F. Vanlalrochana

Guest writer

F. Vanlalrochana

RAJYA SABHA-AH MIZO

Rajya Sabha term hmasa berah khan Mizo hming chungchang chai a ni a. Chu chu Pu R. Thanhlira’n Lushai Hills District chu Mizo District tia thlak a rawtna vang a ni. Pvt Member resolution angin a pu lut a. Dan anga put luh an tiam avangin, a hnuk dawk leh a. A kum lehah dan anga thlak turin sawrkarin a chhawp chhuak ta a ni. Pu R. Thanhlira khan, Pvt member resolution-in 23.04.1953-ah hming thlak rawtna a pu lut a. Chumi mil chuan 23.02.1954 Rajya Sabha session khan, hming thlak rawtna The Lushai Hills District Council (Change of Name) Bill, 1954 kha Rajya Sabha-ah Deputy Minister for Home Affairs, B.N. Datar-an a pu lut ta a ni. Hming leh hnam chungchang leh ral aṭanga min lo thlir dante chu Lushai Hills District hming thlak an sawi ni hian a lang chiang hle.

A bill chu, BN Datara chuan a sawi hawnnaah chuan, Lushai Hills District hi Lushai tribe (tribe tih hi an hman dan ang hian kan hmang ve zel ang) chauhin an luah a, chi dang 12 vel zet an awm ve a nia. Hmar, Ralte tih te leh chi peng chi hrang hrang an tam mai. Chung chi (Tribe) te a hlawma an kohna atan chuan Mizo tih hi hman a ni. Lushai chu tribe khat chauh hming a ni a, a district pumpui kohna hming atana hman chu a dik chiah lo deuh chu a ni. Mipui ngaih dan pawh lak a ni a, lungrual takin Mizo tih hi an pawm tlang vek a ni. Thuneitu ṭhenkhatte chuan, Mizoram district tih an duh a. ‘Ram’ tih thumal hi ‘Territory’ tih an sawina a nih avangin, Mizoram district tih chu a chuang tlai mai mai a, Mizo District tih mai a tawk awm e. Hming thlak hian constitution ruh rel a nghawng lo a, Schedule VI-naa Lushai tih aia Mizo tih ziah mai kha a ni. Lushai Hill District hming hi i thlak ang u, kan ti a ni e, tiin a rawt ta a.

Chumi hnu chuan, S. Mohanty, Orissa MP a lo ding a. A thusawi dan hmangah chuan riat niah niah chi leh thu tangkai lutuk lo sawi chi a nih hmel a. Mizote leh Lushaite an awm hrang a ni lo’m ni? te a ti vak vak a.

A hnuah West Bengal MP, S.N. Mazumder-a a lo ding a. Mizo District tia Lushai Hills District kan thlak dawn a nih pawhin, a ram (geography)a pawh Lushai Hills tihzuina chhan tur ka hre lo e, a rawn ti ve ta a. Mazumder-a hi thil a hre fu thung a. “Khimi tlang ramtea mi chengte khi a huhoin ‘Mizo’ hminga koh an ni a. Lushai ho chu chi (tribe) khat mai an ni. Eng emaw lai kha chuan, chi peng hrang hrang zinga lian leh chak ber chu an ni. Lushai Hills khi Assam, manipur leh Tripura in a hual vel ram a ni a. Lushai Hills-a chengte chipuite pawh hi, Assam, Manipur leh Tripura huam chhunga awm an awm ve bawk. Lushai Hills-a chengte hian hming thlak ringawt hi an thil duh a ni lo a nia. Lawm lohna te pawh an nei ve a, an district council thu pass te pawh Assam Governor-in a lo pawmpui (assent) duh lo tihte pawh ka lo hre ve a nia. Chumai ni loin, he house-ah hian sawi ho ila ka duh chu, khing tribal te tana constitution-a ruahmanna siam te hi eng ang chiahin nge a taka kalpui a nih tihte pawh sawi ho a ṭul bawkin ka hria,” titein a sawi bawk a ni. Rambuai hlim thla a lang ruak ruakin a lang.

