Guest writer
F. Vanlalrochana
Engah nge Kristofferson kher?
September 28, 2024-a thi ta zai thiam, hla phuah thiam leh lemchan thiam Kristofferson-a kha têt tê aṭanga ding lam leh vei lama peng lo, mi piangthar ṭha tak kan tih ang hi a ni ngai lem lo. Thlahtute lam aṭanga sipai an ni bawk a, sipaiah te a han ṭang ang zawk zawk a. Nupui pawh ṭum thum zet a nei tawh a, Rita Cooligde-i pawh a nupui ni tawh pathum te zinga pakhat a ni. Janis Joplin leh Barbra Streisand te pawh a lo kawp fe tawh a. A ‹tlangval› ve hle ṭhin. Fa pawh pariat ngawt a nei.
Kris-a kha June 22, 1936 khan Brownsville, Texas- ah a lo piang a. College a kal laiin rugby, football, leh track and field lamahte pawh a lâr hle ṭhin a. Lehkha pawh a thiam thei a, Oxford-ah Admission hmuin, Rhodes Scholarship pawh a dawng pha hial a ni. English Literature-ah B.Phil degree a nei pha ngat a ni. Sipaiah pawh Captain a han kai a. Kris Kristofferson hian a tih lam chu a hneh hle. Zai lamah a hmingthang chho a, film lamah a inhmang a, a hlawhtling leh viau bawk a. Cowboy film hlawhtling tak takah a changtu a ni nual bawk. A hlâte zingah chuan ‘Help me make it through the night’, ‘Me and Bobby Mc Gee’, ‘Sunday Morning Coming Down’ te hi chu kan hre ve awm e. Songswriters Hall of Fame, Nashville Songswriter Hall of Fame leh Country Music Hall of Fame-ah te a hming hi a chuang vang tawh nghe nghe. A tawi zawnga sawi chuan, Mizote’n kan awh ang hi chu a ni vek!
Kristofferson-a chu kum 1970 chho khan country music hmunpui Nashville-ah ani aia lâr leh mi ngaih san an awm awm lo e, tih tûr hi a ni a, a hla phuah chi hrang hrang, a bikin For the Good Times, Me and Bobby McGee, Sunday Morning Coming Down, Help Me Make It Through the Night te chu an lar êm êm mai a. Amah ngeiin a sak, Loving Her Was Easier (Than Anything I’ll Ever Do Again), tihte pawh chu a lâr êm êm mai bawk a.
Chutia a lâr a, sum tam tak a hai luh lai chuan amahah kim lo awm hian a hre ta tlat a. Mamawh nei hian a inhria a, rilru leh thlarau lamah a chak lo êm êm mai a. Zan khat chu Rev. Jimmie Rogers Snow-a thusawi ngaithlain a inkhawm a. Chumi ṭum a inkhawm chuan a nun zawng zawng a chawk danglam ta a ni. Inkhawm an han bang a, pawnah chuan vân lam a han thlir a. Pathian ropuina hmaah chuan tlawm ta êm êm hian a inhria a, “Lalpa, kei hian eng nge maw ka tih a, hetiang nawmsakna chi hrang hrang hi ka tawn le? Hetiang hi dawn phu tûrin eng thil nge ka tih le? I tan eng thil nge ka tih a, hetiang ṭhatna zozai hi ka chungah i rawn leih buak le?» tiin Pathian hmaah chuan a inbun ruak ta a. Khawvela hla mawi leh ropui berte zinga mi ‘Why Me Lord’ tih hla hi a lo piang chhuak ta a ni.
Kristofferson chuan a nun a han en a, kum hlu tam tak a khawh ralte chu a han thlîr kîr a. ‘Isu, hun tam tak ka khawh ral a. Nangmah hre loin ka lo tlân ṭhin a. Ka mamawh êm êm che a ni, min pui ang che,’ mittui nen a ti chhuak ta a. ‘Lalpa, i hnên aṭangin thil tam tak ka dawng a, eng mah ka ti ngai si lo. I laka ka bat zozaite kha a rulh dân tûr kawng mi kawh hmuh ta che? Kei ang bawka mi bote ka puih thei dân kawngte a awm a nih chuan puih dânte ka zawng ang a, nan ma hnên ka lo thlen leh dân kawngte hi ka hrilh ve ang’ tiin Kris Kristofferson-a chu tlawm tak têin a tlâwm a. Inngaihtlawmna leh thuhnuairawlhna nên Pathian lamah a kîr leh thei ta a ni. Mi chapo, awh reng reng nei lo khan, ‘Lalpa, kei ang te hi engtia i malsawmna dawng tlaka min ngaih le?’ a ti ta zawk a. ‘Why Me Lord?’ hmangin Pathian hnênah mi tam tak a hruai zui ta a ni.
