Guest writer
F. Vanlalrochana
SRI LANKA leh BHUTAN I THLIR ANG.
Sri Lanka ram, 2019 aṭang khan sum leh pai lama harsatna lian tak mai a tawk a, an buai hle a ni. Hemi an buaina hi i lo thlir teh ang.
A chhan :
1. Sawrkar ngelnghet lo: October 2018 khan, politika inpaihthlakna an ramah a thleng a, chuta ṭang chuan, pawl pahnih chu an rama thuneihna inchuh reng rengin an khawsa ta a, an ram politik chu chu dinmun derthawng takah a ding ta a ni. Hei hian rorelna mumal lo thlenin, thutlukna ṭha an siam thei lo a, an ram hmasawnna pawh a tiṭhuanawp a ni.
2. Leiba phurrit: Sri Lanka hian leiba phurrit sang tak a neihna chhan bul ber chu infrastructure hmansawnna atana loan a lak tam lutuk vang a ni a, chu chuan an ram eceonomy-ah harsatna lian tak a thlen a ni. Ram pawn aṭanga an leiba te an rulhna lamah an buai phah hle a, sorkar sum lakluh tam tak chu heng leibate rulhna atan hian an hmang lo thei lo a ni.
3. Sum leh pai enkawl dan ṭha lo: Sri Lanka hian an ram sum hman dan an uluk lo a, an ram hausakna te an hmang thiam lo a, public sector enkawlna lamah an tiṭha lo bawk nen, an ram sum leh pai dinhmunin a tuar ta a ni. Sorkar-in ṭul lo a sum hmanna a titlem chuang si lo a, chhiah lak danah siam ṭhatna ṭha tak a kalpui loh bawk avangin an ram leiba a tipung – an thawh chhuah aiin an hman a tam a, investor-ten Sri Lanka sawrkar chunga an rinna a tlak hniam phah bawk a ni.
4. Tourism Industry tlahniam: Sri Lanka ram sum hnar lian tak leh an innghahna pawimawh tak mai chu tourism industry hi a ni a. April 2019-a Easter Sunday-a bomb puakin nasa an ram sum hnar pawimawh khualzin an hip theihna chu nasa takin a nghawng a, chumi hnua khualzin lo lut an tlakhniam avangin ram dang aṭanga an sum lakluh a tlahniam a, mi tam takin hna an chan phah a, nasa takin an ram chhunga sum che vel a tlahniam bawk a ni.
5. Thil thawn chhuah an ngah lo: Sri Lanka ram hian thil thawn chhuah an nei tlem em em a. An thil thawn chhuah ve chhun te chu thuamhnaw ṭhenkhat leh thingpui a ni deuh mai a, chu pawh a chi hrang a tam lo hle. Hei hian an ram economy chu pawn lama nektu lakah derthawng takin a siam a ni. Khawvel hmun dang aṭanga an ram thil thawn chhuah ve theih chhun chhun te an mamawhna a inthlak danglam avang te leh an thil thawn chhuah ve theihte man chu a inthlak sek avangin Sri Lanka-in an thil thawn chhuah aṭanga sum an hmuh leh an foreign exchange te chuan an tawrh nasat phah hle a ni.
Heng thil hrang hrangte hi Sri Lanka ram dinhmun harsa taka an awmna chhan pawimawh deuh deuh te a ni.
Sri Lanka ram harsatna aṭanga kan zir chhuah:
1. Rorelna ṭha pawimawhna: Sri Lanka buaina hian economy hrisel vawn nun kawngah Politik nghet, rorelna nghing ve mai mai lo leh rorelna ṭha pawimawhna chiang takin a tar lang a ni. Ramin hma a sawnna tur leh dinhmun ṭha taka a dinzelna atan chuan, thuneihna inthlak a awm pawhin mumal leh tluang tha takin an inthlak tur a ni a, economic policy mumal taka kalpui zel a ṭul a, ram mamawh thutlukna mumal tak siam thei sawrkar ṭha kan neih tel bawk te hi ram him damna atana pawimawh a ni.
