HUATNA LEH NGAIHDAMNA

LNJN Institute of Forensics and Criminology hmunah India ram hmun hrang hrang aṭangin kan kal khawm a. Kan hna thila thil thar zir belhin hun kan hmang ho a ni.

Tuk khat chu Rohini Sector, New Delhi aṭangin CBI Institute-ah hun hmang turin Bus-ah kan chuang a. Ka bulah chuan, Uttar Pradesh aṭanga lo kal nu pakhat hi a thu a. A hma ni chiah chuan, tualthahna pakhat hi an khuaah a thleng a. Huatna avanga inthahna a ni a. Chumi thu chu kalkawngah chuan a sawi a. Huatna tih chung chang chu ka sawi chhunzawm a. Uluk takin ani chuan a lo ngaithla a.

“Thil hi a nih dan tur bik hi awmin mi tinin kan hre ṭheuh a. Chu a nih dan tur a nih loh chuan, kan ngaih dan a ni lo a. Kan thin a tawt a, kan lo thinrim ta ṭhin a. Kan thinrimna chu kan tih reh mai loha, kan kal thui pui chuan, huatnaah a lo chang a. A ṭha zawnga thil huat hi chu a awm ve thei a. Sual huatna ang te. Sual huatna han tih pawh hian, kan do let a nih pawhin, fimkhur taka beih let tho a ngai dawn a ni. Sual huatna te hi a nih ngawt loh chuan, huatna dang hi huatna ṭha hi a awm hran tawh lo awm e,” ka han ti chuan, a lu a lo bu nghauh nghauh a.

Ka sawi chhunzawm zel a.

“South Africa khu, nasa takin mi hang leh mi ngo an inthliar ṭhin a. Mi ngo tlemtein ro an rel a. Apartheid hun thim tak kha an ramin a tawng a ni.

Chutiang do chuan Nelson Mandela leh a ṭhiante khan an hun ṭha hlanin an chhuak a. Mandela kha tan inah kum 27 lai an khung a nih kha. Kum 1990-ah Tan In aṭangin an chhuah a. Chumi kum leh President a thlan tlin a nih inkar 1994 thleng khan, mi 14000 zetin nunna an chan hman a ni. Mi hang ngei mai a lo lal takah khan phuba rawn la turah an ngai a. Chutianga ti ta lo chuan, Mandela chuan, Desmond Tutu kha Truth and Reconciliation Commission hotuah a ruat a. Remna siamtuah an ṭang ta zawk a ni.

Bill Clinton-an Nelson Mandela nena an titi na chungchang heti hian a sawi. Clinton chuan, ‘ An thil tih avang khan anmahni huatna i nei lo em ni?’, tiin Mandela chu a zawt a. Mandela chuan, ‘Hua e. Hun rei tak ka hua. Tan inah khan lung ka chhu keh a, ni tinin anmahni ka huatna kha ka dam chhan a ni. Ka hnen ata thil tam tak an la bo a. Ka nupui hnen aṭangin min la sawn a. Kan inneihna min tihchhiat sak a. Ka fate ṭhang lian lai hmu thei loin min siam a. Ka rilru leh taksa an sawi sa a. Ni khat chu, ka ngaihtuah a, ka rilru leh ngaihtuahna hi chu min laksak ve theih loh thil a ni tih ka hre chhuak a. Lak botir ka tum bik lo a ni’ a ti a.

Clinton-a chuan, a zawh chhunzawm zel a. ‘A nih leh Jail aṭanga i chhuah khan i la haw tho em?”

‘Ka thinrimna a rawn so san khan ti hian ka ti a, kum 27 chhung an tantir tawh che a, i la huat chhunzawm zel chuan, an la tantir zel che tihna a ni ka ti a. nZalen ka duh a ni ka ti a. Anmahni huatna thinlung chu ka paih bo ta a ni,’ tiin a sawi.