Kum 1973 khan he hlâ hi tih chhuah a ni a, a hnu lawka a nupui ni zui ta Rita Cooligde leh amah ai maha zai leh hla phuah lama hlawhtling zui ta zawk, Larry Gatlin-te’n an pui a. A hla sak zawng zawnga lâr leh hlawhtling (hit) ber a ni zui ta a ni.
Khawvêla mi ropui ber berte chuan Pathian tel lo hian an nun a kim lo a ni tih an inhria a, Pathian khawngaihna an dawng ve chu mak an ti a, lawmthu an sawi thin. Keini hi eng nge kan nih ve le?
HLA PHUAH THIAM SIAMLIANA
Hla phuah thiam Siamliana kha Tripura ram Zampui tlang dung a, Tlangsang khaw chhuak a ni. Mizo fate zinga MA pass hmasa ber leh pawlitik lama kan hotu hmasa Pu Khawvelthanga pawh kha Tlangsang khaw chhuak tho hi a ni tain ka hria.
1904 khan Serhmun aṭangin Suakpuilala fapa Dokhuma chu a khua In 150 nen Reng ram an lut thla a. Zampui leh Sakhan kal pelin, Darlawng phaiah Hmunṭha khua an din a. Siamliana te chhung pawh an tel ve a, kum 10 mi a ni tawh. Kum 6 hnu lekah hri leng vangin Zampui tlang lam an chuan leh a, Hmawngchuan Khua (1910), Behliangchhip Khua (1915), Vanghmun Khua (1920), Hnunpui Khua (1924) leh Tlaksih khua (an din kum ka hre lo) an din. Kum 1912 khan Bunghmun aṭangin Hrangvunga hoin Kristian In 70 chu Phuldungseiah an chhuk a. Kum 1915 khan Tlangsang khua an din. He mite vang hian, Dokhuma khua, Behliangchhipah Kristian an lo awm ve ta zel a ni.
Tlangsang khua hi, hla phuahthiam ropui tak tak- Patea, Kamlala, CZ Huala, Taivela, Zasiama, Thanhera, te hringtu, kum 1919 Zoram harhna khan a nuai ve a. 1919 harhna khan Tripura Mizo fate zingah pawh hla phuah thiam a hring nual a. Siamliana (Tlangsang), Laiaii (Zopui), Liana (Bawm ram tirhkoh), Zaliankhawli (Mauro), Suakṭhuama (Tlangsang) te.
SIAMLIANA CHU: Siamliana hi 1894-ah a piang a. A pa chu Kairuma a ni a, Kairuma hi Chenkual lal hnuhnung ber a ni. A nu hi Rochhingpuii a ni, Kum 1 lek a nihin a pain a thihsan a, a nu pawh kum 5 mi a nihin a thi ve leh. A u Lalthantluangi hoin an khawsa puitling ve ta mai bawk a. Kum 1931 khan Ṭhingtam avangin Tlangsang aṭangin Kawrthahah an pem a. Hetah hian Kohhran Upa atana thlan a ni. Kum 6 an awm hnuin, Mamit bul Vaisamah a pem leh a. Chu chu Tlangsang aṭangin ni hnih kal a ni.
