi zel rawh. Khawvel Indopui Pahnihna hun lai khan, Churchill-a khan intelligence reports reng reng chu a dik leh dik loh a finfiah nawn kher zel a, chu chuan thutlukna dik lo leh pawi thei siam lo turin a pui ṭhin a ni.
Social Media-ah hian finfiah loh thu ziak a darh nasa ṭhin. Kan khawtlang a tibuai a, kan khawthlir a nghawng fo. Kan fimkhur ṭheuh tur a ni ang.
4. I thil sawiin nang aia dinhmun hniam zawkte a tih nat dawn ai chuan ngawi zawk rawh.
Gandhi-a khan ṭawngkam a hmang fimkhur em em ṭhin a, mi dangte dawm kang zawngin thil a sawi a, sawiselna na lutuk chhakchhuak lo turin a fimkhur ṭhin. Thil tiha tharum thawh loh ngawt kha a thupui a ni lo a, ṭawngkamah pawh a fimkhur a, a bikin dinhmun chhe zawkte chungah leh an lakah ṭawngkam a uluk zual a ni.
5. Ngaih thlak hunah chuan, sawi ve loin, ngawi zawk rawh: Socrates-a khan uluk taka mi dang thil sawi ngaihthlak ṭulna leh pawimawhna a sawi uar ṭhin. Amah pawhin zawhna pawimawh tak tak a zawt a, an chhan chu uluk mangkhengin a ngaithla a, an channa uluk taka a ngaihthlak hnuin an sawihona fing takin a kalpui chhunzawm ṭhin a ni.
6. Thil thianghlim leh mi thil ngaihhlutte i sawi chhiat leh I sawi nawmnah dawn ai chuan ngawi zawk ang che.
Thomas More-a khan sakhuana kaihhnawih thil a zah thiam em em a, ṭhiante nena an inkah fiamnaah pawh rinna leh rilru put dan hmang dik kaihhnawih an sawi reng reng chuan ṭawngkam a hmang fimkhur hle ṭhin a ni.
7. Sual leh nun bawlhhlawh la lap zawnga fiamthu i thawh dawnin fimkhur la, ngawi zawk ṭhin ang che.
Saint Francis of Assisi-a kha mihring nun khaw lohna sawi nep zawng leh nun dang dik lo la lap zawnga fiamthu tawh leh titi kawngah a theihtawpin a insum ṭhin a. inchhira sim a, nun ulukna kawng a sawi uar hle ṭhin a ni.
“Ni mah sela, mi thianghlimte tiha mawi awm rengin, inngaih leh bawlhhlawh zawng zawng, duhamna nen in zingan lam pawh lamin awm suh se; zahmawh te, thu lawi lo sawi te, fiamthu te pawh, chung chu a mawi lo a ni; chung tih ai chuan lawmthu hrilh zawk rawh u” (Ephesi 5:3-4)
8. Nangma thusawi leh ṭawngkam ngeiin a tih zah leh theih che avangin, ngawih tam a ṭha zawk:
Napoleon Bonaparte-a khan ṭawngkam insum hman lo a, ṭawng lei ko leh ṭawng chhe tak tak hmanga indona muala thu pek chhak chhuah a ching fo a, a hunlai boruaka ngaihtuah nawn loa han an chhuah mai a ching a, a inchhir leh fo a ni. A hnu lamah chuan a sipai hotute chu, an ṭawng chhuah hmaa uluk taka ngaihtuahna hmang hmasa ṭhin turin a chah a ni.
9. Lak kawih theih thu chhak chhuak lo turin fimkhur la, ngawih chuh zawk fo ang che.
Confucius-a khan thu kan sawi dawn reng reng chuan, kan sawi tum kha lak kawih leh ngaih sual theih hauh lo turin kan sawi fiahin kan sawi chiang tur a ni, a ti ṭhin a- chu chuan thusawitu mize ṭha a pho lang ṭhin a ni, a ti. Ṭawngkauchheh lak kawih leh sawi sual luih theih thil chhak chhuak lo turin kan fimkhur tur a ni, a ti.
10. I sawi ve loh tur thil leh nangmah kaih hnawih lo thil te chu ngawihsan zawk rawh.
US President Theodore Roosevelt –a khan, an ram palai la naupang tak hnenah chuan, ram ri kham thiam pawimawhzia sawiin, khawvel ram inlaichinna thu hlaah US kaihhnawih thil a nih loh chuan a ka ang ve lo turin a chah a ni.
“A inrawlh vena tûr pawh awm hauh si lova kal paha mi sual mai chu, Ui kal lai a benga lo mantu ang a ni.” Thufingte 26:17
11. Dawt muhlum i sawi dawn ai chuan ngawi zawk ang che.
George Washington-an a naupan laia a pa thei kung a lo kih thawnthu khan, thudik sawi leh dikna chawi nun chungchang min hriattir a, an naupan lai aṭangin mi dik leh ram hruaitute chuan rinawmna leh dikna awmzia an lo hre daih tawh tih a tilang a ni.