Rajasthan MP, M.S. Ranawat-an thu a rawn zawt a, “Chung hnamte hming chu tun hnaia hriat chhuah chauh em ni? Tun hmain sawrkarin a hre ngai lo em ni?” tih a rawn zawt a. Deputy Home Minister chuan, “ An hmingte chu an put sa reng a ni a. An hnam pawh hmasanga awm tawh an ni,” tiin a chhang a. Ranawat-a chuan a zawt nawn leh a, “Engtik atangin nge sawrkarin a hriat?” tiin a zawt leh a.

Deputy Home Minister chuan, “British lo luh khan,Lushai Hills District tih hming an pu ve mai chauh niin ka hria. Chutianga lo kal zel chu a ni. Hming thlak duhna a lo awm a, kan han zir chiang a. A mi cheng, chi (tribe) hrang hrangte khian, anmahni huapzo ber hming hmanga district hming thlak an lo duh ve bawk a. Ka sawi tak angin, Lushai chu Mizorama tribe 10 chuang zinga chi khat chauh an ni. Anni hming bik hmanga District hming awm hi a dik lo reng a. Vanneihthlak takin, an tribe zawng zawng khaikhawmna hming ‘Mizo’ an lo nei sa a. Mizo tih thumal hi a tlanglawn em em mai bawk a. A hmunah han kal ila, Mizo khawtlang, Mizo sikul leh hming dang an zavai huapzo thilah Mizo tih an lo hmang zel a. Mizo tih chu Chi bil ni loin an zavaia huapzo a ni a. An pawm tlangin, an duh vek bawk a, sawrkar pawhin, khilaia Chi pakhat chauh hming chawia district pumpui hming puttir reng hi thlak a ṭulin a hria a. Chuvangin, Mizo Hills District tia thlak hi a ṭulin a hria a ni,” tiin Lushai tih te, Chi peng hrang hrang leh Mizo tih hming chungchangte a sawi chiang a, hmasang atanga hnam lo awm tawhten an huho hming atana an lo pawmtlan sa leh an tum vang reng pawh ni lo a, an zavai huapzoa Mizo tih an lo hman reng sa chungchang te a sawi a ni. Chumi hnu chuan, Rajya Sabha Deputy Chairman chuan, rawtna chu a pawmpui ta a. 23.02.1954 Chawhnu dar 2-ah chiah, chumi ni ṭhutkhawm chu a ti tawp ta a ni. Rajya Sabha deputy Chairman hi S. V. Krishnamoorthy Rao (15 November 1902 – 18 November 1968) a ni a, Deputy Chairman hmasa ber niin 31 May 1952 – 1 March 1962 chhung khan he nihna a hi chelh a. A hnuah Lok Sabha MP atana thlan tlin a ni a, Lok Sabha-ah hian deputy speaker a ni leh bawk. Mysore State lam mi a ni. Mysore hi State re-organisation act hnu khan, Karnataka State tihzui a ni ta a ni.

The Lushai Hills District (Change of Name) Act, 1954 chu April ni 29, 1954-ah gazette-ah tih chhuah a ni a, dan a lo ni ta a. Hman ṭan a nih tak chu 1.9.1954-ah a ni. Lushai Hills District Autonomous District Council pawh Mizo Autonomous District Council tih a lo ni zui ta a ni.

Rajya Sabha term hmasa ber hi April ni 3, 1952-a inṭan a ni a. A tirah hi chuan, member 216 an awm a, state aiawh tura thlan chhuah member 204 leh Preseident ruat member 12 an ni. A tirah chuan Council of states tih a ni a, August ni 23, 1954 khan Rajya Sabha tia thlak a ni. Rajya Sabha term hmasa ber hi India danpui Fourth Schedule hnuaia din a ni a, state tin seat chan dan tur fourth schedule sawi angin Rajya Sabha member turte an inthlang a. May 13, 1952 kha an ṭhutkhawm hmasak ber ni a ni.

