Guest writer
F. Vanlalrochana
ZIRNA LEH EIZAWNNA KAIHHNAWIH TITI
Kum a tawp ruai tawh a, zirna leh eizawnna kaihhnawih lam hawiin titi han vawrh leh ila. Hetiang hi chu a sawi hun lo tak tak hi a awm lo a. A nihna takah chuan kan social media titi te hi a luah tawk lo zawk a. Ṭhahnemngai taka sawi mawlh mawlh tur kan ni zawkin ka hria.
Lehkha zir chho mek te, hna zawng mek te, mahni puala eizawnna bul ṭan tum leh bul ṭan ek ekte tana ṭangkai tur ṭhenkhat han sawi dawn ila. Nu leh Pa, puitling zawk, ṭhang lai fa nei leh kaihhruai mamawh fa nei te tan a ṭangkai hlei hlei zawk awm e. A nihna takah chuan, Career guidance kan tih fo hi, puitling zingah, nu leh pa bulah sawi tam ila, tun ai hian kan sawt zawk ang tih ka chiang.
ENG NGE KAN ZIR ANG?
Mizote hian lehkha hi kan zir mawp mawp a. Degree te kan han nei a. Chumi zawh lamah chuan hnathawh tur remchang hi kan zawng chawp leh a. Sawrkar hna te kan han en a, a sang deuh kan han zuan a, beisei anga kan zuan fuh mai loh chuan a remchang chang hna hniam lam deuha ngaih pawh kan thawk ta mai ṭhin niin a lang.
A him avangte, hlawh mumal a lo luh reng avangin tui loh pawh sawi loin, a hmingin, a hming tak meuh meuhin kan thawk a. Sawrkarin a tuar, kan hna a ṭha ṭhin lo, tui lo na na na chu. Hlawh a mumal a vang leh a hun taka kan lak avangin kan thawk mawp foin a lang.
Sawrkar hnathawk lahin a rem rem kan thawk a. Mahni tui zawnga eizawng chu tlem te kan ni. Kan lehkha zir dan leh inkaihhruai dan a dik ṭhin loh avangin mahni tuizawng luhchilh te pawh kan nih tur ang kan ni phak lo fo! Kan tui zawng hre sa ila, chumi mil chuan lehkha zir ila, chutiang kaihhnawih chu thawk ila. Kan sum lakluh a tam zawkin, kan kut chhuak/sulhnu pawh a ṭha zawk ngei ang.
National Institute of Psychology chuan kan career tur kan thlan dawnin hengte hi ngaihtuah hmasak tur a ni a ti:
1. Kan personality: Kan mizia a ni deuh mai a. Pa tuallim deuh nge kan nih tawmim chu, pa zakzum deuh nge kan nih zakzum vak lo.
2. Kan tuizawng: Infiamna tui chi, rimawi lam tui chi, Thusawi lam, lehkha chhiar leh ziah tui chi kan awm.
3. Kan thil ngaihtuah dan: Rilru puthmang hran hran kan nei.
4. Kan IQ level: Tlema fing leh fing vak loa piang chu kan awm ve hrim hrim.
5. Kan aptitude : A hranpaa kan zir pawh ni lo, eng emaw tui leh thiam riau kan nei. Piankena lemziak thiam sa riau an awm. Chung chuan Art lama degree lak tum mai kha a ṭha.
Hengte bakah hian kan chhungkaw sum leh pai dinhmun leh kan taimak leh rilru paukhauh dan te chhut tel a ṭha hle.
Tin, mi ṭhenkhat tan chuan lehkha zir chhunzawm lo a, mahni chemkalnaa hna thawh mai zawk a pawi lo thei fo ang. Lehkha zir chhunzawma eng ni zui lo, mahni thiam zawng tizui lo, a thatchhe tawka zir belh a awm ve thei ang.
