F. Vanlalrochana

Guest writer

F. Vanlalrochana

1991 part 5

Vawiinah chuan Sawrkar tharin kum 1991-a India Budget a pharh chungchang kan sawi ve tawh dawn a ni. Khawvel budget awm tawh zawng zawng zinga nghawng nei thuk berte zinga mi a ni pha ngat mai.

Budget kan tih hian, hun bi tiam chhunga sawrkarin a sum leh pai te a khawih chet dan tur tihna a ni deuh ber mai. Budget tih ṭawngkam hi India Constitution-ah ziah lan a ni a lo a. Annual Financial Statement tiin Article 112-naah chuan tar lan a ni thung.

Budget chhungah hian sum hman dan chungchang sawina te, hmalakna (scheme) thar tur chungchang te, chhiah thar lak tur chungchang leh Budget speech te ngei chu khung tel a ni ṭhin a. Budget chu sawrkar sum kalpui dan tar lanna a ni mai a, kawng leh lamah chuan, sum vawnna leh ziahfelna bu a ni deuh mai. Khawvel ram tam takah chuan an la thutak em em lo. India ramah erawh chuan, Parliament session laia Policy an khel tak tak ṭum tlemte zinga a mi a ni ṭhin a, a pawimawh hle a ni.

1991 Buget chu India sawrkar tharin a hma thlirte pho chhuahna hun ṭha a ni. A buatsaih kawngah pawh an fimkhur a, India hmalam hun thui tak a hril miau bawk a, fimkhur tur pawh a ni reng a ni.

1991 Budget ruahmanna hi Finance Minister Manmohan Singh-a kaihhruaina hnuaiah kalpui a ni a. Ministry of Industry, Commerce leh Prime Minister Office te nen uluk leh chipchiar taka inrawnin an kalpui a. PMO-a siam ṭhatna kawnga Rao-a tana mi pawimawh tak chu Amar Nath Varma a ni.

Amar Nath Verma hi IAS, 1956 Batch a ni a. 1991-1996 chhung khan Principal Secretary to the Prime Minister of India a ni a. Rao-a sawrkara sawrkar hnathawk thiltithei ber a ni an ti ṭhin. Amar Nath Verma ho hian, July thla tir atangin, sawrkar hnathawk pawimawh zualte chu, Ningani tlaiah inhmukhawmin, a titi ṭhin a. Kar tin mai chuan, ram sum leh pai dinhmun siam ṭhatna tur kawnga an ngaihtuahna leh hma thlirte an sawi ho a, chuta an thutlukna chu Cabinet pawmpui turin an thawn leh ta ṭhin a ni. Rao-a Sawrkar chhung hian, “Varma-Ningani” (Varma’s Thursday) chu siam ṭhatna lungpui pawimawh tak pakhat a ni chho ta a ni.

July thla tir lam hian, Budget tur chungchang chu chipchiar takin an khel a, chumi chu mumal takin an draft a, Finance Ministry kutah a lut leh ta ṭhin a ni. Budget chu document pawimawh lutuk a ni a, pawn lamah a put chhuah a hlauhawm si a. Budget lo chhuah hmaa, budget chhunga thu awm hre tur chuan, sumdawng lianten pawisa tam tak pawh an sen hreh dawn loh avangin, thuruk vawna an vawn tlat a ngai a. Budget puan hma karah chuan, North Block-a Basement pakhatah Budget buatsaihna kawnga tha thawhtu zawng zawng chu an inkhungkhawm vek a. An ei-in, an ina, an riak bawk. Pawn lamah nena inbiak pawhna, Phone leh thil dang eng mah a awm lo a ni. North Block hi Central Secretariat Building Complex a ni a, New Delhi-ah awmin, Ministry of Finance leh Ministry of Home Affairs te pisa kaina a ni a, India rama building thil ti thei ber a ni hial awm e. British Architect Sir Herbert Barker-a duan a ni a, Raisina Hill chhipa sak niin, kum 1931 khan an sa zo. Tichuan, Budget pawh chu July ni 24-a Manmohan Singh-an, Parliament a a puan chhuah hma chuan, tuman an lo hre lawk ta lo reng a ni.

