Guest writer
F. Vanlalrochana
CHURCHILL-A HRINGNUN HMACHHAWN DAN
Upa Dr. Vanlalzara, Khatla-in Churchill-a chanchin hi lo la ziak teh, tia mi ngen fiam avangin tukin chu Churchill-a chanchin ṭhenkhatte i han sawi teh ang.
Winston Churchill-a kha, Indopui pahnihna hunlaia British Prime Minister a nihna kha kan hriat lar ber a ni awm e. Nunkawng danga a dinhmun chu lo dah ṭha ta ila, Indopui Pahnihna hnehtu an tih ni hial mah se, a dam chhung hun tam ber a hmanna Politics-ah pawh khan a hlawhchham fo mai. Mi tam tak chuan, a hlawhchhamna angah khan an ralban san ngei ang. Ani chuan a bei zel a, a larna a zual a, amah ngaisangtu an pung chho zel ta a ni.
Cuba, India leh Sudan velah te sipai leh thil dang thawkin a lar em em a. Thuziak lamah hriat a hlawh bawk a. Conservative Party ho chuan, 1899-a Inthlan a lo awmin, an candidate atan an ruat ta a. A han campaign a, a tlin an rin fur laiin, Labour Party Candidate a hneh ta lo a. Politics-a a ke penna hmasa bera a chak loh hnuin, Morning Post-in South Africa a Second Boer War chanchin ziak ṭhin tura an sawm takah chuan, South Africa lamah a kal a. Chutah chuan, British Sipai dangte nen man an tawk a. Hetih lai hian, Reporter a ni mai a, sipai pawh a ni lo. Mahse, chuta an man hnua a hnathawhte avang chuan, Britain ram pumpuiah hriat a hlawh ta zawk a ni.
Tantir an nihna hmun aṭangin a tlan chhuak a. Mel 300 zet a kal hnuah, hmun him a thleng a, chuta ṭang chuan England-ah a let leh ta a. 1900-a Inthlannah a han in candidate leh chuan, a hma kum maia mualpho taka a lo chak loh tawhnaah khan, hneh taka thlan tlin a ni ta a ni.
Inthlan a hmachhawn hmasak ber tum khan, phur loh rawihna khawpin a lo chak lo tawh a. Chung erawh chuan, engtik lai mahin tlawmna rilru a puttir ngai lo a, a hnual zawngin a inngaihtuah phah ngai lo a ni. A tih theih remchang dang ti leh thuai turin a insang mar mai a ni.
Inthlannaah mualpho takin a chak lo a, Indona hmunah man a tawkin, saltang a ni zui nghal bawk. Phur loh rawihna tham thil chi hrang hrang chu a tawk ve a ni. Chungah chuan, a inngaihtuah hnual lo a, a saltan lai pawhin, ṭangkai takin a hun a hmang a, remchang a hmuh ve leh a tlan chhuak nghal a. A hmaa a lo hlawhchham tawhna kha a hmachhawn leh a, chiang takin hnehna a chang ta mai a ni.
Hruaitu ropui ber ber te hi an tlawm leh an chak loh ṭum a awm ṭheuh. Mahni hlawhchhamna leh mualphona huaisen taka hmachhawn a, a hma aia sang zawka invawrh leh theihna hi hruaitu ropui leh mi hlawhtling dangte danglamna a ni. Chutiang chu, Winston Churchill-a hi a ni. Dinhmun zahthlak takah a lo ding ṭhin a, a tlu ṭhin a, mahse, a tho leh ṭhin. Tlawm duh lo ila, hnual duh lo ila, hun remchang inher leh hmasa berah huaisen takin bei leh ila, a tawpah chuan kan hneh nge nge ṭhin a ni.
