F. Vanlalrochana

Guest writer

F. Vanlalrochana

MAHNI TUINAA INHMAN

Israel President hmasa ber, Chaim Weizmann-a kha, Kum 1952-a a lo thih khan, Scientist hmingthang Albert Einstein-a kha, Weizmanna-a sulhnu chhuia Israel President ni turin an sawm a. Ani chuan, “Politics hi chu vawiin atan mai a ni a, equation erawh hi chatuan atan a ni” tia chhangin, Politics luhchilh lo a, science lama a hun hman ral a thlang a. Institute of Advanced Studies, Princeton-ah a thih thlengin a thawk ta zawk a ni.

President Chaim Weizmann-a tak pawh hi Scientist a ni tho a. Science lama a hnathawh chu Indopui Pakhatnaah pawh khan, British hoin an ṭangkaipui hle. Acetone–butanol–ethanol (ABE) fermentation hi a tih chhuah a ni a. Ama hming chawi hian Weizman Process ti pawhin an sawi ṭhin nghe nghe a ni. Hemi thil tih dan (Process) hmang hian Carbohydrates tamna starch leh Glucose aṭangtein, acetone, n-Butanol leh ethanol te an siam chhuak ṭhin a ni. Indopui Pakhatna hunlai khan, hemi tih dan hmang hian acetone tam tak siam chhuakin, chu chuan Cordite an siam a, cordite hi silai zen (Gun Powder) thlakna a ni. Hiroshima bomb-nana an hman atomb bomb Little Boy an tihah pawh khan, a tihpuahna (detonation) atan Cordite hi an hmang a ni. Politics khelh a, ram rawngbawl a thlang a, science-a sulhnu vang aiin, Israel President a nihnaah chuan hriat a hlawh zui ta zawk bawk a ni.

Mi tam tak ngaih dana Physicist ropui ber, Albert Einstein-a erawh chuan, Politics a pen buai aiin, Physics buaipuia a dam chhung hun hman zawh a thlang a. Amahin, Equations are for eternity a tih ang deuhin, a equation hmingthang E=MC2 te hi chuan, chatuan a daih dawn a nih hi.

Mi tam tak chu, mahni tuinaa a inhmangin, larna kailawnah an hmang a. Dinhmun langsar zawk leh thuneihna sang zawk neihna kailawnah te an hmang a. Mi tute emaw, eng emaw thila mi bik, han koh chhuaha ram rorelna leh thil danga pawh mi bik ni zui thei phei chu mi tlemte an awm, Chaim Weizzman-a te chu chutiang mi chu an ni. Albert Einstein-a erawh chu, chutiang mizia a ni lem lo a. Amah pawhin a inhre bawk a. Science a thlan zawk vang bakah, amah a inhriat chian vang te pawha Israel President nihna hnawl ta a ni.

Kan tuina, kan hlawhtlinna, kan inhmanna hi dam chhunga kur puiin, chhungkua, khawtlang, ram leh hnam tana hlawktaka thawkzui zel zawk atana ṭha zawk tur hi mi tam zawk kan ni ang. Mi tam takin, kailawn maia hmangin Lalna leh thuneihna hmanruaah te an hmang a. Thuneihna an han chang a, an kawng a lo ni si lo a, rorelna an ti khaw lo a, anmahni pawh an inti chhe ta mai mai ṭhin a ni.

Mahni tuina, mahni thiamna, mahni theihna lama theih tawp chhuah a, kan theihna, kan tha leh zungte hman zawh hi ram rawngbawlna, mi dangte rawngbawlna a ni tel tih hria ila. Fawmkem ngah lutuk te hi hmasawnna daltu, ṭhan ti thutu a ni ṭhin. Mahni theihna leh thiamna lama inhmang zo ṭhak turin kan rilru siam ila, kan khawtlang, leh ram leh hnam hian hma a sawn zawk ngei ang.

