F. Vanlalrochana

Guest writer

F. Vanlalrochana

HRUAITU DINHMUN LEH NGHET TAKA DIN

Mi tu emaw hi ram pum hriatah mi thiltithei tak mai hian sawisel ta se la, sawisel tuartu chuan engtin nge a chhan let ang?Thil hautak leh dawnsawn hrehawm tak mai chu a ni chiang a ni.

He harsatna khirh tak mai hi Singapore Prime Minister pahnihna Goh Chok Tong-a chuan a tawng a, Singapore dintu leh an hruaitu ropui ber Lee Kuan Yew-a khan ṭum hnih zet mai chu vantlang hriatah zak tak maiin a siam! A ropui lai tak erawh chu, mipui vantlangin an teh a, an thlir ṭhupna kara Goh-a tlu chhe lo leh a talbuai lo hi a ni. Ri buan buan loin, zawi dam dapin a rawn tho chhuak leh a, khawvel hnenah sawiselna chu zahawm, dam dap mai leh thinlung finna hmanga chhan let dan tur a kawh hmuh ta zawk a ni.

He kan thil sawi hi kum 1988-a Lee Kuan Yew-an National Day Rally-a thu a sawi ṭumin a lo thleng a. Heta a thusawi-ah hian Lee-a chuan, "Thihna kutvawtin min man a, thlan khura min zalh dawnah pawh, Thil dik lo a awm chuan ka lo kir leh ang" tih thu kha a sawi a. Lee-a chuan an ram hruaitu dinhmun chungchang a sawi bawk a, "Kum 1980, December thla inthlan zawh hnu-ah, hruaitu panga - Ong Teng Cheong, Goh Chok Tong, Dhanabalan, Tony Tan, Lim Chee Onn-te nen kan titi ho a, " a ti a. A dah san indawt chu hetiang hian a sawi: Tony Tan chu a a dah sang ber a, Goh Chok Tong chu a pahnihnaah a dah. Goh-a chu "mi dang tihlawm a tum nasa mah mah" tia sawiin, chutiang chet dan chu titawp turin a chah bawk. He tianga thu a han sawi mai hi mi tam tak mak tih a hlawh a, Goh-a ngei pawh chuan, "Mak a ti a, sawi thiam a har a ti a, dawn sawn dan pawh a thiam lo." A thawhpuite pawhin mak an ti bawk niin a sawi. Beisei loh tak maia vantlang hmaa sawiselna a han tawh takah chuan, Goh-a chuan thutlukna pawimawh tak mai a siam ta a, chu chuan ram hruaitu nihna dinhmun a chelh chu a her danglam sak ta a ni-Lee-an ama chungchang ngaihthlak nuam lo zawnga vantlang hriata a sawi leh chuan a inthiar fihlim ang tiin thutlukna a siam. Hei hi Goh-a nun a thil thleng pawimawh tak mai a ni a, hruaitu a nihna kawnga a kal dan tur chiang takin a siam fel a, ram ri pawh fel takin a kham a. Ram ri kan kham hian, kan hriat thiam ngai chu mi dangte kan va thunun lam a ni lo a, mi dangte kan chhan let dan tur mumal taka duanna zawk a ni. Goh-a tan chuan ram ri kham chu, a zahawmna humhalhna a nih bakah, thurawn dawnsawn a inhuam thu tar langin, amah zak taka siamna erawh chu a pawm dawn lo a ni tih a tar lanna a ni bawk.

Ngaihsanawm deuh mai chu, Goh-a hian thinurin a chhang let lo a, a beilet hek lo. A ngawi a, a nghak a, a ze ngai rengin a awm a-hei hi thinlung finna ( emotional intelligence) nei ṭha a nihzia tar langtu a ni. Amah a inhre chiang a, chhang let nghal buan buan loin fim takin a inngaihtuah a, amah a inbih nawn hlauh. Thinlung finna hi hruaitu zahawm tak ni tura thil pawimawh tak a ni. Goh-a chuan a tuang tihchhah zual nan a mi rin tak, a thawhpui Environment Minister Ahmad Mattar chu a titipui a. Ani pawh chuan, chutianga sawiselna chu tawng nawn se chu a inthiar fihlim daih ang tih a lo sawi ve a. Goh-a chu a dinnaah a chiang khawp mai: "Hetah hian tute emaw kaihbu mai mai ni tur ka ni lo a, keima aw ngei, ka duh dan ngeia hruaitu dinhmun chelh tur ka ni" a ti.

