F. Vanlalrochana

Guest writer

F. Vanlalrochana

KAPHLEIA HUN HNUHNUNG

Mizo tlangval chhuanawm, thu leh hla lama inhmang hmasa, Mizo hnam hmalam hun atana ngaihtuahna seng hmasatu, a vanglai pawh a hman tak tak hmaa a dam lai ni tla ta Kaphleia kha mi talent nei ṭha em em mai a ni a. Tennis, TT, Badminton, Basketball ni tin a khel. TB vanga a dam loh tirh, an la hriat chhuah hma, a khawsik chhoh tawh siah pawh Kaphleia kh^n Bengali pa pawh nachhawknain a chhawk laiin TT-ah a la sawp hrep a ni. Chutianga infiammi tlangval harh vang chu thla 6 vel a liam a a diary entry chu ‘Vawiin chu nilumah min pho chhuak’ tih a ni. Solfa thiam a ni a, hla lehlin pawh a nei. Ṭingṭang, Harmonium leh Violin a tum thiam bawk. Pi Zaii (Zosap missionary) hova Mizo zaipawlin India hmarlam khawpui han deuh deuh 16 an fan ṭum khan Kaphleia hi a tel ve a, “Mizo Kohhran chanchina rahbi pawimawh tak a ni” tiin a diary-ah a ziak lang nghe nghe. Tenor leh bass a sa. Kaphleia hian Tachhip Presbyterian Kohhranah Sunday School Superintendent hna te pawh a chelh.

Amah kha mi en bik, beiseina sang tak nena an thlir a ni. A dam ṭhat lai Shillong leh Kolkata-a a zirlaia amah lehkha thawntute kha, Bawrsap te, Zosaphluia te, Pu Mena te...leh a hun laia mi lian tak tak leh a hnu lama mi lian tak tak an ni. A dam loha kan tute pawh an hraw thei teh e. Durtlang Lal Suaka te khan an thei ei tur an va pe ṭhin. Zosapte khan thute an lehlin tir ṭhin a. A hunlaia natna ṭihbaiawmin a han man pawh khan an na ṭhup hlawm a ni. A ṭhian kawm ṭhinte/a rooma leng ṭhin kha AZ Phizo te, Capt JS Halliday te, Capt. Kapchawla te, CZ Huala te, Capt LR Sailo, Lalziki Sailo etc...Pi Zaii, Pu Mena te khan hostelah an tlawh chhuak thlap. Pawl 8 zirlai a nih laiin Shillong Dinam Hall Librarian a ni pha. High School a kal lai aṭanga Kristian Tlangauah a thu a ziak ṭhin. Chutiang mi uiawm chu natna khirh takin a man a, a hun hnuhnung lam hrehawm takin a hmang a ni. Chumi chanchin vawiinah kan sawi dawn a ni.

Calcutta-a College kal tura a chhuk hnu, IA kum khatna a zir lai aṭang tawhin Kaphleia hian a dam loh ṭhin thu hi a diary-ah a tar lang zeuh zeuh a; buaipuiawm khawp anih loh avangin a palzam mai mai ṭhin. I.A. kum hnihna a zir lai, kum 1937 July ni 14-ah chuan a ‘khua a sik’ tih thu a diary-ah chiang takin a ziak a. Heta ṭang hi chuan a khawsik thu hi a ziak lang tam ta viau. Doctor hnena a inentir ṭhin thu pawh a tar lang fo. Ṭhat lam a pan theih tak loh avangin uluk lehzuala in enkawl turin August ni 11, 1937-ah Shillong lamah a chho. August ni 12, 1937-ah Shillong khawpuia W M Hospital-ah a lut nghal a; hetah hian a natna chu T.B anih thu leh a nasat hman hle tawh thu an lo hrilh. Damdawi ina a awm lai hian hetih laia lehkha zira Shillong-a awm ve, R.Vanlawma chuan a tlawh nghe nghe. Shillong-ah hian Ngawr natna vei ve tho, Rev. Liangkhaia fapa Biakliana( 1918-1941) nen an han intawng a, dinhmun inang ve ve ta chu an inkawp chho ta zel a ni.

