Guest writer
F. Vanlalrochana
INSPECTION BUNGALOW
IB tihte hi a lar em em ṭhin a. Inspection Bungalow tihna a ni a, Mizote chuan bangla ti maia kan sawi ṭhin hi a ni. Ram lo ṭhang zelah kan lam ri tlem deuh ta. British sulhnu a ni a, ram an enkawlna kawnga hotute chet velnaa an thlenna tur a ni ber mai ang chu. Mizoram an awp chhung khan eng emaw zat an sa a. Heng chanchin te pawh sawi thar leh hrim hrim hi ṭhatna a awm a. Kan hnam chanchin kan sawi hian, architechture lamte hmaih a ni nasa em em ṭhin a, kan history bu hoah te pawh hian Inspection Bungalow chungchang hi hmuh tur a vang hle a ni.
Ram awp kawnga a awlsam nan British-ho khan kawng an sial a. Chu chu sipaiin an lai tlangpui a, kuli pawhin an lai a, mi dumho leh Contractor Sohan Roy-a mi chhawrte pawhin an lai bawk a. He an kawng laih hi ‘Bridle Path’ an ti mai a, sakawr kawng a ni ber mai. Sai pawhin a zawh theih tur a ni. Sohan Roy-a hian kawng laih enkawl pah hian Pathian thu a hril zel a. Zoram chhim lama kristian hmasa ber, a hnua Baptist pastor ni ta, Thankunga pawh hi Sohan Roy-a thuhrilh a ngaihthlak aṭanga kristiana inpe a ni. Thankunga te chhung kristian an nih hi, kum 1899, December ni 18-khan a ni a, Mizoram chhim lamah chuan kristian hmasa ber an ni. Kum 1902-ah Pu Zosaptharan baptisma a chantir a. An pi leh pu atangin mi khawsa thei tak an ni a, a pa Khawtinthanga hian in lamah thang a chhuah a. Ram lama thangchhuah leh tumin a bei a, sa kah ṭul apiang a kap kim deuh thaw tawh a, chutih lai chuan Pathian thu an awi ta a ni.
Thankunga nupui hi Darphawka fanu Darṭhuami a ni a. Darphawka hian mumang a nei a, "Tuifinriat ral aṭangin mi ngo an lo kal ang a, an thu in lo zawm dawn nia" tiin a thih hmain a chhungte a hrilh a. A thih hnuin an rilru-ah a cham reng a. 1898 velah chuan an awmna khua Pukpui chu D.E.Jones (Zosaphluia) chuan a rawn tlawh a. Pathian thu a sawi a, mahse, Mizo ṭawng a thiam mang loh avang leh a letlingtu an awm loh avangin a thu sawi awmzia an hre ṭha thei mang lo a. Chumi hnu chuan kawng lai hotu Khasi Babu Sohan Roy-an Pukpui zel lamlian kawnglai te a enkawl a, Pukpui-ah chuan Pathian thu a sawi a. Ani hi chuan hriat theih sawlh sawlh-in Mizo tawngin ṭhu a sawi thei a. Thankunga te chuan an lo ngaithla a, "I thu sawi leh Sap thu sawi kha a inang em ni"? tiin an zawt a. Ani chuan thu thuhmun a nih thu a hrilh a. Tichuan Pathian thu an awih ta a ni.
British-hoin Mizoram an awp chhung khan, kawng hi mel 759 (Km 1221) an siam hman a. Phutluih kuli vanglai a ni a, lamlian tlangdunga awmte kha phut mai an awlsam a, nilengin siki chauh an hlawh si a, lamlian tlangdung khuaah hian mi an awm duh vak ṭhin lo. 1911 Mautama Aizawl leh Lunglei etc-in lamlian tlangdung zawha Sairang aṭanga vai buhfai an phurh theih avangin a awlsamna an hmu thiam ta a. An buh thar leh ran vulh pawh lamlian tlangdung zawhin Aizawl leh Lungleia an hralh theih avangin lamlian tlangdung khuaah chuan pawisa a lo tam a, mi an cheng tam chho ta a, hma pawh an sawn deuh nge nge a ni. Bridle path-ah hian lei laih (earth cutting) ngai tlem thei ang ber an duh avangin kawng pawh a kual tlangpui a, chutiang zel chu kan chhunzawm a. Mizoram kawng hi a kualin, a nuam lo tlangpui zel bawk a ni.