Pawl 10 result a chhuak a, pawl 12 result a chhuak leh a. Pawl 10 pass kha chu, Science/Arts/ Commerce/ vocational course an kal ang, a bak vak a awm rih lo. Pawl 12 leh a piah lam hi eng ang chiahin nge an thlir phak ang tih hi ngaihtuahnaah a awm. Pawl 12 pass hlimte pawhin an hma hun hi eng ang chiahin nge an thlir thiam ang? Science zir chuan, Technical Entrance Examination te an han bei ang a. MBBS, Bvsc BDS leh BE chu thu hran ni se, subject dang ho pawh a zir theih avanga zir leh ringawt an awm ang. Chu chu mahni career atana thil ṭha ber a ni kher lo thei. Arts la tan pawh, a ṭhen chu BA an han zir a, MA an han zir chhunzawm leh a. Research bei chhunzawm mai pawh an awm bawk a; a ṭhat vek rualin a ṭha vek kher lo thei bawk. Kan academic performance azira mahni career tur thlan thiamte hi a ṭul. ‘He’ng hi zir zo ila engnge ka tih ang’, tia ngaihtuah nachang hriat a ṭul.
Hna zawnga, eizawnna buaipui chho tur leh buaipui mekte hriattur pawimawh hetiang hian i han sawi teh ang:
I tuina leh i thiam zawng hria la, chumi lam chu zirin, chumiah chuan eizawn tum rawh. Thiamna hman tlak nei turin zir la, online course te, workshop te thlengin kal rawh. Degree pangngai piah lama hum belh nei rawh. Soft Skills an tih ang chi i neih ṭhat a ṭul.
Khawvela sumdawnna ṭhan leh danglam dan zir la, India ram leh khawvel hmun danga hnathawh theih tur hrang hrangte hria la, duh thlang theiin awm rawh.
Hna rem chang thawk hreh suh. I thawh duhzawng i thawhna atana ṭangkai a la ni thei.
I thil zir leh thawh tum azirin, sang zawk zir chhunzawm ṭul a awm thei. Chung chu hria ang che.
Mumal takin sum leh pai khawl leh hman dan tur ruahmanna nei ang che. Mizo zinga hnathawk tawh leh sumdawng pawh financial management-a ka ngawng lutuk hian harsatna min thlen a, kan nih tur kan ni ṭhin lo.
Thuziah zir la, mi hmaa thusawi zir ang che. Exam chi hna i zawng a nih chuan a ṭul dawn.
Mathematics i thiam a ngai. India ramah hian hna a tam a, bank-ah te hian hna a tam em em. Mizote kan tlin theih lohna tam tak hi chu Mathematics kan thiam tawk loh vang a ni.
English grammar a pawimawh ṭhin a, mark hmuh tam theihna a ni a, zir ngun ang che.
Lehkhabu leh chanchinbu chhiar la, chanchin thar ngaih ven ang che.
Mahni kea dintum ( Entrepreneurs) te tan:
Career Guidance kan sawi hian, sawrkar hna kan sawi ber fo. Mi zawng zawngin sawrkar hna an thawk dawn lo. Sawrkar hnaah pawh hna sang kan sawi ṭhin a, mi zawng zawngin hna sang an thawk dawn hek lo. Mahni kea ding thei tura kawng inkawh hmuh a ṭul.
Entrepreneur-te tana hriat tur pawimawh ṭhenkhat tawitetein han sawi dawn ila. Sawrkar hnain min daih vek dawn lo a, sumdawnna lian awmsaah hlawh sang takin kan thawk vek dawn lo. Mahni thluak hmang ṭangkaiin, mahni theihna nena bei a, mahnia eizawnna bul kan ṭan a, hma kan lak a ṭul ang. Chutiang atana kan hriat tur ṭhenkhatte hetiang hian i han sawi dawn teh ang:
1. Tuina leh tumna mumal: Phurna leh tum mumal nen bul ṭan ang che, Engin nge tihphur che tih hria la, i ngaihhlut leh tui zawngte milin kal ang che. Chuti a nih chuan, hun harsa a nih pawhin, hma lam panin i kal ṭang ṭang thei ang.