Churchill-a te chhung hi milian chhungkua an ni a. Anmahni thlahtu John Churchill-a phei chu sipai hotu ropui a ni a. British Empire ropui tak lo dinchhuahna tura mi pawimawh em em mai a ni. Amah Winston Churchill-a ngei pawh hian, an pu John Churchill-a, Duke of Marlborough chanchin hi a ziak a. A ngaihnawm em em mai a. He a lehkhabu ziak avang hian dinhmun sang takah a invawrh phah a ni.
Politcs-a a dinhmun a hniam lai takin, thil dang ti loin lehkha ziakin a inkhung a. Duke of Marlborough chanchin hi a chhuiin a ziak a. A lehkhabu a han chhuah chuan, a hralh a tla em em mai a. A ngaihnawm bawk si. Dinhmun hniam taka tla thla hman Winston Churchill-a vantlang hriatah a invawrh chho leh a. Mipui hriat a hlawh tharin, a politik zinkawng pawh a lo mar chhoh leh phah a ni. Historian ṭha a ni a, thuziak a thiam hrim hrim bawk a. Bu hrang hrang daiha a ziah The Second World War tih leh A history of the English speaking peoples tih te chu khawvel pum huapa lehkhabu ṭha a tling a, tun thleng hian ngaih san a la hlawh a ni. Kum 1953 khan Nobel Prize in Literature pek a ni.
A pu John Churchill-a, 1st Duke of Marlborough kha sipai hotu ropui a ni a. Battle of Bleinheim-a commander chhuanawm a ni. Indonaah hnehtu a ni. Louis XIV-a kha France lal a ni a. Kum zabi 18-na tir lam khan khawvela dinhmun sang zawk nih inchuhin France leh Britain kha a an indo ṭhin a. Chung huna Britain din chhuahna tura mi pawimawh tak chu John Churchill-a kha a ni. John Churchill-a pa chu Sir. Winston Churchill-a ve tho a ni. A chanchin kan sawi mek, Winston Leonard Spencer Churchill-a hi John Churchill-a tu chhuan rukna a ni. John Churchill-a kha Blenheim Indonaa a lo chak khan, British parliament chuan ram leh pawisa a pe a, Bleinheim palace an tih, Churchill-a seilenna hmun hi an sa ta a ni.
Hemi kan sawi mek, Winston Churchill-a (1874-1965) hi thusawi thiam leh mi hneh theihna ngah tak, pa fuat nei tha leh luhlul a ni a, hun harsaa ram kaihhruai awm tak pawh a ni reng a. Indopui pahnihna laia US President Franklin Roosevelt-a pawh khan, “Eng ang pawhin sawi mah se, Churchill-a chu mi hratkhawkheng a ni a. Mahni seh tawh lam seh ngar ngar chi a ni,” tiin Indopui pahnihna tawp dan turah Churchill-a chet vel dan chu a la pawimawh hle dawn tih chu a ngaih dan a ni. A sawi ang chiahin, Khawvel Indopui Pahnihna hawi zawng thlak danglamtu pawimawh tak pawh a ni ta reng a ni.
Pa danglam ang reng tak mai a ni a, ṭum khat chu US mi pawimawh ten zanlaiah loh theih loh avangin an va kai tho a, saruak vek hian a lo dawng sawng a. ‘Britain hian thup tur reng a nei lo e,’ a lo ti heu mai a ni.
Thusawi thiamsa renga piang a ni lo a. A nihna takah chuan, piankena ṭawng lama harsatna nei a ni. Pianpui renga S lam ri hlei thei lo a ni a. Ṭawng harsa a tih phah a, a naupan lai phei chuan rual a kawm tam loh phah hial nghe nghe. Mi tam takin dam chhunga an inkiltawih zuina dinhmun anga ding a ni a. A ni erawh chu, chutiang a ni ve lo thung. Ni khatah darkar tam tak mai a harsatna hneh tum chuan a bei a, a chak lohna chu amah uai rih tirtua hman a tum lo a ni. S awm tamna thumal hrang hrangte lam rik dik tum chuan a bei ta chiam a. A dam chhungin chutianga zirna chu a thlah thlam ta lo a ni. Churchill-a tumruhna leh a thil thlir dan hi kan entawn a nuna zirlai kan hmuh, kan tana pawimawh tak a ni awm e.
