Guest writer
F. Vanlalrochana
RAM LEH HNAM HMANGAIHNA CHU KAN CHAKNA
Kum 1770 chho vel aṭang khan, khawvel ram laa awp zung zungtu Mingo ho nen kan in si ṭan a Chuta ṭang chuan, kan indo a, kan inhel a, kan inveh a, kan inbei a. Kan Pi leh Pute khan chhan nei loin, awmze nei loin mingo ho an ti buai ngai lo. BRITISH ho khan, ram ngaw an tih chereu ṭhin avanga inbeihna a ni tlangpui a, kan pi leh pute khan an ram chin nia an hriat chu an hauh na hle a. Vawi tam tak an ram chin hauh nan ral an bei a ni.
Kum 1900 chhoah chuan British ho chu an lo inphun nghet ta deuh deuh a. Mizoram chu an thuhnuaiah a lo kun chiang ta a. Mizo lalte nena an indo lai chanchin AG McCall-an a ziah a, ka mit la deuh mai tu chu an mi man te chu, “India-ah” an thawn ṭhin thu a ziah kha a ni. Mingo ho nen an indo thin lai khan, kan pipute khan mihring mihrinnaa an tlukpuiah an ngai ṭhin.
British-in India ram pumpui a awp tawh a. Mizote pawh India rama awm zui turin 1947-ah min kalsan a. Hemi hma lawk hian Mizo thalaiteah ngaihdan insual tam tak a awm a. Ngaih dan lian tak pakhat chu, “Mizo te hi tu ma hnuaiah kan awm ngai lo a. British hoin min lo awp a ni mai a. Anni pawh an lo chhuak dawn ta a. Keini pawh kan kein kan ding zui ve leh tur a ni,” tih ngaih dan a lian hle. Chu chu Kaphleia te atanga an chhawm zel te pawh a ni ang. Kum 1946-ah phei chuan Aizawl Theatre Hall-ah mipui an ko khawm a. Pu Pachhunga te, Hmartawnphunga te, PS Dahrawka te chu mipui kal khawm hotu an ni a. Mizo hnam hmalam hun tur ngaihtuahin ro an rel a ni. Zosaphluia khan, a Autobiography-ah khan, British hoin ram an awp a, muanna a lo awm ta chu, mipui tam tak lawm mah se, “Ṭhenkhat chuan, mi ngo te leh an sipaite chu he ram hi chhuah san se an ti thin niin ka hria,” a ti.
He rilru hi Hla phuahthiam Rokunga-ah pawh kan hmu nasa hle. Harh la, harla Zoram I tlai ang e, tihte kha chu ka hre fo tawh a. Pu Rokunga rilrua Mizo hnam tana a vawr tawp chu,
“Leng dang hneha rualkhumin,
I hnam tan thahnem ngai la,
Chutin nun a tawk lo e,
Min dotu apiang hnehin,
Raltiang I kai ve ang,” tih kha a ni. He rilru hi Mizo thalaite thinlung chhungrilah a awm reng a, a chuai ngai tak tak lo.
Kum 20 zet zalenna suala indonain min tlakbuak hnuin inremna ziak a ni a. Hmasang atangin Mizote hian thu kan tiam tawh chu kan bawhchhe mai mai ngai lo a. Chu chu tun thleng hian a la ding a nih hi. Kan pi leh pute khan sap ho kha, thu tiam bawhchhiat ching leh rinawm loa ngaiin an hmusit hle ṭhin.
Thangtharte pawh hian, kan history hi ngaihtuah ila, a dik em tiin hriat chian tum ila, a dik zawk pawh ziah ve tum ang u. Louis L’Amour-a novel pakhat The man called noon tihah khan, “If you dont know much about the past, You dont have much of a future” tiin a sawi a. I hun kal tawh i hriat loh chuan, hmalam hun engmah i nei lo tihna a ni. Chu chu kan hnam tan pawh hian a pawimawh hle reng a ni.