1969 June ni 9-a Pachhunga College English Department-a zirtirtu hna thawk nghet ṭan, Siamkima Khawlhring (1938-1992) kha, 1973-ah Mizoram sawrkar-in Professor-ah a kaisantir a. Hetia a han kai san takah phei hi chuan, thiamna lama induhthawhna a nei thar leh ta a.

“State khat College hlun berah Head of English Department leh a hminga professor ka lo nih tak chuan thiamna lamah induh tawk lohna leh insitna lian tak ka lo nei ta a. English hi pianpui ṭawnga nei ngeite zinga zir ve leh, sap ho hian engti ang chiahin nge an ṭawng leh literature hi university-ah an zir a, mahni pianpui ṭawng ngeia nei a, professor-te pawh chuan engti ang chiahin nge an literature hi an zirtir teh reng tih zuk hmuh leh, an standard ngeia degree lak ve pawh tulin ka hre ve bawk a,” tiin amah hian a sawi a. 1975-ah USA-ah a chhuk a. Illonois Univeristy zawmin, MA (Eng) chu a zo a. Hetah hian, Linguistics a zir tel. Kum 1977-ah a lo let leh ta a ni.

Mizo Literature-a Siamkima Sulhnu hi a ropui hle. Essay leh Criticism ziah kawngah phei chuan hmahruaitu a ni a. Awmze neia Literature bih chianna leh zir thukna mumal taka kalpui a, Mizo fate English Literature min hmelhriat thuk tirtu leh min tuipuitirtu tak tak a tling a ni. USA aṭanga a lo haw hnua a lehkhabu pahnih, Ka zinna Ram (1978) leh Zalenna Ram (1986) te chu Mizo literature a lehkhabu ropui ber berte a ni a. A essay “Rihdil leh Mizoram” tih chu Mizo Essay ropui ber te zingah chhiar tel a ni ṭhin bawk. An hun lai khan lehkhabu ziah zung zung a lo harsa a, amah a dam rei ta lo nen, lehkhabu a ziak tam hman ta lo a, a uiawm hle a ni. Mi thiam leh a thei, a tui mite chuan an theih laiin a tam thei ang ber lehkhabu ziak thei sela kan hnam tan thil duhawm tak a ni ang.

Zirtu ṭhenkhat phei chuan, Mizo History Hunpui an thenah hian, 1970 chhoa Siamkima a lo lan aṭang khan, “Ṭhangtharte Hun” a in ṭan a ni, an ti ṭhin a. A hmun ngeiah Mahni ṭawng ngeia neite hnenah an zir dan leh an zirtir dante hmua a zu zir hnua a lo kir leh atang phei chuan, a kutchhuak hi a ṭhain a hlu leh zual a, kan khawhawi min thlaksakin, kan literature kawngpui rawn sial zauin, a kawng a rawn ti mam leh zual ta hle a ni.

Siamkima khan, a hmun ngeiah zu luhchilhin zu zir chilh lo se, kutchhuak ropui tak tak chu a nei tho mai thei e. Tuna a sulhnu leh a hnuhma kan hmuhte ang hi chu a pha lo thung ngei ang. A nghawng pawh tuna ai chuan a nepin, vawiina kan dinhmun hi kan la pha lo mai thei a ni.

1959-a Mizo Bible (lehlin) a bua chhuak kha, an en ṭha a. Bible Society chuan he an en that hi Aizawla chhut a phalsak a. Pulpit Bible, bu lianpui kha a ni. Hemi an chhut hma hian a ziah dan tur sawi ho ṭul hlein an hria a. Chhim leh Hmar kohhran hruaitute an inpun khawm a. Aizawl khuaa khawl chhutu, Mizo ṭawng ziah dan ngaihven ṭhin tih an hriatte pawh an sawm a. Pu Siamkima pawh a tel. Synod Office-ah August 1980 khan ni lengin an khel a.

