F. Vanlalrochana

Guest writer

F. Vanlalrochana

DAN KALHA SUMDAWNNA LEH MIZORAM

Kum zabi 20-na tir lamah khawvel tharah kan lutin, sumdawnna khawvel kan hnamin kan hmelhriat a, intlansiakna khawvelah kan lut ta a. Kan hnam a la naupang a, chutiang huna min kaihhruaitu ṭha kan neih loh avangin kan hnam nun chu nasa takin a nghawng a. Sum duhna leh sum umna rilruin min bual ^ zo ta!Nasa takin kan intlaksiak ta a ni.

Thanpuii Pa thil sawi hian han chhunzawm ta ila:

“He intlansiaknaa mi hlawhtlingte chu kan ngai ropui a, kan awt a, chumi kawnga rual kham ve tur chuan nu leh paten kan fate kan fuih a, neih thing lung khawngin lehkha kan zirtir a, puk chawpin kan sumdawng a, kan hlawhtlin theihna tur a nih phawt chuan kan beih dan a fel em, a thianghlim em, a thang mawi em tih reng kan dawn phak lo. ‘The end justifies the means’ tih hi Mizote chher chhuah ni hiala mawi a ni ta. San duhna leh hausak duhna chuan kan mit a tidel a, kan åtchilh a, chu chuan kan hriat loh hlanin kan rilru, hnam nun leh thlarau lam nun thlengin a thunun ta a, kan Bible zirtirna nen pawh a inrem hlei thei tawh lo a ni.

Heng avang hian kan rilru pawh ‘hisap’ in a khat a, engkim mai hi ngun taka chhut kan lo ching ta a. Hei hi thil ṭha lo a ni hauh lova, f imkhur taka thil chhût a, kan thil tihin rah a chhuah tur chhut lawk tê têa thil tih hi hnam fing zawkte tih dan chu a ni ngei ang. Mahse, chin tawk kan hre tawh ṭhin lo. Nu pakhat sumdawn kawnga ṭhahnemngai lutuk chuan an pa inkhawm bang te hi, “Inkhawm tlut tlut reng mai, eng nge i ei dawn, Biak Inah sum a awm em ni?” a ti e an ti. Kan sum ûm luat avanga Pathianni kan bawhchhiat te, kan inkhawm hman loh te, Bible chhiarna hun neih theih loh te hi mi tin hriat a ni.

Ram leilung (Inhmun, Lo, ram) a kan duhamzia leh khua kan hmuh tawh lohzia te hi sawi ngam loh khawp a ni ta. Sap hun lai kha chuan Aizawl khuate hi humhalh an ti na hle a. In hmun pawh an sem duh zen zen lo a. District Council kan han nei a, hmun sem theihna kan kuta a han awm veleh khan, Vantlang tan zuah ang aw tih reng awm lovin ram ruak kan inchuh zo thuai mai a. A thei pa deuh chuan hmun li hmun ngaah an hmu a, sumdawn nan an hralh zel a. Mi kan lo pung a, hmun a piang thei ve si lo va, hmun zim tea inkhung kan bang thei ta lo. ‘Kohhran Upa pal hungin aw’ tih te hi ngaihthlak hrehawm zet a ni.

Heng zawng zawng hi material success kan ngaihhlut luat vang a ni mai a. Kan hriat loh karin kan chhungril nun leh khawtlang nun, kan Kristianna thlengin a tikhaw lo nasa mai a lo ni. Dik tak chuan in leh lo nghet, R.C.C. Building nei ngat mai hi chu kan han ngai ropui phawt a. Hetiang in ṭha sa thei turin a thawh chhuahin a phû em, a hlawhin a tlin reng em tih lam chu kan ngaihtuah thleng duh lo va, help ruka sak pawh ni se, miin chutiang in ṭha a neih tawh chuan kan awt a, kan ngai sang ringawt mai a ni. Chutiang mi chu an rilru chhungril takah hlim loh rük riauna an nei ṭhin tih te, kawng dangah an vanduai riau ṭhin tih te kan chhut duh ngai lo. Tichuan, hmuhsit tur leh endawng tura te chu kan awt tlat zawk ṭhin.”