Huatna hi a ṭha lo. Hma min sawn tir thei lo a. Kan tanna ngaiah min tantir a. Huatna hian sawtna a nei lo. Thil ṭha lo zawk ngaihtuahna leh thil ṭha lo zawk tih duhna leh tih ngeina a thlen ṭhin a ni. Huatna chu min chak loh tirtu zawk a ni ṭhin. Hmangaihna leh Inremna chu hnehna a ni zawk,” ka ti a. Ka sawi zawh chuan, “A ngaihnawm hle mai a,” ti a. Muang changin ama chanchin chu a sawi chhunzawm ve ta a.

“Hmar lam tlang aṭanga thlifim rawn thaw chuan ka tukverh darhthlalang te chu a rawn chhem ri der der a. Zing ni chhuakin ka pindan chu a rawn chhun tiarh tawh a. Khumah chuan ka ṭhu hlawl a. Ka ṭawngṭai nghal a. Ka naute tan te, ka nu tan te…a…Ka pa tan pawh malsawmna ka dil a. Ka nu ketli tui chhuan pawh a so dawn ṭan tih hriat tak hian a zai rut rut tawh a. Ka naute Pathum la mu tui tak tak chu ka nu chuan a kai tho a, ‘Tho tawh rawh u, thawh a hun e,’ a ti a.

Kan inchhungah chuan ka nu chu chhungkaw lu ber a ni. Ka pa nen an inṭhen avangin mawhphurhna zawng zawng a la lo thei lo. Ka nu leh pa inṭhen atanga kum hnihnaah Hostelah ka awm a. Thla tin Inrinni vawihnihna apiangin ka naute nen min tlawh turin an lo kal ziah a ni. Mak ve mai mai chu India rama Hostel emaw, Residential School emaw, ka hriatho reng reng hi Inrinni apiang hi intlawhna niah zu hmang vek a mawle.

Inrinni vawihnihna lo thlen hma ni Zirtawp zan apiang chuan ka Blanket-in ka in lu khup a. Ka rilru a na thar leh ṭhin. Keimah leh keimah chu ka inkhawngaih thar ṭhin a, ka inlainat zual ṭhin. Chhungrilah hian ka lungawi lo hliah hliah a, huatna a inkhawl khawm a, ka thinrimna hi a pung ṭhin. Ka nuna mipa awm hmasa ber chuan ka ke pen hmasa ber pawh hmu loin min kalsan a. Ka nung ve hrim hrim te chu hrehawm ka ti thar a. Ka lungchhiat avang chuan ka lukham te chu a huh vek ṭhin a ni.

Ka nuin ka pa chanchin min hrilh kha ka ngaihtuah kir ṭhin a. Ka nuin min hrin lai vel pawh chuan ka nu bulah a awm lo hrim hrim a. Zu ngawlvei a ni mai lo a, ruihhlo ngawlvei a ni. Zan tin a chhuak bo a, nula dang dang a kawp kual a. Thla khat dawn te hi a rawlbo ṭhin a, inah chuan a awm mang ngai lo a ni. Ka pa chuan harsatna chi hrang hrang a siam ṭhin avangin, an nupa tan chuan inṭhen mai loh chu, tihngaihna dang a awm ngang lo a ni.

Eng emaw kawng zawng tak chuan, tunah chuan ka hlim ta thung tho a. Ka pa chuan a nun hlui a kalsan a, a insiam tha a. Pastor a ni tawh nghe nghe a. Doctor nupuiah neiin fa pali lai an nei tawh a ni. Tunah chuan mi ta a ni tawh a, kan hnenah erawh a lo kir tawh lo ang.

Kan Hostelah chuan kan han titiho chang pawhin, chhungkaw chungchang an sawi chuan ka ngaihtuah lo lui ngar ngar ṭhin. Hlim tak maia chhungkaw thla an lakte chu ka thik ru em em ṭhin a. An pate an ngaihsanzia thu an han sawite chuan ngaihthlak hrehawm ka lo ṭhin. Exam-naa an tih ṭhat chuan an paten an leisak tura an thiltiamte chu hlim takin an sawi ṭhin a. Kei chu ka ti ṭha ṭhin hle a, First Division-ah ka pass char char ṭhin a, ka dawn ṭhin awm chhun chu ka nu hlim taka a nui chu a ni mai. Mahse, ka nu chuan a mittui tam tak a seng tawh a, ka hmeichhe hriat zawng zawnga hmeichhe ngaihsanawm leh nu chang ber a niawm e. Ka nu leh pa a ni kawp a. Ngaihthaha kan awm a phal ngai lo. Inrinni vawi hnihna apiangin min rawn tlawh a, a hlim em em ṭhin. Chuti chung chuan, keimahah chuan kim lo a awm tlat ṭhin a, ka pa chu ka ngaidam thei ngai ang em, ka hre lo.