2. Leiba enkawl mumal: Leiba phurrit sang lutuk ata inven hi a ṭul a, leiba lo chuan a awm tak tak thei loh. Khawvel ram tin hian ba an nei ṭheuh mai. Ram himna leh hmasawnna atan chuan leibat dan ṭha leh mumal ramin a neih a ṭul a- ba kan neih belh dawn a nih pawhin ram mamawh dan azira kan ṭhatpui theih dan tur ber ngaihtuah chunga bat thiam tur a ni a, a rulh dan tur mumal tak ruahmanna kan nei sa bawk tur a ni. Lei bat dawn pawhin indawrna langtlang leh him- hlemhletna awm lohna tura kalpui a ṭul bawk a ni. Tihsual awm thei leh mumal taka ba rulh theih dan tur zir leh hre chiang hmasa phawt chauhin, pawisa puk belhna tur thutlukna siam chauh tur a ni ang.
3. Sum enkawl dan ṭha : Sorkar chuan sum leh pai hman dan tur kalphung mumal tak neiin, fimkhur takin a kalpui tur a ni a. Sum enkawl kawngah tih dan ṭha leh fel fai a ngaih pawimawh a ngai a. Sum lakluh theih dan tur leh lak luh theih chin hre chiang chungin ruahmanna lak tlak a siam a ngai a, ṭul lo taka sum hmanna a tihtlem a ṭul bawk. Hei hian investor-te chu ram sum leh pai dinhmun chungchanga an ngaih dan a ṭha zawngin a siam ṭha leh ang a, ram dang investment a hip ang a, sum leh pai leh ram hmasawnna kawnga ṭhanna nghet tak neih theihna tur boruak ṭha a siam bawk ang.
4. Tourism Sector tihtlona: Sri Lanka ram harsatna lo awmna chhan lian tak pakhat chu, tourism sector-a buaina an tawh avang a ni tih kan hria a, buaina awmna laia harsatna awmte a hun taka chin fel leh ṭha taka enkawl zui a pawimawhzia kan hmuchiang hle a ni-Sri Lanka bikah chuan Tourism Serctora an buaina lai chin fel vat kha an tih tur hmasa a ni a, an ching fel mai thei si lo a, an buai thui phah ta hle a ni. Thiam thil bik chi hrang hrang hralh theihna kawng an zawn a, khualzinte himna tur ruahmanna leh kalphung ṭha an siam thuai a, khualzinte kaihhruaina ṭha leh mumal tak an neih a, an tihchangtlun belh zel chuan Sri Lanka ram chungah miin rinna an nghah ngam leh phah ang a, thil ṭha lo a lo thlen pawhin, rang taka an thawh chhuah leh theihna turin a pui thei dawn a ni. Hetiang tho hian ram dang pawhin an ram dinhmun azirin hma an la ve tho tur a ni ang.
5. Thil siam chhuah leh thawn chhuah ngah: Thil siam chhuah leh thawn chhuah tlem lutuk venna atan thil chi hrang hrang thawn chhuah theih te, Industry awmsaa thil siam chhuah man leh a hralhna man awmze neia kalpui a pawimawh. Hei hian ram chu khawvel inthlak danglam zel kara insiam rem turin a pui ang a, thil siam chhuah leh thawn chhuah tlemtea innghat lo turin a siam ang. Chu chu ram sum leh pai dinhmun siam len zelna atana pawimawh a ni.
Tlangkawmna:
Kum 2019 aṭanga Sri Lanka-in economic crisis a tawh chhan hi thil hrang hrang vang a ni thei a, chung zingah chuan political instability, leiba phurrit tam, fiscal mismanagement, tourism tlahniam, leh export diversification tlem te pawh a tel. Mahse, he harsatna aṭang hian zir tur hlu tak tak, heng rorelna ṭha pawimawhna te, leiba enkawl dan mumal neih ṭulna te, sum enkawl dan ṭha te leh thil chi hrang hrang siam chhuah leh thawn chhuah ngah a ṭulna te kan zir chhuak thei ang a, hetiang hi Sri Lanka hian a tih loh avanga buai an ni a, an dam lehna tur pawh hetiang thil a tih hian a ni dawn bawk a ni. Sri Lanka buaina hi kan hnam tan pawh zirlai pawimawh tak a ni.
BHUTAN ZIRLAI
Himalaya tlang dunga ram te takte mai Bhutan hian, ramin hmuingilna a dawn tam lam teh dan danglam tak mai a neih avangin khawvel ngaihven a hlawh hle a ni. Awhnaa khat khawvel, nasa taka sum leh paia intlansiakna hmunah hian Bhutan chuan hlimna leh leilung venhimna thupui bera an neih avangin an danglam bik lo thei lo ve bawk a ni. Bhutan-in hlimna an zawnna leh carbon-free ram ni tura an beihna aṭang hian zirlai zir tur kan neih angte tawitea sawi kan tum dawn a ni.