A thawkrim em em a, a bei nasa ngiang a, a inthlahdah duh miah lo bawk nen khawvela thusawi thiam ber te zinga chhiar a lo ni ta a. Ṭawng rik chhuah kawngah harsatna a nei a ni tih hriat loh khawpin a thawk rim a. A thusawi record la awm ho reng rengah pawh piankena tawng lam harsatna nei a ni tih a hriat loh reng reng a ni.
Keini chu eng thil emaw harsatna leh buaithlak deuh kan neih hi kan chhuanlam a ni fo a. Chutiang pawh nei chuang lo pawhin chhuanlam dang kan ngah ṭhin hle. Kan harsatna pian pui, min bawm rengtu kan chak lohna berte pawh hi kan beih a, kan ngam a, kan thawhrim chuan kan ropuina lallukhum a ni zawk hlauh thei a ni.
Churchill-a ropuina pakhat chu a thusawi thiamna a ni a. Thusawi thiama hriat lar mah ni se, pianpui thusawi thiam erawh a ni lo. Kan sawi tawh angin, ṭawng rik kawnga harsatna neisaa piang a ni zawk. A bei a, a tum a, a ti fan fan a, a hlawhtlinpui a, a ropui phah ta a ni. Kan harsatna, kan chak lohna te hi kan ropuina lallukhum a ni thei. Kan hneh thei a ni tih hria ila, tum ila, bei ve phawt ang u.
Post-colonial Indian Historian leh ziaktu hoin thlirna dangin thlir mah se, a hringnun hmachhawn danah hi chuan, Churchill-a lak atang hian zirtur tha tak kan nei reng reng a ni.
THLARAU MI
Kum 2013 June thla Pathianni hnuhnung ber a ni a,
Tuikual kohhrana Revival meet ṭiak zanah Mizoram Synod Choir-ten Charles Wesley-a hla, “Engtin nge ni ka chhandamtu?” tih hla, KHB 184 na chu mawi takin an sa a, a hangin. He hla hi kum 1738 khan Charles Wesley-a’n a thu a phuah a. Wesley-a thih hnu hian kum 1825 khan, a thu awm hnu kum za deuh thawah Thomas Campbell-an a thluk a siam chauh a ni. Mizo ṭawnga lettu chu Rev. Dr. Rk Nghakliana, Isua neih ka duhzawk, Khawngaihna mak, Isua hnenah ka hima adt. lettu kha a ni.
Revival meet a ni bawk a, biak in leh a chheh velah an lam luih luih a. Bawngkawn bial zaipawl an han zai leh a, an hla sakin a zir bawk a, an lam leh luih luih mai. Mizoram Synod Choir an han zai a, “Engtin nge ni ka chhandamtu” tih hla Wesley-a classical hymn an han sa zet chu lam an awm ta mang lo a. Mi Pathum chu an lam ta awm e. Heng hlate hi chu Mizote chuan lam hla lo kan tih chu a ni mai thei e; Chutih rual erawh chuan, mahni nuam tih vang ni lo, Pathian avanga lam ṭhin tan chuan lam hla lo a awm lo a, Synod choir-in an hlasak te ngat phei hi chu lam mi tan chuan lam loh theih lohah ka ngai zawk.
“Hmangaihna mak engtin nge ni,
Ka tan Pathian i lo thih le?
Thiam loh chan reng ka hlau tawh lo’ng,
Isua ka ta, kei ama ta;
Mi nung Krista zawmin ka nung,
Pathian felnain ka inthuam ta.
Lalthutthleng chu ka pan ngam ta,
Kraun hlu Krista zarah ka ta” han tihte chu Thlarau mi dik tak tan chuan lam loh phalna chi a ni dawn em ni?