A natna chu, India ramah a damdawi a la awm loh avangin enkawl ngaihna a vang hle a, tihdam theih loha ngaih a ni hial. “Khawvel pang lehlam, America ramah te chuan an hmu chhuak tawh a ni awm e’ tih thu thang chu inhnemna awmchhun a ni. Shillong-ah pawh chuan han inenkawl vak ngaihna awm chuang hek lo, pu bera a neih Pugh-a pawh chuan theihtawp chhuaha ṭanpui duh ngawih ngawih mah se kawng a awm miau loh avangin, August ni 19, 1937-ah chuan rilru na tak chungin, Mizoram lama haw mai turin thurawn a pe ta ngawt mai a ni. A hawna senso at^n a pu chuan Rs. 35 lai a pe a, a ṭhian ṭha Miss A Bullock pawhin lehkhabu 6 ngawt, ngaihhrui nan a pe bawk. Tichuan, he a khualzinna rama a ṭhian ṭha, amah hmangaih >m >mtu, amah paw’n a ngaih Ieh a thlakhlelh ngawih ngawihte nen chuan he khawvela inhmuh leh beisei tawh loin, We shall meet beyond the River tia mittui nena inthlahin September ni 6, 1937-ah Mizoram lam an pan ta a ni.

September ni 7, 1937 chawhnu dar 1-ah Silchar an thleng a, sap Doctor, Dr GG. Crozier-a chuan Biakliana nen a lo en dun a, Kaphleia chu a dinhmun a ṭhat loh zawk hle thu a hrilh nghe nghe. Mahse, Kaphleia hian a pawm tehchiam lo ni tur a ni, a diary-a a ziah dan chuan (September 8, 1937) : “Biakliana nen ka dinhmun a ṭha lo zawkin a sawi a, ‘Sa pela vah chhuah chuan i thlanmual a ni ang’ tiin min hrilh bawk a. Mahse a thusawi chu ka ring hauh lo. Shillong damdawi ina ka awm lain ka kal fo ṭhin a ni’ tiin a ziak.

Silchar-ah hian rei cham lovin Mizoram lam panin, Tlawng lui dung zawhin an chho leh nghal a. Lawnga tlawng lui an rawn zawh chhoh laia Biakliana leh Kaphleia rilru vah thui dan tur hi chhut tham a ni. September ni 17, 1937-ah chuan ti hian a ziak a:

“Ka pa (Kaphleia pa-Chalchhingvunga) hovin mi paruk laiin zing dar 9-ah Sairang an lo thleng a. Mi 30 lai Biakliana zawn turin Saitual atangin zing dar 10 velah an lo thleng bawk a. Kan pahnih chuan min zawn nghal a, sikul naupang leh Training hote pawhin an tanpui a. Durtlangah min zawn tlang nghal a, tlai dar 6 velah kan thleng” tiin.

Durtlang damdawi inah hian Biakliana nen an awm dunna turin damdawi in sirah a hranin in te an sak sak a, a hmingah ‘INTE-THAWVENG’ an vuah nghe nghe. ‘He in hi tlawh phal a ni lo. A tlawh kan hmuh chuan a pawi hl> ang. Mi tin t^na ṭha tur a ni,’ tih thu an tar hnan bawk.

Natna khirh tak, tihdam theih loha ngaih hial vei ni mah se Kaphleia beiseina erawh chu a nung reng ni ngei tur a ni, kum 1937 December ni 31-a a diary-ah chuan hetiang hian a ziak a: “Ni tla a mawi hle mai, kumin ni hnuhnung ber a nih avangin a ngaihawm hle. Kum tharah him zawk leh vannei zawk turin Pathianin min hruai rawh se,” tiin.

Durtlang damdawi ina ‘Inte-thawveng’-ah Biakliana nen thla 8 dawn an awm dun hnuin Kaphleia chu a dinhmun ziaawm deuha ngaiin May ni 4, 1938-ah an khaw lamah an haw a. An chhungkhat hnai Pi Sangi sakawrah chuangin a tuk (May ni 5)ah Tachhip an thleng a. Zosap missionary Pu Mena (Rev. E.L. Mendus) leh Kohhran mi pawimawhte’n June ni 1, 1938-ah an va tlawh a, Kaphleia awmna turin a bika in sak sak an duh thu an hrilh a, a senso at^n Rs. 20 an pe nghe nghe. Tichuan, an inpui kawmchar pen sawm 20 emaw vela hla, Theihai kung bulah an inpui nena awlsam taka inkalpawh mai theihin, chhek in tia awrhin ‘In te’ bawk chu an sak sak a, Iehkhabu bawm Ieh dawhkan a awm. He ‘In te’ ah hian kum khat bawr vel a cheng a, ei leh in chu a chhung ten a hranin an pe mai ṭhin. He hmuna a chen chhung, kum 1939, June ni 11 thlengin Kaphlea hian Ngawr damdawi atan Ui thi vawi 20 zet a in hman nghe nghe a. Amah pawhin a ziaawm phah viauin a hre ṭhin a, dam inbeiseina pawh a nei sang viau ni tur a ni; kum 1938 kum tawp ni, December ni 31-ah phei chuan a diary-ah : “Ka harh hle, dam takin 1938, lungngaihna leh mangan ni te zawng kha liam pui la, nun tharin kum thar ka hmang tawh nang e...” tiin a ziak.