Kum 1927 khan na takin a dam lo a. A thenawm te’n an kan nak nak a. Thawklehkhatah che chang loin a mu ta vang vang a. A rawn ṭawng chhuah leh hmasaka bera a thil sawi chu, “Vanram” tih a ni. A ṭawng chhunzawm lehnaah chuan, Angelin a chettlatna khua leh a chhehvel ka ti thim ang tia a rawn hrilh thu a puang a. He a thusawi hi an hre reng lem lo a. Kum 1962 May ni 16 chawhnu dar khat velah chuan Zampui tlang chhim lam chuan, thlang lam aṭanga khaw dur lo let but but mai hi an hmu ta a. Chu khawdur chu Zampui tlang a thlenin a invawrh chho a, ni a khar a, khua a thim ta mup mup mai a. Thli a thaw hum hum a. Ran an chi ai a, ar an lawi a, Lalṭin chhit a ngai ta hial a. A tirah chuan khaw dur satliahah an ngai a. A hnu lama an hriat leh dan chuan, Zampuiah pawh Phuldungsei leh Behliangchhip chauh a lo thim hi a lo ni a. Chhak lamah Mamit leh Vaisam vel a han thim leh bawk a. Siamliana thusawi kha an hre chhuak leh ta a, “Ka thih dawnin Angel ten khua an ti thim dawn” a tih tak kha maw le, an ti a. Khaw thim a han kiang a,
“Thihna tuifawn chuan min hual vel a, Thlan hruizen chuan min valh hnan ṭhin; Pathian tam tak ko mah ila, min chhang si lo, Lalpa lo chu tunge ka kulhpui nghet?” titu Siamliana Chenkual chu, Thawhlehna ni ropui nghak turin a lei taksa chu Kohhran hoten thlanah an zalh ta a ni.
SIAMLIANA HLATE:
A hla phuah hun chhung hi 1921 aṭanga 1944 September inkar niin a lang a. A hla phuah hmasak ber chu, ‘Ani chu an hnenah a awm a’, tih a ni a, a hnuhnung ber chu ‘Doral a zual maw?,’ tih a ni. Hriat theih chinah hla 28 a phuah a, a hla thu hmuh theiha awm chin hi hla 26 a ni. A hlate zingah hian, ‘Ani chu an hnenah a awm a,’ ‘Enru, an khaikang hmelmate’n’ tih leh ‘Van hmun ropui pelin’ tihte hi kan hriat larho an ni awm e. ‘Ani chu an hnenah a awm a,’ tih hi chu hman deuha Besy Choir-in an sak kha a mawi ka la ti reng mai.
Zairemthanga, Behliangchhip-in Siamliana hla phuah hmasak ber chungchang a sawi dan ang hi i han ngaithla teh ang.
Kum 1921 October thla khan fianrial ṭawngṭai turin a kal a. Hla phuahtu a nih tur hi hriatna a nei a. He fianrial ṭawngṭaina a neih aṭang chiah hian a rilru a lo danglam ṭan a, a lung a leng ta hle mai a. Chuta ṭang chuan, amahin a tla fal ta fo a. Amahin a sawi dan chuan, Thupuan bu hi tun hma pawhin a lo chhiar fo a. Mahse, hemi tuka a chhiar leh chuan, hlaa siamah a it ta tlat mai a. Thupuan bu pum hi hla a siam theih niin a hmu a. Hetih lai hian, harhna a thleng chho a. Hlim takin krismas an hmang a. Rev. HK Dohnuna’n ‘Lalpa Thlarau kan hnenah a awm a, A mite min ensan lo ang, thlarau tuihalte chuan, nunna tuikhur ami a thlawnin I in ang u,’ tia a puan ṭhin chuan, a rilru a hneh hle mai a, Thupuan Bung 21:3-a, “Ani chu an hnenah a awm ang, Anni chu A mite an ni anga,” tih lai behchhan hian a hla hmasa ber, “Ani chu an hnenah a awm ang,” tih chu a phuah ta a ni.
“Ka nihna in hria a, Siamliana irawma chhuak a ni lo a, Siamliana hmanga Pathian thil tih a ni,” tia hlate sawitu Siamliana hi Reng ram ti eng tura tirh a ni a, Ram ri dai dan theih lohin a tisa leh a thlarau emaw, a hlate-ah pawh, kan ta tih theih vek turin a awm a. Siamliana chu kan zingah a awm tawh lo a, kan hmuh leh hun tur chu tlanna niah a ni ang.
“Misualte chu Krista zarah, An leng ang, Chu ni tla seng lo ramah chuan,” a tih hmunah chuan, min lo nghak a ni.