F. Vanlalrochana

Guest writer

F. Vanlalrochana

LALZUITHANGA LEH A SULHNUTE

1. Kan hnamah thuziak lama khua a var a, Thu leh Hla lama khawvel thar kan kai khan, tlangval fel tak tak Kaphleia te, L. Biakliana te, Lalzuithanga te an lo lang a. Anni hian khawvel thar an zu dai tak zet zet a, poem awmzia an hria a, thawnthu min hnutchhiah a, Essay bul te an ṭan a. A hun lai khan an kutchhuak pho chhuahna a tam lo a,an nih tur ang an ni lo zawk a. Kristian Tlangau te kha a lo awm hlauh zawk a, kawng tam takah a sawt a ni. Tun lai hun ni se sulhnu min hnutchhiah hnem hle dawn a ni.

An hunlaia an ban phak a zim ang ai khan an hawi zau a, an hmuh phak a tawi ang aiin an changkang. Art thilah an hawi harh a, what makes life worth living tih kha an man a, sulhnu ropui tak tak min hnutchhiah a ni.

Tun lai hun, kan kutphaha khawvel kan hum tawhnaah hian, art kan man lo zawk fo a, literature kan hre lo zawk fo- Drama, Poem, Thawnthute hi kan tlabal zel zawk em? tiin a ngaihtuah theih a ni. Anni leh keini danglamna chu chu a ni, kan khawvel hian hmanraw ṭha leh awlsam zawk min chhawp chhuah nasat sak zawk tehlul nen! An ropuina tak pawh a ni awm e.

2. Kawng sialtute zingah chuan Lalzuithanga kha a hawi zauin, thuziak chi peng hrang hrang pawh a ngah ber a. A thawnthute pawh hi, ‘trail blazer’ kan tih ang tur chi a tam a. Tunlai huna khawvela lar tak, Thriller ang chi thawnthu te hi a lo ziak daih tawh a ni. Kan hriat lar tak Phira leh Ngurthanpari tihte hi thriller huang chhunga khung tur a ni pha daih a. Thlahrang tihte pawh a advance em em mai a, postcolonialism rawng kai a lo zep tel daih bawk a. Detective Thawnthu te kha a lo luhchilh hma hle. Chutiang chuan, a kut chhuak dangte pawh zir chian tlak leh zir chian phu a ni a. A hlutna tur angin kan la kheuh chhuak pha lo zawk a ni.

Hriat theih chinah Thawnthu (Novel leh short story) hi 21 lai a ziak a. An hunlai ngaihtuah chuan, kut chhuak a ngah hman hle a ni.

A kut chhuak kan la hmuh theihte heti hian han ṭhen darh ila:

Novel/Novellete

1. Thlahrang

2. Phira leh Ngurthanpari

3. Khawfing chat

4. Eng nge pawi

5. Min hriat reng nan

Short Story

1. Tu thiam loh nge?

2. Tu mahin an hriat loh tur.

3. Eng dan nge?

4. Aukhawk lasi

5. Kohna hmasa ber

A thawnthu huam ram (Settings) te hi a zau em em a. Mizo zingah a ram huam a zau ber ni hialin ka hria. Chu chu Lalzuithanga danglamna a ni. A thawnthu huam ram hi Calcutta, Akyap, Ranchi, Bombay, Madras mai bakah Middle East a huam pha hial a ni. Kan thawnthu ziaktu ropui ber thlang dawn ila, a chang hnung pawl a ni lo tawp ang. A hun lai khawvelin a zir lo a, a kut chhuak tur ang a nei hman lo zawk a ni te pawh kan ti thei hial awm e.

3. Tuna a hla kan hmuh theih chin hi 20 a ni. Pakhat chu Kristian Hla Buah a chuang pha. Krismas hla mawi tak mai, Kum sul vei khua a lo ṭhalin tih kha a ni.

Kaihlek hla leh kohhran ngaih dan a insual chhoh laiin, a thu leh thluka Mizo irawm chhuak lengzem hla hmasa ber a rawn phuah chhuak a. Kum 1932 khan, Lungrukah duhthu ai ang sam ila, tih kha a rawn phuah chhuak a. Tun hma khan, Lalṭanpuia hla, ‘Zatlang lawi ang sakhming thang tur hi,’ tih nena phuah kum inrual nia ngaih ṭhin a ni nain, Lalṭanpuia chanchin ziaktu, amah pawh vawi tam tak lo kawm tawhtu Sialsuk khaw pa Pu Lalzuiliana (Darrokima pa), Lalṭanpuia kam chhuak a dawn fo hnua, ‘Kum 1935 bawr vela a phuah a ni thei mai awm e,’ a tih hi a pawmawm hlein a lang a. Chuti chuan, Lalzuithanga kha a thu leh thluka Mizo irawm chhuak lengzem hla hmasa ber phuahtu a ni tiin kan sawi thei ang.