Ṭum khat chu ‘Pate ni’ hi a lo thleng dawn a. Kan sikul chuan a huhoin kan hmang ṭhin a. Kan sikul hall chu mawi takin kan chei a. Chumi ni chuan hrehawm ka ti hle, chumi hmun chu ka tel vena tur ni lotein ka hria a. Bathroom-ah ka lut a, ka pa ka haw lutuk chu ka ṭap ta zawih zawih a. Chuti chung chuan, ka pa ka hmangaihna erawh a la bo chuang lo tih ka hria a.

Engtin tin emawni ka inngaihtuah fim a, ka ṭhiante bulah chuan pate ni hun hmang tur chuan ka va ṭhu ve leh ta a. Kan Warden chuan thu a puang a, dawhsana ding chhuak a mahni pate chanchin sawi duh an awm chuan, a sawi theih reng thu a puang a. Kei chu ka ṭhutthlengah chuan char beh reng ang maiin ka ṭhu nghet tlat thung a.

Ka han hawi chhuah leh chuan, ka thiannu Pansy chu dawhsan lam pana a kalphei hi ka hmu a. A pa chungchang a sawi a. A pa thi tawh chu a ngaihzia thute sawiin, la dam se a tihzia te a sawi a. A mittui chu a biangah a luang zawih zawih a. A pualin ṭawngṭaina hun kan hmang a. Pathian khawngaihna te kan dilsak a. Chutianga kan ṭawngṭai lai chuan, ka thinlungah chuan aw fiah tak mai hian zawite hian, ‘I pa kha i ngaidam duh lo em ni? Amah i huatna te kha theihnghilhin, bul tan that i duh lo em ni?’ rawn ti hian ka hria a. Mak tak main ka thinlungah thlamuanna a lo awm a. Ka rilru hah chu a chawlin ka hre ta a. Ka pa ka huatna chu hmangaihnain a thlak a. Pansy bulah chuan ka kal hnaia, ka kuah a, pawnah ka chhuak ta a.

Ka pa kha mihring a ve bawk a ni a, ka ngaihdamna a mamawh ve tho a ni, a lo tihsual tawh chu engpawh ni se, inngaihdam nan hian tlailua a awmin ka hre lo.

Warden bulah chuan ka kal a. Phone hman ka dil a. Ani chuan min lo phal sak a. Ka pa chu ka va be ta a. A aw ka han hriat chuan, ka ṭah a chhuak zual sauh a. Ṭawng pawh ka ṭawng chhuak hlei thei ta lo a. Nawi niah hian, ‘Ka pa ka hmangaih che. Ka ngaidam vek a che,’ ka ti niah niah a. Lehlam atang chuan ka pa chuan lawm tih hriat takin ‘Hemi hun nghak hian kum tam tak ka ṭawngṭai tawh a. I ngaihdamna hi ka va nghak rei em,’ a ti a. Ka zang ta sawt hian ka hria a. Khawvel chu hahdam thlak sawtin ka hre ta,” a ti a.

A thil sawi ngaihnawm ka ti ngang mai. Chutih lai chuan, CBI institute, Ghaziabad hung chhung chu kan lut mek tawh hi a lo ni a.

“Nunah hian zir tur hi kan nei reng mai. Ngaihdamna hi inzawmna chhe tawh siam ṭhatna hmanrua a ni,’ ka ti a. A lu a bu nghat a. Kan chuanna bus chu a ding a. CBI Institute tual zawlah chuan kan chhuk ta sap sap a. Chumi ni chu February ni 28, 2018 a ni. Ka la hre reng mai.

‘Ngaihdamna chuan, mi pahnih a ti dam a ni. A ngaihdama leh a ngaidamtu a kha’