Kum a lo thar a, a natna chuan zual lam a pan ta zel a. A dinhmun a tlakhniam tak zel avangin a chhungte mangang chuan June ni 15, 1939 kh^n Durtlang damdawiin an pan pui Ieh ta a, kum tawp, December ni 31, 1939 thleng a awm. He mi ni thleng hian mumal takin a diary a ziak a, he mi hnu lam hi chu hmuh tur a awm ta lo. A beiseina ni eng pawh tunah zet chuan chhum dumin a hliah bo zo ta a ni ngei ang, kum 1939 December mi 31-a a diary-ah chuan kum thar atana beiseina awka reng hriat tur a awm tawh lo : “Khua a ṭha hle mai, ka mu deuh reng a, Chami nu a lo kal, Ngengi nu te pawh an lo leng. Tlaiah Sawma a lo kal, vawksa kan chhum; zan dar 2-ah Aijal-ah te, Chaltlangah te, Durtlangah te halpuah an hal. Durtlang ho biak inah an inkhawm...” tih thu chauh a ziak ta. Kaphleia thuziak, a diary te nena kanhmuh theih zawng zawngah khan, a vuina thu leh mahni inkhawngaihna thu erawh engmah hmuh tur a awm lo. A rilru paukhauhzia a lang a. Hetianga a dam loh laia a ziah, Thlirtu kan en phei chuan, ama dinhmun aiin a ram leh hnam a ngaihtuah zawk a ni tih kan hmu thei a ni. 1940 kum bul teah Tachhip lamah an haw phei leh ta a, an kawmchara a ‘In tê’-ah bawk chuan a cheng leh a; amaherawhchu, a khuh nasat tak >m avang leh khâk te chhak ngun a ngaih tâk avangin, ṭhenawm khawveng ngaih ṭha lo phun ri a ring ta hle a. Tin, amah hi a harh ṭhat deuh chuan khawlai te pawh a leng ve fo va, naupang inkawibah te hi a thlir fo ṭhin. Naupang leh tleirawl rual hian an ngainat êm avangin an bawr leh tuau mai ṭhin bawk nen, hri a kai darh hlauin khawtlang ngaih ṭha loin a chenna hmun chu sawn an rawt tak fo avangin a nu leh pa, a chhungte pawhin khawtlang rilru puthmang chu awm an tih pui a, lainatin khawngaih >m >m mah se Kaphleia dinhmun thlirin a chenna chu sawn an remti a. Tichuan, Tachhip Mission (Presbyterian) Biak in hnung hla tawk fanga tlang, mual pawng, hmun rem takah chuan Kaphleia chenna turin ‘In te’ bawk chu, kum 1940 kum tir lamah an sak sak leh ta a, mipui mimir leh naupang chenchilh phak loh, dai hmun fianrial takah chuan khawhar takin a cheng ta zawk a ni. Naupang leh tleirawl rual hian an chhung te hriat lohin, a thawnthu sawi ngaithla tur leh kawm hlim turin an tlawh ru reng ṭhin tho. Tin, Tachhip lal fanu nula hleitling Ieh hmelṭha pui mai Rotluangi pawhin a tlawh fo a, ei tur eng eng emaw bakah thei thur te a ken sak ṭhin a, a sam te pawh a khuih sak fo. A diary aṭanga en hi chuan, Kum 1936 aṭangin Rotluangi nen hian an inkawp a, 1939 pawhin an la inkawp zel a. Rotluangi hi Kaphleia lakah hian, Kaphleia thih thlengin a rinawm niin a lang. Kum 1940 chawhnu lam, a lo chauh zual tak hle hnu erawh chuan an lainat >m avangin a chhungte’n an in lamah an la phei leh ta a, a hun tawp thlengin an kawmchara a ‘In te’ hmasaah chuan a awm ta a.

‘In te’ khawhar a, natna hrehawm tak tuar, he khawvela damchhuah Ieh beiseina reng reng nei tawh lo, Kaphleia’n kha khawhar leh beidawng takin, natna hrehawm tak tuarin a mal tlat a, a rilru fing fim leh chak tak erawh chuan a hmangaih Zoram, Zofate leh hringnun khawvel hi a ngaihtuah reng ṭhin a. Chutianga kum khat dawn a awm hnu chuan kum 1940, November ni 13 kh^n Jerusalem a in ropui chu a pan ta a ni.