Tichuan, sap ho khan an han zin, chet chhuah hian, lamlian tlangdunga kea kal a, ni khata ban tawk, a nuam tawka riah zelna turah IB hi an dah ṭhin a ni. Mizorama IB hrang hrangte hetiang hian han tar lang ila:
1. Pachang IB
2. Lungsen IB
3. Tuichawng IB
4. Tlabung IB (Lunglei leh Tlabung inkar kawng hi Mizorama lamlian sial hmasak ber a ni a, Vai lian sipaiin an sial a ni)
5. Zobawk IB
6. Leite IB
7. Darzo IB
8. S. Vanlaiphai IB
9. Sangau IB
10. Khawchhak Tuipui IB
11. Sairang IB
12. Neihbawih IB
13. Tawitaw IB (Zanlawn)
14. Bualpui IB
15. Kolasib IB (Kolasib IB hi a tirah chuan Rengtekawnah sak a ni a, 1920 khan tuna a awmna hmunah hian sak a ni. 1908 a sak nia sawi a awm a, a dik lo)
16. Chhimluang IB
17. Kanghlai IB (Bangla sang Vairengte hmarthlanga mi hi)
Aizawl to Lunglei kawng bridle path hi 1897 khan an lai ṭan a, a laitute hi Sipai leh British mi dum chahchhuah te leh phutluih kuli an ni a, Lau lui leh Tlawnglui an kan a, Aizawl leh Lunglei inkarah hian IB 8 a awm ṭhin. Sohan Roy-a pawhin Pukpui chho vela a laih laia a Pathian thusawi chu Thankunga te chhungin an lo ring tih kan sawi tawh kha. Aizawl leh Lunglei inkar laih zawh nan hian kum 2 vel an hmang a ni.
18. Sibuta Lung IB (Hei Tachhip)
19. Ṭhiak IB
20. Sialsuk IB
21. Thenzawl IB
22. Ramlaitui IB
23. Haulawng IB
24. Saza IB
25. Lunglei IB
1897 velah tho hian ram awp dan an siam belh zel a. Mizoram kha an ṭhut nghet ṭan chauh a ni a, chumi avang chuan sipai dah hmun tur khua te an thlang zel a. Tuipang, N. Vanlaiphai leh Champhaiah sipai an dah a, dispensary an hawng a, heng an inbunna hmunte hi kawng sialin an thlun zawm zel bawk a ni.
26. Sairep IB
27. Ṭawipui IB
28. Thingfal IB
29. Lawngtlai IB
30. Tuipui IB
31. Serkawr IB
32. Tuipang IB
Aizawlah sipai an inbun a, an awm fel hnuah Lalburha khua lak ṭulin an hria a, amah runna kawng an sial a. Chu chu Champhaiah sipai an dah duh avangin an lai chhunzawm zel a, Falam thlenga inkalpawhna turin an lai ta zel a, IB pawh an siam zel bawk a ni.
33. Bung IB (Bung Bangla lo chhuahna hi)
34. Seling IB
35. Lumtui IB
36. Khawthlir IB
37. Kawlkulh IB
38. Tuisen IB
39. Neihdawn IB
40. Champhai IB
41. Tiau Lui IB
42. Rih dil IB
43. Paikhai IB (Paikhai Bangla kan tih tak zel hi)
44. Zobawk IB
45. Chhingchhip IB
46. Bukpui IB
47. Keiṭum IB
48. Chekkawn IB
49. N. Vanlaiphai IB
50. Nausel IB
51. Tawkzawl IB
52. Phaileng IB
53. Darlawn IB
54. Ratu IB
55. Thingsat IB
Aizawl–Nausel-Tawkzawl-Phaileng-Darlawn-Ratu-Thingsat kawng hi Manipur kalpawhna tura an tih a ni a, Tipaimukh a pawh a, hetah hian IB a awm bawk.