Indona lam kaihhnawih kan sawi a. Tharum thawh kan sawi mawi a ni lo. Miin a ram leh hnam tan chuan, a nawm sakna a kalsana, a nunna ngei pawh hlan phala a awm thinna thu kan sawina mai a ni. Mizo mi hmasate kan hnam tan thahnem an ngai thin a. Mizo lehkha zir hmasa te khan, kan hnam tan ngaihtuahna an seng thin. Mizo sorkar hnathawk lian hmasate khan kan hnam thatna tur an ngaihtuah thin. Kum 1930 vela Kristian Tlangau chhuakho chhiar ula, sipai tanglai leh ram pawna lehkha zirin thu an ziak tam hle tih inhmu ang. Kan hnam hmasawnna leh than zelna tur thu pawimawh an ziak thin a ni.
Kum 1883-a piang Raldoleta kha, Kum 1903 a Lower Primary Exam hmasa berah khan, Full Mark 500-ah 418.5 a hmu a, pakhatna a ni. Mizoram sikul exam awm hmasa ber tumin pakhatna a ni tihna a nih chu.
Lawr an exam hma hauh atang hian, 1903 March thla atangin, a hnampui te atna leh mawlna lak ata an chhuah theihna tur thuziak chu, Mizo leh vai Chanchinbuah a ziak tan a. Mizo chanchinbu chhuak hmasaah hian, thuziak thawh taima pawl a ni. Shillongah Lehkha zir turin a chhuk a, 1910 March-ah Matric exam an bei a, lehkhathiam thei tak a ni bawk a, 2nd Divisionah a pass ta mai reng a. Chunglai chuan, Entrance tih a la ni.Leta’n Matric a pass tih a han hriat chuan, khatih laia Bawrhsap HWG Cole-a kha a lawm khawp mai a. Zirna In leh Pisa zawng zawng a khar tir tawp mai a ni.
Amah hi Bawrhsap Cole-a hnena Bazar ngen chhuaktu deuh ber a ni bawk a. Bazar siamthatna hna pawh a thawk nasa hle. Chawhmeh leh zawrhsum tinreng keng khawm turin mite a fuih reng a. Vai leh sap hoin Mizo thil zawrh tlawm tak taka lei chhuh an tum laiin, RD Leta khan insual ngamin Mizote a lo chhan thin a, vaiho nektu huaisen tak a lo ni tawh thin a ni. A hunlaia lehkhathiam a ni a, a huaisen a, a zam mai mai ngailo. “Mizo chhantu” tih a ni fo.
Mizo hnamin bungthar a kai laiin, lehkhathiam Leta te chuan, hnam tana dingin kawng kawhhmuhtu an ni thin. A dam rei ta lo hlauh a, 1925 khan, kum 42 chauh niin a thi a. Mizo Hnam chhantu huaisen tak, a hunlaia lehkhathiam sang ber kha, a kal hma em a, a pawi hle a ni. Kristian Hlabua mi, “Lei leh vanah hriat a ni a” tih hi ama lehlin hi a ni.
Tunlaiah hian, lehkhathiam kan ngah hle. Mi thiam ropui tak tak kan nei a. Kan hnamin hun harsa a tawh lai erawh chuan, kan baihvai thin hle.
Zawhna tam tak kan nei a, a chhanna kan mamawh a. Kal duhna kan nei a, hruaitu tur, kawng kawhhmuhtu tur kan mamawh a ni. Hnam hunpui inher laia lehkhathiam Leta te chuan, hnam tan kawng an kawhhmuh a, mi dang an zirtir a, an hnampuite an chhan thin.
Lehkhathiam te tan hian huaisen hun hi a awm a ni. Kan chhungkaw tan, kan thenawmte tan, khawtlang tan, kan kohhran tan, kan pawl tan, kan ram tana huaisen taka kan din a, chhan ngaite kan chhan a, zirtir ngaite kan zirtir hi a tul a ni.
RD Leta te kha an lo ropui ngawt mai.
Leta dawt chiaha Matric rawn pass ve, Pu Thanga kha, Vai tawng thiam leh mi vengva tak mai a ni a. A hriselna erawh a tha lem lo thung a. 1906 Mairang Inkhawmpui dawn khan, Mizoram atangin ringthar tlem te Inkhawmpui chhim turin an kal ve dawn a. Pu Thanga pawh chu, Mi lehkhathiam hmasa, vai tawng thiam leh mi vengva, Khasi ram tlawhpawh hmasa pawl a nih avangin Saphluia khan kal ve ngei se a duh a. Pu Thanga erawh chuan a hrisel lohna chhuanlamin a lo pha a. Saphluia’n, “Thei la chu in ram tan kumkhuaa thatna tur a nih ka ring,” a tih chuan a rilru a khawih ta a. “Mipa fa chu mahni ram leh hnam tana piang kan nia lawm. Ka thih pawhin, ka dam pawhin kan ram tan,” tiin, hriselna tha lo tak chungin, taksa chak lo tak chuang chuan a kal ve ta a. An lo haw leh chuan, Harhna hmasa ber kha an rawn paw chhuak ta a. Zoram Thim chu a eng ta duai duai mai a. Sakhuana lamah mai bakah, nunphung leh changkanna kawnga kan hnam tana enna thlentu pawimawh tak a ni.