Harsatna chu a reh mai lo. Kar eng emaw zah a han liam a, Lee-a chuan Goh-a chu vantlang hriatah a sawisel leh! Goh-an mipui hmaa thu a sawi hian mi a hip lo lutuk, a thusawi dan leh lan dan ngainatawm loh leh nelawm loh deuh maia a lang reng chu, rilru lam enkawlna a mamawh ni hiala hriat thu a sawi a. Thil zahthlak deuh mai, mipui hmaa thusawia zam deuh tlatna rilru lam harsatna anga han puhsak mai chu lawm loh viau theihna tur a ni reng a. Goh-a chuan eng mah a la tilang duh chuang lo a, thinrim awm pawhin lang lo. Lee-a thusawi ngaihthlak nuam em em lo chu amah tihchhiat tumna aiin, hmasawntir tuma amah a nawrna a ni tih a hre thiam ta a. Chu chona chu Goh-a chuan a pawm a, inthiar fihlim aiin hmasawn tura beih a thlang a. Mi biangbiak kawnga thiamna nei bik Sue Greenwood chu amah chher turin a ruai a. Ama chak lohna leh tlin lohna lai chu a pawm a, chanchinbu mite hmaah te chuan, “Tunah chuan mipuiin Goh Chok Tong-a dik tak an hmu tawn dawn a ni,” tiin fiamthu ti takin a sawi ta hial zawk. He inngaihtlawmna leh hmasawnna tumna hian Prime Minister Lee- a fakna ngei pawh a hlawh chhuak! Lee Kuan Yew-a chuan Goh-an mahni inrintawkna a lo neih belh ta leh, zalen leh huai taka thu a lo sawi thei ta chu a fak ta zawk a ni.

Tichuan, Lee-a chuan, kum hnih ka PM leh ang a, min thlak hreh ang em? tiin a zawt ta a, PM tura kum hnih chhung chher leh phawt a tum ta hial. Goh-a pawh chuan a rem ti a, kum hnih hnuah chuan Prime Minister pahnihna a lo ni ta a, kum 31 chhunga hruaitu inthlakna hmasa ber a lo thleng ta a ni. He hlawhtlinna hi buaina leh inchaltauhna aṭanga lo chhuak ni loin mahni nihnaa din ngheh tlatna, zahawm leh chhuanawm taka mahni invawn tlatna rah chhuah a ni zawk.

Zahawm leh chhuanawm taka sawiselna chhanlet dan chu Goh Chok Tong-a nun aṭang hian kan hmu a. A zinkawng thawnthua a thil tawnah hian, mahni zahawmna vawng nung tlat chung leh hruaitu rintlak a nihzia pho lang zel chung sia sawiselna hmachhawn dan zirlai pawimawh leh hlui thei lo tur kan hmu a ni.

1. Fim tak leh nghet takin awm la, i zia hloh suh:

Sawiselna kan tawh chuan, rik phut, tih let chiam leh an buan buan loh tur, nghet takin, dam dapa awm chhunzawm tur a ni. Vantlang hmaah cha chhuah kan nih a, tihzah kan nih hian, thinlunga chhan let dan tura turtu a rawn awm nghal a- Thinrimna, zahna, lo tih let ve nghal duhna – mahse, tih let nghal buan buan hian buaina a tipunlun mai mai a, mahni rintlakna pawh a tihchhiat vek theih. Goh-a nuna kan hmuh ang hian, dam dup maia dawn sawn theihna hian hlutna a vawng him a, zahawmna a hlawh chhuak bawk. Pawr hauh si loa chakna lantirna a ni.

2. I chhan let dan turah ram ri fel takin kham rawh:

Mi dangin eng nge an sawi ang emaw, eng nge an tih ang emaw hi chu tu man kan sawi lawk thei lo a, i chhen let dan tur erawh i thunun thei. I zahawmna leh thinlung hahdamna humhalh nan hian nangmah leh mi dang inkarah ramri fel takin kham rawh. Goh-a chuan sawiselna chu tawrh zawh loh khawp a nih dawn chuan inthiar fihlim mai tumin a rilru a siam fel a, a chhungrilah ram ri fel tak a kham mai. Fel taka ram ri kham a nih hian, mi dangten kan chunga an tih dan turah pawm theih chin fel takin a siam a, zahawmna hi inpalzut sak theih a ni lo tih a tilang bawk.