Bhutan ram danglamna lian tak mai chu, chu ram leh hnam hmasawnna leh hmuingilna tehna pawimawh tak atana hlimna an hmang tlat chu a ni. Hnam tam tak, an hausakna tar lanna atana Gross Domestic Product (GDP) chauh ngaihtuah ṭhinte ang lo takin, Bhutan ram hi chuan a hlawhtlinna chu Gross National Happiness (GNH) index hmangin a teh a ni. GNH index hian thlarau lam, taksa lam, leh environment ṭha te tehin, chu chu thupui berah a nei a ni. Hlimna a dah pawimawh ber avangin Bhutan hian ram dangte chu sum leh pai lama hmasawnna chauh ni loin an mipuite tana hamṭhatna kim chang zawk ngaih pawimawh turin a kawhhmuh a, chu chu kawng dik a nih zawk zia a zirtir a ni.
Bhutan ramin a nihna danglam bik leh a culture ro hlu humhalh tura a hmalakna pawh hi ngaih san tlak a ni. Ramin a culture ṭha leh a chin ṭhan te a humhalh hian mipuite zingah hnama inchhuan a thlen a, chu chuan an hlimna a tipung a ni. Hnam ze humhimna an kalpuina hmang hian, khawvela hnam dang, globalization leh an hnam ze kal kawp tir kawnga harsatna tawkte hnenah zir tur ṭha a siam sak bawk a ni. Bhutan hian kan hnam nunphung bulpui kan pawm hian kan nihna hriatna leh pawmna min siam a, chu chuan mipui hlimna a tipung thei a ni tih min zirtir a ni.
Environment humhimna kawnga Bhutan hmalakna hian khawvel ram dangte tana entawn tlakah a chhuah a, hemi kawnga hmahruaitu pawimawh tak mai a ni bawk a. Carbon-neutral ni turin hma an la a, an ram danpuiah pawh an ziak lut hial nghe nghe a ni. Bhutan chuan ram ngaw hum halh turin nasa taka ke penin, an ramah nungcha chi hrang hrangte him takin an cheng za zel a, energy thianghlim tihlar kawngah te khawvel huapa hmahruaitu a ni bawk. Khawvel ram tlemte carbon negative footprint nei zingah an tel ve a, chumi awmzia chu an carbon pek chhuah aiin, an hipluh a tam zawk a ni. Hei hian a tih lan chian tak mai chu, envioronment humhim hi a theih a ni mai lo a, nakina hlimna leh himna atan a ṭha a, hnamin a daih reipui zawk bawk tih a ti lang a ni.
Khawvel pawhin Bhutan ram a tang hian hmasawnna chungchangah zirtur pawimawh tak a nei a ni. Bhutan ram hian changkanna leh hmasawnna lo kuah bawrh bawrh loin, hmasawnna nghet leh tlo, khuarel nena inhne rem a ngai pawimawh hmasa zawk zel a. Hmasawnna kan umna kawngah hian, leilung tichhe zawng te, hnam ze ṭha tibo zawngtea tl^n lo hram turin Bhutan ram hian min zirtir a. Bhutan hian, sum leh pai leh ei leh bar zawn kawnga hmasawnna leh khuarel hausakna leh hnam ze huasakna kalkawp tir thiam a ṭulzia min hrilh a ni.
Thu kharna atan chuan, Bhutan-in hlimna a ngaih pawimawhna leh carbon-free ram ni tura a theihtawp a chhuahna hian hian khawvel ram dangte tan zirlai hlu tak a pe a ni. Mihring rilru leh taksa himna kim a ngaih pawimawhna te, hnam ze humhalh a ngaih pawimawhna te, environment vawnhim kawnga hmahruaitu a nihna te hmang hian, Bhutan hian hnam hlawhtlinna chu economic lama hmasawnna hmang chauh hmanga teh tur a ni lo tih a lantir a ni. Sum leh pai lama hmasawnna te, hnam nunphung humhalh te, leh environment enkawlna te chu inrem taka kalkawp tlan tir kan tum zawk tur a ni. Bhutan thil kalpui dan hian hlimna leh lawmna nei tur leh kan leilung humhimtura hma thar, kawng thar zawh turin min fuih a ni. Bhutan hnen aṭang hian zir lai chhuak ila, mi zawng zawng tana khawvel ṭha zawk leh nghet zawk siam turin hmalam pan ila. Bhutan hnen aṭanga zirlai pawimawh hi, Mizo hnamte hian zir chhuah kan mamawh leh zual awm e.