“Hmui dawthei hi LALPA ten zawng tak a ni a, Dik taka titu erawh chu a lawm zawng a ni” Thufingte 12:2
12. Mi dangte tihmingchhe thei thil i sawi dawn ai chuan ngawi zawk mai rawh.
US first lady Eleanor Roosevelt-i khan mi dangte hnenah, mi chungchang an sawi reng rengin ṭawngkam mawi hnai tak hmang ṭhin turin a fuih fo a, mi dangte tina leh tihmingchhe thei thu sawi lo tura insum thei turin a fuih ṭhin a ni. India Criminal Law thar IPC thlaktu BNS-ah chuan Section 356(1)-ah hetiangah mi tihhmingchhiatna thubuai hi ziah luh tur a ni.
13. Ṭhiante nena in inkar tichhetu tur a nih chuan ngawi daih rawh: Goethe-a khan ṭhiante nena inkar chhiat ai chuan ngawih mai a duh ṭhin a, inhnial pawtawk theihna leh inhnial thinrim theihna thila ṭawng ve ai chuan, ngawih a, inlaichinna ṭha leh inremna neih kha a duh zawk a ni.
14. Mi sawisel chakna i neih tut tut laiin ngawi daih rawh. Mark Twain-a kha a fiamthu fing tak tak avanga hriat hlawh a ni nain, mi dangte tina thei thu tichhuak leh sawichhuak lo turin a fimkhur em em a, sawiselna ṭawngkam nain nghawng a neih rei theih dan a hre chiang em em a ni.
15. Vin leh au vak vak loa sawi theih a nih dawn loh chuan, sawi rih lo la, ngawi zawk rawh.
Martin Luther King Jr. khan a thusawiah reng reng thu dengkhawng tak sawi a, pawr taka sawi ai chuan, muang dam dapa sawi a duh zawk ṭhin a, damtea thil sawi a, mumal taka titihona aṭanga danglamna thlen a duh zawk a, thinrim taka inhnialna leh inchhan kawlawknate chu pumpelh hram hram a tum ṭhin a ni.
16. I thusawi leh I ṭawngkam hmanten i ṭhiante leh i chhungte a mawi lo zawnga a lantir dawn ai chuan ngawih chuh zawk rawh.
Queen Elizabeth I khan a lallukhum leh a chhungte zahawmna vawnhimna atan a thusawi kawngah a ṭawngkam a hmang fimkhur hle ṭhin a a, a cheziain an chhungkua chu a chawisangin, a tihniam thei tih a hre chiang hle a ni.
17. Sawi sual lo turin fimkhur la, i thusawiin a vuak let loh nan che che, ngawi zawk fo ang che.
Winston Churchill-a kha a ṭawngkam thiamna, a thusawi thiamna leh a thu chhakchhuah fing leh hlimawm tak tak avanga hriat hlawh mah ni se, a sawi dik loh ve fo avanga a thusawi sawi fiah leh hnuhkir chang a ngah mai a. Chuvang chuan, mi dangte pawh ṭawng zung zung lo a, an sawi tur ngaihtuah chiang hmasa turin a fuih ṭhin a ni..
18. Vawi khat aia tam i sawi tawh thil chu sawi nawn duh tawh suh, ngawihsan zawk rawh.
Confucius-a khan a zirtir ṭhin chu, ṭul loa sawi ngai sawi sek chu ngaihtuahna hmang ṭha peih lo zia a ni a, chuvangin, uluk taka kan sawi duh vawi khat sawi mai hi a ṭhain awmzia a nei a ni, a ti.
19. Mi ṭha lo tlawn leh tihlawmnan i ka i an dawn ai chuan, ngawih chuh zawk rawh.
Marcus Aurelius-a khan infak derna te, intlawnna ṭawngkam ṭul lo leh inbawlna te a ti ve ngai lo a, mi dang nena an indawrna reng rengah a sawi tur chiang leh zahawm takin a sawi mai a, rinawmna leh zahawmna a vawng nung tlat ṭhin a ni.
20. Sawi lo a, a thawha thawh hun a nih chuan ngawi zel rawh. Thomas Edison khan taima taka hnathawh ngar ngar kha a thupui a ni a, a thawhpui te pawh hna ṭha zawk an thawh theih nan, hnathawh hun lai chuan ṭul loa inbe tam lo leh titi tam lo turin a fuih ṭhin.
“Thawh rimna zawng zawngah hian hlawkna a awm a, Kaa sawi mai mai erawh chuan tlakranna mai a thlen a ni” Thufingte 14:23
Thukharna: A ṭhat zawk avangte, a ṭul avangte, ram tan leh keimahni tana a ṭhat zawk dawn avanga ṭawng chhuah a, sawi ve hun chu a awm teuh mai. Chutiang a nih loh chuan, ngawih a, thil ṭangkai zawk buaipui hi a ṭha daih zawk a ni. French mi fing Voltaire-a khan, “I thil sawi eng pawh mai kha thu dik ni zel se, thu dik zawng zawng erawh sawi chhuah vek a ṭul lo,” tiin a sawi a, hei hi thil pawimawh tak a ni. Kan thu dik hriat ang zawng zawng hi sawi ve zel ila, a ṭhatna aiin a ṭhat loh zawkna a sang daih zawk ang. Chinese thu fing pawhin, “Sawi tur i hriat loh pawhin, sawi loh tur hre rawh,” a lo ti bawk a. Tunlaia sawi ve zel kan tum ṭhin avang hian, buainaah min hnuk lut fo a. India dan hnuaiah thubuai hrang hrangin min thlun phah ṭhin a ni.
“Tu pawh a ka leh lei veng ṭha chuan Manganna lakah a nunna a veng ṭha a ni”-Thufingte 21:23