A hla hrang hrangte chu hetiang hian a thupui han lam chhuak ila:

a) Moonlight in Kulikawn

b) Enchim loh Tuailiani

c) Kum sang sawm pawh vei mah se

d) Ka ngam ve lo a ni

e) Lunglen min hnemtu a ni

f) Ka nun parte min dawnpui ve la

g) Nghilh loh par

h) Ka thinlai hnemtu

i) Lenna tlang mah dangin

j) Ka nu, ka ṭahlai mi thlem lo la

k) Zawlkhawpui thingsiri zar hnuaiah

l) Thingsir zar hnuaiah

m) Tinkim dawn

n) Tawnmang mawlah parte nang tawn chu

o) Lungrukah duhthu aiang sam ila

p) Ka pianna ram

q) Zo hnam hla

r) Kan ram mawina

s) Kum thar hla

t) Kum thar hla

u) Kum sul vei khua ṭhalin

Lalzuithanga te generation an danglamna chu khawvel zau zawk hmu hmasa leh Mizoram pawn chhuak hmasa an ni a. An rilruah Mizoram a len belh chhah ṭhin a. Kan ram an ngainatna, an duhsakna leh an dah sanna a zual ṭhin a. Hlain an puang chhuak ṭhin a ni. Lalzuithanga pawh hian, ‘ka pianna ram’ tihah te, ‘Zo hnam hla’ tihah te, ‘Kan ram mawina’ tihah te hian chutiang rilru chu a rawn puang chhuak a ni.

“AW, ka ram neih chhun, ka pianna ram.

Ka ngainain ka hmangaih em a che;

Chung Pathian malsawmna dawngin,

Sang zual zel ang che,” han tih te Nationalism kaihhnawih Mizo hla hmasa pawl a ni awm e. Mizo hlaa Nationalism kan sawi apiangin Lalzuithanga kan lam hmaih fo ṭhin nain, lam hmaih a thiang hauh lo tihte pawh kan hmu thei awm e.

4. Drama lamah pawh sulhnu a nei a. The black corner of Aijal, 1999 tih a ziak a ni. Kum 1940 khan YLA-in Zosiami cup a siam a. YLA branch hrang hrangten drama an inchansiak a. Kulikawn YLA chuan, hei hi an chang a. Pahnihna an ni nghe nghe a ni. Futuristic Play a ni a. Kum 60 hnua Mizoram awm dan tur a suangtuahna lemchan thawnthuin a siam a. A entute pawhin, “Cinema en ang mai kan ni,” tite pawhin an sawi hial a ni awm e.

5. A essay pawh hi tuna hmuh theih awm hi pahnih a ni a. Chungte chu Pianken tih leh Thihna tih a ni. Sawi tawh angin, Lalzuithanga te generation-ah kha chuan hnam tana ṭhahnemngaihna kha kan hmu ṭhin a ni. Pianken Essay a kharna te hi vawiin thlenga la dik reng, kan la ngaih pawimawh hleih theih si loh a ni.

“Chuvangin, miin thil eng pawh a zir dawnin a pianken thiltihtheihna bik, a chemkalna kha ngaihtuah se la, chu ngei chu zir se la;mahni thiltihtheihna zawng zir leh thawh ngei chu kan chak em em ṭheuh si a, chak zawng thawka thatchhia lah tu mah an awm ngai hek lo. Taima taka hnathawh lah chu hlawhtlinna a ni si. Chutiang a lo nih chuan kan ramah hian kawng tinreng kan awh ve thei ang a, kan hnam sawt nana ṭula kan sawi ‘Intodelh’ te pawh a lo sam zawk em em ang.”

6. Lalzuithanga khan Thu leh Hla lamah a lo hawl chikim viau mai. Thawnthu a phuah a, essay a ziak a, hla a phuah a, a thluk (rimawi) a siam tel a, lemchan thawnthu a ziak bawk. Thu leh Hla kil tin a hrut vek tihna a nih chu. A sulhnu han bihchian hian a ṭha viau vek mai bawk. Lemziah a thiam em em bawk. A sap ṭawng takin, generational talent an tih ang hi a nih ber chu.

7. Chutiang mi talent nei ṭha, ren tin daih Lalzuithanga chu tu nge a nih?Lalzuithanga kha kum 1916-a piang a ni a. Upa Chawnghnuaia leh Zachhungi te fapa upa ber a ni. Kum 1929 khan Middle English a pass a. Welsh Mission Bookroom-ah a thawk zui. Suarhliapah Sikul an din a, a thawk reng a. Hetih lai hian thawnthu phuah leh lemziah lamah a inhmang ṭan. A hnuah Sikulpuiah lemziak zirtirtu a ni a. Khawvel indopui pahnihnaah khan, Labour Corp-ah 1942-44 chhung khan Asst. Commander a ni a. Kum 1944-47 chhung kan Royal Indian Airforce-ah lutin armourer a ni.

Kum 1948 khan Aizawl DC office-ah map ziaktu a ni a. Sawrkarin kuli a pe a. Khaw hrang hrang a tlawh kual a, khaw tam tak map a siam a. Lalzuithanga hnathawh hi, vawiin thlengin a la ṭangkai a ni. A hna thawh a thlak leh a. Kum 1949-1950 chhung kha chuan Agriculture Demonstrator hna a thawk ta thung. 28.9.1950 khan Cachar district-a Kanchapore Tea Eastate-a Pi Nuchhungi te inah a thi. Zingah an kai tho zo lo. Hetah hian phum a ni.

8. Lalzuithanga hi he khawvelah hian a dam rei lo khawp mai, kum 34 chauh a dam a. A dam chhungin thil tam a tawng a, a sulhnu min hnutchhiahte avangin thi tawh mah se a nung reng dawn a. Kawngsialtu hmasa a nih avangin, a hlutna hi kan la hmu chiang chho deuh deuh dawn a ni.