July ni 9, 1991-ah Prime Minister PV Narasimha Rao-an thu a sawi a. A thusawinaah pawh, budget thar ber chuan siam ṭhatna lam a hawi dawn thu a sawi, tih thu kha kan sawi tawh a. Engti ang chiaha lian leh chakin nge siam ṭhatna kalpui a nih dan tur erawh chu chiangin a sawi duh lo thung.

1991 July thla lai hawl velah chuan, Finance Minister Manmohan Singh-a chuan, “TOP secret Draft Budget” kengin PMO-ah a lut a. PM nen an inhmu a ni. Chutih lai chuan, India sawrkar hnathawk senior tawh tak mai leh ram danga India palai hnathawk mekte chu an awm ve a. Budget Draft chu a tlangpuiin phek khat emaw a dah chhuakin, Finance Minister chuan PM chu a rawn hmu a ni. PM chuan a han chhiar zawh chuan, “Hetiang duh ila, Finance Minsiter atan ka la chhuak nang che maw le” tiin Finance Minister chu a hrilh a. An Budget lo ruahman chu, PM duhthu a lo sam vak loin, Economy siam ṭhatna lam a la hawi tawk lo deuh a ni awm e.

Budget hi July ni 24, 1991-ah pharh a ni a. India rama sumdawng lian lo awm sa te chuan, economy siam ṭhata, Liberalization kalpui chu duh mah se, an sumdawnna-in a tawrh an hlauh avangin hlauhthawnna an nei lian hle. Prime Minister Narasimha Rao-a finzia leh siam ṭhatna kalpui a tum ruh zia tilang chiangtu chu, harsatna thlen thei sumdawng lianho chu Budget pharh hmain, a mal tetein a titi pui vek a ni. Rao-a Diary-ah pawh, July Ni 20, 1991-a KK Birla nen an inkawm thu a chuang a. Siam ṭhatna a kalpui dan tur, Dirubhai Ambani tana a sawi fiahna te pawh a mah ngeiin a kutin a ziak chhuak vek a ni.

Industrialist-ho khan, an duh lo khawp mai a. A chhan chu, an dinhmun rawn chhuhsaktu tur nia an hriat vang a ni. India ram dinhmun kha ṭha chi a lo ni lo reng reng a ni. Jairam Ramesh-a pawhin, Industrialist ho chu, “JNU a Zirlai kal fawr zualte ang mai a lawm in nih le,” a ti nghe nghe.

Draft hmasa kha, PM a lungsik zan loh avangin an siam ṭha leh a, July ni 21-ah chuan an peih ta a. Chu zet chu a ṭha ta kher mai. Export-Import Policy (Thawnchhuah leh chawk luh dan) thlak hlawk a ni a, Khawvel hmun dang nen insumdawn tawnna kawngah an lo inzawm ṭhat leh zualna tur kawng a sial a. Subsidies a ti hniam a, Foreign Investment kawng awlsam takin a hawng bawk a. Licence Raj an tih mai, Khawvel economy laka India daidangtu bang chu Budget thar chuan, a rawn vaw chim vek dawn a ni.

License Raj hnuaiah hian, sumdawnna lam kaihhnawih hrim hrimah chuan, sawrkar a thu em em a, sawrkar phalna an neih kim vek hma chu eng mah a tih theih loh. Heng phalna te hian, Sumdawna thar bul ṭan, sumdawnna tihlen, ram dang aṭanga bungraw lak luh leh a dangte a huam vek. Paper work a tam em em a, department hrang hrang aṭanga remtihna lak ngai a tam mangkheng a. Sumdawnna kawnga inhung bikna thir bang lian tak a ni ti ila a fiah mai awm e. Chu chu Rao-a te hian an rawn ṭhiat ta a, danglamna ropui tak a lo thleng ta a ni. Hemi lo ṭhatpui tawh sumdawng liante chuan Rao-a te thil tihdanglam hi an duh lo hle a ni tih pawh kan sawi tawh kha.