A chunga thu hi 1990-a a sawi tawh a ni. Vawiinah hi chuan kan zualkai hle tawh zawk niin a lang.

A chunga kan sawi tak hi kan dinhmun a nih tak avangin, Mizoram hi nasa takin dan kalha sumdawnna (smuggling)-in a tibuai a. Ruihhlo smuggling, Kuhva smuggling, Exotic Animal smuggling te, ralthuam smuggling te, urea smuggling te, sam smuggling te,rangkachak smuggling te; Kan sawi seng lo ang. A chhan hriat loha hausa thut thut an pung a. Mizote moral hi thuk takin a khawih a, sum awlsam kan zawng nasa ve tial tial a ni.

Tun laia dan kalha sumdawnna lian pahnih kuhva tawlh leh ruihhlo tawlha Mizoram dinhmun hi han umzui lawk ila:

Dan loa Kuhvaa Sumdawnna pawhin Mizoram a tibuai tak zet a. Hnam khat hi kan inhmuh sakhi titih deuh phah a ni. Nasa takin Police pawhin kuhva hi an man a. An man loh pawh a tam hle ang tih a hriat theih bawk. Mizoram Police chuan kum 2020 atanga 2023 thlengin Myanmar kuhva ro tawlhruk chungchangah hian mi 177 man an nei tawh a, kuhva ro an man zawng zawng chu Rs. 18,23,30,225 hu a tling.

Mizoram police chhinchhiah danin kum 2020- ah Myanmar kuhva ro bag 2,843 man an nei a, Rs. 41,16,000 hu a tling. Mi man 18 awmin, thubuai ziah luh a awm lo a, kuhva ro mante hi Custom Preventive Force kutah hlan a ni.

Kum 2021-ah Rs. 4,31,16,000 hu bag 3,593 man awmin mi 28 man an awm a, thubuai ziah luh a awm lo a. Kuhva mante hi Custom Preventive Force kutah hlan a ni.

Kum 2022-ah bag 4,034, Rs. 4,63,07,425 hu man awmin thubuai pasarih ziah luh a ni a, mi 35 man an awm a. Kuhva mante hi Custom Preventive Force kutah hlan a ni.

Kum 2023-ah kuhva ro bag 7,949 leh kg 34,740, Rs. 8,87,90,800 hu man a awm a, kuhva ro kaihhnawiha man mi 96 zet awmin thubuai 19 ziah luh a ni a, kuhva ro te hi Custom Preventive Force kutah hlan a ni.

Tun hnai kum li (2020-2023) chhunga kuhva ro man zawng zawng chu bag 18,419, kg 34,790 leh nylon bag tê 20 niin, Rs. 18,23,30,225 hu a tling a, thubuai ziah luh 26 awmin kuhva ro tawlhruk kaihhnawih a man zawng zawng mi 177 an tling. Custom Preventive Force-in an lo man pawh tam tham tak a ni a, kan sawi tel lo mai mai zawk.

Mizoram hi a ralmuan avangin smuggling kawng a ni ta hrim hrim a. Myanmar lama let chho zawnga smuggling leh Myanmar aṭanga rawn chhuk smuggling kawngpui a ni ta a. Kan mite nasa takin an tel ve a. Kuhva tawlh thilah phei chuan, VCP pakhat pawhin Zonet Cable TV-ah Programme-ah, “Kan hlawk bik avangin min thik a ni,” a ti ngam hial ngam a nih kha. Chutiang khawp chuan Min luh chilh a, kan ni tin nunah a luh thuk tawh.

2022 June thlaah, Mizoram Police-in an ruihhlo man sa an hal ral chu, Cheng vaibelchhe sang hnih chuang man a ni a. World Record-ah ziah luh hial a ni. Tun hnaiah hian Police leh Excise-in ruihhlo an man hi a pung nasa em em a, tun hma zawng aiin a nasa. An man loh hi a tam hle ang tih a hriat bawk a. 2018 aṭanga 2023 July ni 31 thleng khân Mizoram Police leh Excise and Narcotics Department te chuan ruihhlo tam tak an man a. Heroin, Ganja, Methamphetamine, cough syrup, Tramadol an man zat hlut zawng hi Rs. 4,675,494, 092. 11- Cheng tluk leh dingawn li, maktaduai za ruk sawm sarih panga, nuai li, sing kua sang li sawmkua pahnih leh pawisa sawm pakhat a ni. Mihring 4,209 an man a. Case 4796 an ziak lut.