2. Zir reng rawh: Zir tawp ni nei suh. Ni tin thil thar zir la, I hriatsa hre chiang turin bei zel ang che. Sumdawnna tual zawl hi a inthlak danglam reng a, i beng dawh reng la, hriatna thar nei zel la, hun inthlak danglam milin insiam rem ang che. Lehkha chhiar la, course zir theih zir la, seminar-ah tel la, entrepreneur tawn hriat ngahte kawm ngeih ang che.
3. Te taktea bul ṭan a ngai ṭhin: Thil ropui tak tihna hun remchang nghak suh. Te tak tea bul ṭan hreh lo la, i zawh tawkin hma la ang che. I ngaih dan leh tum dan chu han ti chhin la, a nghawng thlir la, insiam rem zel la, insiam lian zel rawh.
4. Hlawhchhamna pawm thiam rawh: I hlawhtling tluan zak lo ang, hlawhchham hun i nei dawn. Hlawhchhamna hi tawpna a ni lo a, inzirna hun rem chang a ni zawk a ni. I tihsual pawm la, khawi laiah nge I tihsual zir chiang la, chung chu hmasawnna atan leh hma lam panna atan hmang rawh. Dawhtheihna hi i innghahna ni rawh se.
5. Mi dangte kawm ngeihin, inzawmna ṭha siampui rawh: I rilru milpuite bulah awm tam la, thurawn pe theitu tur che leh kaihruai theitu tur che, zilh theitu tur che hnaih rawh. Mi dangte nena inzawm ṭhatna hian, mahnia i hriat chhuah leh hmuh chhuah mai loh tur a hmuh chhuahtir thei che a ni.
6. Sum leh pai hman dan leh enkawlna kawnga hriatna mumal neih a ṭul: Sumdawnna kawngah hian sum leh pai enkawl dan, vawn him dan leh peipun lehzel dan thiam a ṭul a ni. Sum kalhmang hriatna hian thutlukna fing tak a siamtir ṭhin che ang a, i sumdawnna pawh a ṭhang zel ang.
7. Dawrtute ngaih pawimawh: Nangmah dawrtute, i customer te ngai pawimawh ber la, i sumdawnna laimuah hmang ang che. An mamawh leh an duh zawng hre thiam la- i thil siam, thil tih, buaipuiah an duhzawng milin thil thar telh ṭhin ang che. I custumer te lawm taka i siam khan, i sumdawnna fakna an pu darh dawn a ni.
8. Thil thar ngaihtuah leh siam chhuah thiam leh fan theih: Thil thar leh tih dan thar ngaihtuah reng la, a ṭul hunah I tih dan thlak danglam hreh lo ang che. Technology lama hmasawnna leh mi duhzawng milin insiam rem ang che.
9. Nun leh hna inbuk tawk: Mahni eizawnnaa theih tawp chhuah a ṭul rualin, mahni mi mal nuna nena inbawk tawk turahna thawh thiam hi a ṭul a ni tih hriat reng hi a ṭha. Kul cho khawpa hnathawh hi a ṭha ber lem lo a. Mahni inenkawl a, tha hrui khek thiam a, thil thar ngaihtuah chhuak thei tur a ngaihtuahna fim hmang thiam zel tura chin tawk neia hna leh mahni nun kal kawp tir thiam tur a ni.
10. Rinawmna leh dikna: I sumdawnna kalpuiah rinawm leh dik takin hna thawh ang che. Rinawm leh dik nia hriat hlawhna chuan, mi zah leh i lakah rinawmna nena an awm rengna tur i hlawh chhuak dawn ani. Nangmah dawrtu, I sumdawnpui leh I sumdawnna tana sum tumtu(investor)te thlengin i lakah rinawmin an duhsak ang che.
I hriat reng tur chu, mahni kea dinna kawng hi, tawitea intlansiak ang ni loin, thui tak intlansiak ang hi a ni. Dawhthei takin awm la, ti ṭang ṭang la, i duhthusam tihlawhtling turin hma lam pan rawh.