24th July, 1991 chu India ram chanchin a ni pawimawh ber te zinga mi a ni kum khua tawh dawn a ni. Hemi ni tlai lamah hian Finance Minister Dr. Manmohan Singh-a chuan, India Budget thar chu Parliament-ah a pharh ta a. Policy thar leh an hmalak dan tur hrang hrang te sawiin, France mi fing Victor Hugo-a thusawi, “No power on earth can stop an idea whose time has come” tih hmangin, a budget pharhna thusawi chu a khar nghe nghe a ni.

India Economy siam ṭhatna leh chhanchhuahna kawnga Prime Minister Narasimha Rao-a hnuaia Manmohan Singh-a te, Amar Nath Varma te leh mi dang dangin hna an thawh dan leh, an beih dan tlangpui chu ka lo sawi zo ta a. PM-in hemi kawnga a harsatna tawh ṭhenkhatte pawh kan sawi tawh bawk a. Prime Minister Rao-a finna em em chu, Intelligence Bureau chu a siam ṭhatna duh lo MP ho a lo chhui chhuahtir vek a. MP 55 laiin Trade Policy phalraina hi an duh lo a. Chung zingah chuan, Minister Balram Jakhar leh Madhava Rao Scindia te ngei pawh an tel a ni. Congress MP parukin Multi-National Company te lo luh an duh lo a, chung zingah chuan, KK Birla pawh a tel. Public sector privatize chu MP 18-in an duh lo a. MP 20-in Subsidy tih hniam an duh lo bawk a ni. IB hna hi chu, ram chhunga buaina siam thei, ram chhunga hel etc te chhui a ni ber a. Rao-a hi chuan, ama MP te chhui nan a hmang thung! Hei hian, Prime Minister Narasimha Rao-an Economic reform kaltlangpui a tumzia a tichiang ber awm e.

Kum 1992-a Manmohan Singh-an Budget a han pharh leh meuh phei chuan, Foreign Investment a lo awl leh zual a. Stock Market pawh a kanin a kang dawrh mai a. Sensex pawh a letin a invawrh chho a. Stock Broker Harshad Meta te pawhin india ram pumah ngaih san an hlawh ta a - Mi dang a bumna avangin hriat a hlawh zui thung a. 1992 August-ah phei chuan, India economy chuan lei rem a lo rap leh ta a. An term chhung zawngin, (1996 thleng) India economy kan san zelna turin hma thar an la chho zel ta a ni.

TLANGKAWMNA: Kum 1991-a thla khat emaw lek chhunga India rama thil thleng chungchang chu thuziak pangaah kan lo sawi zo ta. A tawi zawng deuhin kan han sawi a, ram inrelbawlna kawnga hmalakna tak tak an kalpui dan tlem a zawng kan hriat thiam phah awm e, Heng kan sawi takte hian India ram a chhanchhuak a, vawiin thlenga kan nun hi a nghawng chho ta zel a ni. Chhinchhiah atan a ṭha chu, Rao-a sawrkarin 1991-a an thil tih hi a nghawng leh a rah chhuah a awm nghal zung zung mai bik lo a, kum lo kal zelah a lang chhuak chho zel chauh a ni. Siam ṭhatna hna reng reng hi a tuka a rah chhuah hmuh tum chi a ni lo.

Thil lang chiang deuh mai chu, eng eng harsatna pawhin hual mah se, ram hruaituin a tum phawt chuan, a ram dinhmun hi a siam danglamin a siam ṭha thei a ni tih hi. Hna pawimawh tak tak chelh turin a ṭha ber ber ruat a ṭulzia erawh kan hmu bawk ang a. Induhsakna emaw, intlawn tawnna aiin ram tana ṭha ber tur thil ngaihtuahin, ram tana ṭha ber tur mihring ruat a, tum mumal tak neia mahni tihtur tih ngut maiin nghawng ropui tak a nei thei a nih kan hmu chiang hle awm e. Singapore ram pawh an din chhuahna chhan chu, ‘meritocracy’ a ni a, a theih chen chenah entawn dan pawh keini pawhin zawng ve ila a ṭha hle awm e.

Kar leh aṭang chuan, titi dangin ka chhunzawm leh tawh ang.