Dan kalha sumdawnna hi ram leh hnam leh khawtlang tana hmelma lian a ni. Hnam nunah nghawng chhe ta a ni.

Dan anga sumdawnna a tinep: Dan ang thlapa sumdawnnaah chuan kawng zawh tur leh zawm tur tam tak a awm a, sawrkarin chhiah tam tak hmuin, sum tam tak a dawng ṭhin a. Sawrkar chuan chhiah an dawn tlem phah a, dan loa sumdawngte hian an iptea mi an sih chhuah ve loh bawk avangin dan ang thlapa sumdawngte tan a ngeiawm em em a ni.

Kuhva tawlh avang hian Bilkhawthlir lam leh hachhek bial lama kum tam tak kuhva ching a, dan ang thlapa sumdawnna atana hmanga chhungkua lo intungnungte tan harsatna tam tak a awm phah a. 2022 leh 2023-ah phei chuan Mamit District leh Kolasib district-ah te kuhva dan loa phurtu motor hal a ni tih kan hre ta fo reng a ni.

Dan loa sumdawnna hian thil sual tam tak a hring: Dan loa sumdawngte hian pawisa an chelek nasa a, mi dang an tham a, ei rukna an tipung a, kawng hrang hranga sualna hring chhuakin, khawtlang nun ṭha an tichhe zo ṭhin.

Ram leh hnam himna a tiderthawng: Dan loa sumdawnnaah hian ralthuam te, drugs te, bungraw lem te, a tel avangin ram leh hnam leh mipui nawlpui himna a tiderthawng a ni.

Sawrkar zam sa inkaihhruaina a tibuai: Dan kalha sumdawnna hian consumer-te humhalhna at^na dan siamte, labour dan leh khuarel himna tur dan te a tichhia a, khawtlang nun a tichhiain, hnam nun a pawngsual a ni ber mai.

Sawrkarah rinna a titla hniam: Dan kalha sumdawnna a chak viau chuan sorkar leh a hmanruate chunga mipui rinna a tichhia a, miten hetiang dan bawhchhiatna hi sawrkarin a veng thei lo niin an ngai thei mai dawn a ni.

Sumdawnna kaltluang a tibuai ṭhin: Dan loa sumdawnna hian dan anga sumdawnna kal tluang a tibuai a. Dan anga sumdawngte tan el phak an har. Aizawla in hmun lo ta em em maite hi chhan dang vak a awm lo. Dan loa sumdawnna hi Mizoramah a him lutuk a, chutianga inhnamhnawihte chuan zalen takin in hmun an leiin, an sum an hman theih vang a ni.

Tualchhung sumdawngte a tichhe ṭhin: Dan kalha sumdawnna hian tualchhunga sumdawngte a tichhe ṭhin a ni. Thil lem leh man tlawm zawkin bazar a luh chhuah a, tualchhunga sumdawngte a tichhe ṭhin a, sum leh pai chet vel danah ngngawh ṭha lo a nei ṭhin.

A nihna takah chuan, dan kalha sumdawnna hian ram sum leh pai dinhmun ringawt piah lam a nghawng a, nghawng ṭha lo tak tak neiin, hnam nun a tichhe vek ṭhin a ni. Chuvangin, dan loa sumdawnnain min chim pil mek lai, kan ni tin nuna bet ve reng emaw kan tih chhoh hial tawh leh, kan pawm lek lek tawhna ata hi i tho chhuak ang u. Kan zavaia kan ṭanrual a, kan beih ṭauh ṭauh a hun ta e.

Khua a sang ta hle,

Khua kan tlai ang e,

Tunah hian i kal ang u.

(Ka lehkhabu rawn chhuak mai tur, ‘Hun inher kara Zofate’ tih bu aṭanga lak chhuah a ni)