Lushai Hills District Council hming thlakna tura sulsutu R. Thanhlira kha March ni 27, 1952-a Rajya Sabha MP tura thlan chhuah zingah a tel a. Rajya Sabha hmasa ber kha April ni 3, 1952-ah bul ṭan a ni a. He nihna a chelh tawp, April ni 2, 1958 thleng khan hmarchhak Tribal zinga Rajya Sabha MP ni hmasa ber leh awmchhun a ni ta a ni. Hetih lai hian Assam State hian Rajya Sabha-ah seat 6 an nei a, R. Thanhlira hian seat khat a luah ve tihna a nih chu. Lok Sabha bikah chuan Cachar tlangram nen constituency khatah an awm avangin, Mizo te khan din enah an en lo ṭhin lo a, 1971 Indian General election-ah khan Rev. Zairema a ding a, Mizo dangin an din thuah nual a, a tu amah an tling ta lo.

R. Thanhlira kha vawi tam tak Parliament thil sawi honaah a ding ṭhin a. Chutianga a sawi tam ber te chu:-

1. Scheduled Caste leh Tribe dinhmun chawi sanna

2. Kristian sakhua leh foreign missionary te humhalhna

3. Social legislation, Special Marriage bill, Hindu Marriage and Divorce Bill, Hindu Succession Bill sawiho na thlengin a chai ve.

4. State siam remna (State re-organisation) bill-ah Manipur leh Tripura chu Assama rin luh a rawt a. Hemi a rawtna chhan chu, Mizo District ram ri siam danglam leh a, Manipur leh Tripura-a zohnahthlakte chenna lai chu Mizo District chhunga rin luh rawt a tum vang a ni.

Heng bakah hian Aizawl, Tura, Diphu, Haflong leh Jowai-ah te Telephone exchange bun turin nasa takin hma a la bawk a. A hmalakna lian tham tak chu Phutluih Kuli tihbona kha a ni. 1890 chho aṭangin British-in Mizoram a ṭhut zui a, chuta ṭang chuan India ram a han zalen a, India rama kan beh zui zel hnu pawhin Phutluih kuli kha a awm ṭhin a. Khaw tina Mizo nu leh pate tan phurrit a tling. Phutluih kuli awmzia chu 1890 aṭang khan sawrkar thupek angin, mipa puitling chin chu a ṭul dan anga puak phur leh hnathawka chhawr theih an ni. In sa turte thlenga koh an ni a, hlawh pawh an nei ngai lo.

R. Thanhlira khan Rajya Sabha term hmasa ber an han hmang ṭan a, hemi tihbona tur hian August 1952 khan Private Member Resolution a theh lut a. Assam sawrkar chuan mualpho thlak a tih avangin september, 1952 khan hnuk kir turin an ngen a. Chief Minister, BR Medhi khan, parliament pui pui ngaihtuah ngai loin an chin fel theih mai a ni e, tiin a ngen a ni. Kum 50 vek zet mizo mipuite phur rit chu September ni 6, 1953 khan Assam Sawrkar chuan a tibo ta a ni. Hemi tibotu hi Lushai Hill District Council nia ziak an awm a, hei hi a dik lo a ni.

R. Thanhlira kha 1917-ah a piang a. 1941 khan BA a pass . WWII veteran a ni a, 1939-1945 Star, Africa Star, Burma Star leh War Medal a dawng. Rajya Sabha MP a nih hnu hian, Assam MLA te pawh a ni leh a, APSC-ah Kum 10 zet chairman a ni bawk. Lehkha a chhiar zau a, Sapṭawng chanchinbu-ah te pawh thu a ziak fo. Bengvarna, Abraham Lincoln leh Aw! Zawlkhawpui tih bu a ziak bawk. Central YMA-ah pawh Vice President te pawh a lo ni tawh a. Vantlang rawngbawlna lamah pawh sulhnu dang tam tak a nei. Kawng bo tak mai leh an hriat ngai loh politics kawng thar zawh chawp naw naw an ni chungin Rajya Sabha-a R. Thanhlira sulhnu hi a chhuanawm hle.

TLANGKAWMNA: Kan hnam chanchina thil thleng hi GK satliah anga pawngpawng hriat a awm thei a, a phena thil thlen dan zawng zawng zu hriat erawh chuan, kan khawthlir min thlak sak daih thei thil hi a awm ṭhin a ni. Kan hnam nuna thil thleng te hi hriat chian lehzual tum zel ila. Hriatna tak tak neia mi rintlak ni turin theihtawp chhuah ila, chhuan lo la awm zel turte pawh kan hnam tan i chher zel bawk ang u.