Mizo tawng ziah dan Missionary-ho siam, sawrkar leh University pawhin Matric exam-naa hman atan a pawm kha an chhawp a. Heng hi an tidanglam:- sak, san, pui tih angho kha a thu zawmpui nen ziah zawm tur an ti a, a thlum a-al tih ang chia a kha ziah zawm tur an ti bawk. ‘Nge’ tih hi zawttu a ni a, ziah hran tur an ti a, emaw tih 'nen, tu nge, tute nge, engtin nge, tuin emaw, tutein emaw' ti anga ziak tur. A tlangpui thuah Part of Speech hrang chu a hranga ziak a ṭha ang an ti bawk. Missionary-te khan ziaka chuang si lo dan pakhat an nei- chu chu Sap ṭawnga thu khat chu zoṭawngah pawh thu khat anga ziak tur tih a ni. Lehmana chuan, "Hei hi Dan ka hriat azawnga dan tha lo ber a ni" a ti hial. "Who' tih chu tunge tiin Mizo ṭawngah an ziah phah a ni.

Pu Siamkima khan Mizo ṭawng ri chhinchhiah dan a lo nei a, Pu Buanga Mizo Dictionary pawh a lo chhinchhiah vek tawh a. Mizo ṭawng hre loin a chhiar pawh a pai lo hle niin an sawi. Rev. Zairema leh Siamkima ten uluk deuhin lo en leh se la, chu chu Bible chhut thar turah pawh hman nghal ni se an ti a. Anni pahnih chuan mi dang pawh zau zawkin an râwn a, Prof. Lehman-a te pawh an râwn tel. An rawtna chu Pulpit Bible-ah kha chuan telh hman a ni ta lo a, lehlin thar chhut hmasaah erawh chuan hman a ni ta. A vaia chhinchhiah vek chuan chhinchhiah tur a tam lutuk dâwn a, lam sual theih pawi thui thei zual chauh chhinchhiah ila tih a ni ta. He chhinchhiahna Pu Siamkima siam hi Pu Zairema pawh khan a thuziakteah a hmang zui a ni. Siamkima khan Mizo ṭawng hmasawnna kawngah pawh tha a lo thawh thuk hle a ni. Ṭhahnemngaia a lehkha zu zir zawmna chu a hmang ṭangkai a ni.

Mi tam tak chuan, thil hi ralkhat atangin kan chhaih a. Dinhmun ṭha kan han chan chiah te hian, inzir belh ai chuan kan inthlahdah ta hlauh zawk ṭhin a. Luh chilh a, zir chilh a, thiam chilh a, hmasawn lam ai chuan, kan hriatsaa innghatin keimahni kan inveng a. Thil hi kan ti ta mai mai ṭhin niin a lang zawk.

Thil hi kan ti ta rau rau a nih chuan, tui chilhin theih tawp chhuah ila. Thiam tak tak turin, eng thil pawh ti ila, mahni tih lama thuk leh ril tak tak turin inzir belh a ngai a nih pawhin a thuk thei ang bera luh chilhin i kal ang u. Kan induhtawk hma lutuk a, Siamkima ang hian, hmasawn zel tura tuihalna neiin, mahni induh tawk mai loin, hma lam panin kan luhchilh tur a ni ang.

Mi tam tak kan buaina chu, tuina tak tak nei loin kan zuang lawrin kan tilawr dum a. Hlawhtlinna tak tak kan chang thei lo a, sulhnu lak tlak tak kan hnutchhiah hlei thei ṭhin lo. Thil tam tak tilawr dum siin, sawtna leh ṭangkaina nei tak tak loin kan hun kan khawhral tam. Pawla inhmante hi a ṭha a, hruaitu kan nih theihna pawla inhmang ve hrim hrimte hi kan tamin a lang. Kan thawhhlawk theih berna tur pawla inhman a, theih tawp chhuah tur mai zawk awm tak kan ni. Chu chu a hlawk ber zawk ang.

Mahni tuinaah inhmang ila, thiam belh zel ila, mi mal tana hlawk, chhungkaw tana awmze nei, khawtlang tana ṭha, a hnam pumpui tana sawt thilte ngaihtuahin kan hun i hmang ang u.