3. Chhan let hmaa inngaihtuah:

Sawiselna i tawhin, chhang let nghal buan buan loin han insum det la, an sawiselna che chu ngaihtuah letin, mahni inbih hmasa phawt la, an sawiselna che thu ken chu chhut la, duhsakna leh i ṭhatna duhna nge nangmah beihna leh sawi chhiatna hrim hrim zawk tih thliar la, chhan let ṭul i tih chuan, a chhan let dan ṭha ber tur ngaihtuah ang che. Hetianga mahni inhriat chianna leh mahni chet dan tur ruahman thiamna hi thinlung finna (emotional intelligence)-in a ken tel, hruaitu zahawm nihna atana thil ṭul a ni.

4. Thu rawn rin tlak zawng rawh:

Mi rintlak emaw, thian ṭha te nen emaw sawiselna chu sawi ho ula, fuih a, zilh a, hnem a, chhan let dan tur fel fai ruahmanpui tur chein sawm rawh. Goh-a leh Environment Minister Ahmad Mattar-a an inkawmna pawh kha, mi rintlakte thu rawn lak a nih chuan mahni dinnaa ding nghetin, tumruh sawt turin min siam ṭhin tih a tilang.

5. Ṭhanna leh hmasawnna kawng zawh tum tur:

Sawiselna hi inngaihtlawmna nena kan hmachhawn chuan, hmasawnna kawng zawh tura min siamtu a ni thei. Goh-an mipui hmaa thusawi kawnga hmasawn a tumna chuan zahawmna hian mahni chak lohna pawm thiamna leh chu chak lohna chu chaknaa siamna a huam tel a ni tih a tar lang. Ṭhanna hian miin keimahnia rinna an nghah ngamna leh rin tlaka min ngaihna tur kawng a sial bawk.

6. Takna vawn nun:

Miin harsatna a tawh chu a nihna anga a hmachhawn a, ama miziaa takna a vawn nun chuan, anmahni va hriat thiam leh pawm an awl bik. Goh-a pawhin ama tlin lohna a pawm avangin mipuiin amah beisei dan tawk an thiam a, hruaitu a nihna kawngah pawh tisual thei mihring a nihzia an hmuh thiam phahin hruaitu ṭha leh zual zawk a nih theih phah.

7. Sawiselna chu nawr kaltua hmangin, entawn tlaka hmahruai tur:

Hruaitu dik tak chuan an chakna lantir nan mi dang chung tlak an mamawh lo a, nektu chin tin reng karah pawh dam dap leh huai taka dingin an chakna an lantir zawk ṭhin. Hruaitute zingah sawiselna chu zai dawh tak mai leh zahawm tak maia chhang let ṭhinte chuan anmahnia miin an rinna an tipung a, anmahni zuitute pawh an lakah an rinawm deuh deuh a. Mi dangte chu puitling leh hlawk zawka harsatna hmachhawn dan an kawhhmuh bawk.

Tlangkawmna:

Goh Chok Tong-a thil tawn, vantlang hriata Lee Kuan Yew-an a sawiselna leh chumi a hmachhawn danah hian hruaitu nihna, thinlung finna (emotional intelligence), leh mihring zahawmna thilah zirlai pawimawh tak a awm. Vantlang hriata insawisel khawlna chuan Goh-a chu a ti tlu zo lo a, zahawm dam dapin a hmachhawn a, ramri a kham a, thurawn a la a, hmasawn a tum zawk a ni. A thil tawnah hian hruaitu tak tak nihna chu inhnialna leh inchaltauhna aṭang ni loin hahdam tak mahni dinhmuna chiang chunga tawrh ṭul tuar a, mahni nihna ang taka nun chhuahna aṭang zawkin a lo chhuak tih a tar lang a ni.

Vantlang hriata sawiselna tawn phei hi chu, na taka chhan let emaw, mahni insawi fiah emaw duhna a lian hle dawn a. Mahse, Goh-a lo lantir tawh ang hian, chakna chu insum theihnaah hian a awm zawk a. Zahawmna hi ring taka au vak vak leh an chiam chiama vawnhim chi a ni lo a, zahawm tak, ngawi reng chung pawha khawng taka dinngheh tlatnaah hian a awm zawk. Insum theihna leh ze dam dup mai hian zahawmna a hlawh chhuak a, ṭhanna leh hmasawnna tur kawng a sial bawk a ni.

A tawpah chuan, Goh Chok Tong-a chuan Lee Kuan Yew-a khing let lo a, ama nihnaa nghet taka a din tlat avangin Lee-a ngei chuan amah thlak turin a thlang ta zawk a, an rama dinhmun sang ber a chang hial a ni. he chanchinah hian mihring nihphung hrim hrima zahawmna leh hruaitu zahawm nihna kawnga zirlai pawimawh tak kan hmu a ni.