56. Dilkawn IB
57. Hlaikhan IB
58. Lailen IB
Dilkawn-Hlaikhan-Lailen hi Champhai aṭang N. Vanlaiphai kalpawhna kawng a ni a, N. Vanlaiphaiah leh Champhaiah sipai an dah tih thu kan sawi tawh a, heng sipaite inkal pawhna tura an sial hi a ni a, Capt. Lock-a kawng zawn niin, a sipaite nena an laih a ni bawk a, Capt Lock’s Trace road tiin an sawi bawk.
47-na Keiṭum IB aṭanga peng aṭang hian kawng an zawng leh a, IB pawh an dah leh zel a, Leite Road-ah a rawn chhuak leh.
59. Pangzawl IB
60. Hnahthial IB
61. Leite-Darzo Road Junction IB
Heng IB te bakah hian, Lunglei leh Aizawlah Circuit House an sa bawk. Heng I.B te hi a tam zawk hi a awm tawh lo a, British hunlaia mi kha la ding tlem a la awm a. India Independence hnuah Mizoram PWD-in khaw hran hranah IB sak thar an nei a, British IB hmuna sak thar pawh an nei tho bawk. Ṭhiak IB, Sialsuk IB, Paikhai IB, Lungsen IB, Tlabung IB, Kawlkulh IB, Kolasib IB, Zanlawn IB te hi tun thlenga British kuthnu la awm chu a nih mai hmel a. INTACH heritage site zingah pawh an tel a ni.
BANGLA SAK DAN
British official-te kha Sakawr puakphurte nena kal ṭhin an nih avangin mel 10 leh 15 kar danah tui awmna remchangah bangla an siam ṭhin a, Bangla Complex-ah hian in panga an sa a, chungte chu:
1. Banglapui: Sap riah nana tih a ni a. A tlangpuiin pindan pathum, riahna room 2 leh a laiah chaw eina pindan nei a ni a. A hma lamah varanda zau tak a nei a, a hnungah choka hran sak a ni a, ek in pawh a hranpa a sak a ni.
A hrana Choka an sak zinga la ding Sialsuk IB choka leh Lungsen IB choka hi INTACH heritage site list-ah an tel.
2. Stable hut: Sakawr in, bungalow pui compound chhung sirah sakawr riah nan sak a ni.
3. S.S hut: 'Subordinate Staging Hut' hi Babu te leh Mohurrir te thlen nan a tih a ni. Pindan 1 leh ek in hranpa a nei.
4. Khualbuk: Khualbuk hi puakphurte leh khualzin veivak te thlen nan a sak a ni. A chhung chanve chu mut nan khum dawhzawm seipui siam mai an siam.
Bangla tinah hian bangla chowkidar pui tur hian mi dang pakhat Casual Labour dah leh a ni a, chu a chu 'Awmpui an ti a. Awmpui hian mi an thlenin chowkider puih bakah thing leh tui a ngaihtuah ṭhin. Awmpui-ho hian kuli leh leiman an awl. Chowkidar hian bangla vel a enkawl bakah bawngpui vulh tur an pe a. Eng lai pawhin an mi lian mi khual pek tur bawnghnute a nei tur a ni. Sap ho thlen ṭumin sakawr chaw hi awmpuiin man neiin an ngaihtuah ṭhin bawk.
Bangla chawkidar hian thla khatah Rs. 5 an hlawh a, awmpui erawh chuan kuli leh leiman awl bakah sakawr chaw put man te thingtuah fawm man te an tel bawk.
Banglaa building ho hi lei laih zawl a, lungrem a sak vek an ni. Bangla pui hawi zawng pawh hi an duh tui em em a, hmarchhak lampang hawiin an dah deuh vek a, amaherawh chu, luipui kam banglaah erawh chuan lui lam hawiin an dah. British ho hian khawpuia bangla ṭha an sak ang bawkin I.B. sak hi a hmanrua pawh an duh tui elkhen a, a ban atan pawh herhse ril emaw thing dang ril tlo chi kher emaw an hmang ṭhin. A bang leh ceiling-a dap an hman te pawh mau ler zik lam suih ngil vek a ni ṭhin. Sialsuk bangla erawh chu bang pumin lungchher lian tha tak tak hmang a sak a ni a, tun thleng in hmuh tur a la awm a ni.
IB kan tih teh fo hi eng nge a nih chiah tih kan hriatna turin ka han chhawp chhuak a ni e.