Pu Thanga kha, “Aw Lalpa chungnung berk an fak hle a che” tih te leh, “Mizo fate u, finna zawng ula” tih hla te phuahtu kha a ni. Anni ho kha chu, an lehkhathiamna leh an khawhmuh zauna khan, anmahniah ram leh hnam hmangaihna a hring chhuak thei a ni.
Tunlai hunah chuan, mahni kan indah tha fo. Kan khawtlang leh kan ram leh hnam aiin mahni kan indah hmasa a. kan mi mal duh dan chu, Khawtlang leh kan ram leh kan hnam hian zawm se kan ti a. Kan mi mal ngaih dan kalha thil a lo kal chuan, kan sawisel a, kan diriam a, kan hmusit a. Mahni ram leh hnam tana hriselna, sum leh pai leh thil dang chan huama thawhchhuah tumloin, mi dang tih turah kan dah hi a ni ber mai thin.
Mahni ngawt kan inngaihtuahna hian, khawtlang leh ram leh hnam a ti chhia a. Chu chuan, keimahni taka pawh chu nget angin min ei chhia a. Kan inchhek arbawm emaw kan intih lai hian, mahni in ban kan sat chhe mek zawk a ni.
Pu Thanga ang hian, ram leh hnam tan chuan mahni mi mal thil ngai pawimawh lo thei ila. Kan khawtlang leh ram leh hnam tan, kan theihna zawnah hna thawkin, kan tha kan thawh ve tur a ni ang. Mahni mi mal duhna dah bo a, inhlanna tel lo chuan, lawmna tak tak a awm thei lo.
Ram leh hnam hmangaihna tak tak aṭang chuan huaisenna ropui tak a lo chhuak a. Keimahni aia lian daih, ropui zawk, chak zawk, thilti thei zawk hmachhawnna ngamna min pe ṭhin. Kan sawi tawh a, Mizote hian Keini aia ropui daih zawk ‘Ram ni tla seng lo a roreltu’ British empire kan do a. India sawrkar ropui tak pawh kan lo do tawh thin.
Ram leh hnam hmangaihna te, chumi avanga huaisenna lo awm te hi silai cheleka hmelmate do a ni kher lo. Rinawmna tur hmuna rinawm te, kan ram leh hnam tichhetu mi hlemhle te, dik lo taka tite do ngam a, kan ram leh hnam siamṭhatna leh hmalam panna tura engkim hmachhawn ngamna te hi a ni a.
Ram leh hnam hmangaihna avang hian mite taktein thil ropui tak a ti thei. Kan ram leh hnam hmelma, kan ram leh hnam tana mi tha lote chu eng ang mi leh eng ang pawl pawh ni rawh se, ram leh hnam hmangaihnaa inthuama kan hmachhawn chuan hnehtu zawk kan ni thei a ni. Mi mal ropuina, thuneihna leh pawisaa hausakna leh pawn lang nawmna ngawt kan zawn hian kan hnam mai ni lo, keimahni ngei pawh min ti chhe mek tih kan hria em?
Miin a ram leh hnam tan a nunna a hlan a, a neih a chan a, a ropuina a kalsan a, a chapona ata a inhnuh hniam a, amah aia chak leh ropui leh thil ti thei te a hmachhawn a, dik lo a do hian, a hnam hi a chelh ṭhin a lo ni.
Kan hnam hian thil tam tak kan paltlang tawh. Kan hnam hmangaihnaa kan dinngheh tlat chuan eng pawh tawkin tuar ila, pawn lam indona emaw, chhungril indona emaw pawh ni se, kan hneh thei zel dawn a ni tih i hre reng ang u.
Lalpan Mizo hnam malsawm rawh se.