F. Vanlalrochana

Guest writer

F. Vanlalrochana

‘KRISTIANTE LEH RAM RORELNA’ REVIEW

Presbyterian Kohhran hian Puitling Sunday School zirlai atan hian thupui tha tak tak thlangin a ziak awm mi uluk takin an thlang ṭhin a. Heng zirlaibu hi a hunlaia kan ram mamawh tak mai a ni duh hle bawk. 2026 hian “Kristiante leh Ram rorelna” tih thu an zir dawn a. He thupui pawh hi zir tul leh kan mamawh tak a ni awm e. Kum 1925 atang khan Puitling Sunday School zirlaibu hi mumal takin an nei tan a, he lehkhabu hi bu 102-na a ni.

A bu ziaktu Rev. Dr. H. Lalrinthanga hi mi thiam chungchuang a ni a. History of Christianity subject-a post doctoral thlenga zir zo a ni. DTh-a a thesis pawh ‘ Church and State relationship in the Mizo socio-political life from 1952-2006’ tih a ni a, he a zirlaibu ziah hi a ziak awm tak a ni tihna a nih chu!

Zirlai 46-a awm a. Thuhmahruai hi zirlai pakhat niin, a bak Zirlai 45 te hi ṭhen riatah ṭhen a ni a, kan ram tana pawimawh tak tak leh zir ṭul tak tak a ni hlawm. Zirlaite hi awmze nei tak leh kawngkal nei taka rem a ni a. Historical context atanga zirna hian zirlai 30-na thleng a awh a ni kan ti thei ang. Zirlai 31-46 hi chu a theory lam deuh a ni ti ila a dik thei mai awm e.

Ṭhen khatnaah hian Zirlai pariatna a awm a. Thuthlung hluiin Ram rorelna chungchang a zirtir dan a hlawm a dah a ni. Ṭhen khatna zirlai pa 8 aṭanga zir chhuah tur laimu chu, “Pathian chu roreltu a ni a, ram leh hnam roreltute chunga roreltu pawh Amah tho a ni,” tih hi a ni.

Ṭhen hnihna chuan Thuthlung Thar zirtirna aṭangin ram rorelna chu eng nge a nih tih min kawhhmuh ve leh a. Hetah hian Zirlai pa 4 a awm a. Ṭhen hnihna aṭang hi chuan, “roreltu chu pathian ruat a nih avangin an thu kan zawm tur a ni,” tih hi zir chhuak tura a ziaktuin min duh chu a ni. Chutih rual chuan, “Roreltute chu Pathian ruat an nih avangin a ruattu Pathian duh zawngin ram leh khawtlang an kaihhruai tur a ni,” tih pawh zirlaibu ziaktu hian min kawhhmuh bawk. Tin, Roreltute chu Pathianin a aiawha mipuite tana thawk tura a ruat, a rawngbawltu an nih avangin Pathian zah takin ro an rel tur a ni. Pathian zah taka ro rel leh rel lo mite chu mipuite pawhin chik ila, chutiang mi chu rorelna ṭhutphaha ṭhu reng lo tura paihthlak ve mai tur a ni ang.

Ṭhen thumnaah chuan Kohhran chanchin aṭangin ram rorelna chungchang zir tur a ni a. Zirlai pasarih zet a awm. Kohhran lo dintirh aṭangin sawrkarna(rorelna) chungchangah hian ngaih dan chi hrang hrang a awm nghal a. Kohhran hnuaia sawrkar a awm lai (Pope lal vanglai- reformation hma) a awm a, sawrkar hnuaia kohhran a awm lai a awm a (Communist ram ang chiah te pawh a la ni a). Kal hran tir tumna a awm a bawk a. Tun laiah pawh kohhran hian sawrkarna chungchangah ngaih dan sawi ve miah lo se ti an lian em em bawk. Ngaihtuahna pakhata awm erawh chu, mi chi hrang hrangin sawrkar kal dan turah ngaih dan kan sawi a, kan theh lut a. Mipui tam tak enkawltu kohhran pawh hian, kohhran mite tana ṭha ber tura a ngaih anga sawrkar kal se a duh hi a thiang a, a tur pawh a ni a, chutiang a duh dan pawh chu sawrkar hnenah hian a thlen thiang lutuk a ni. Kristianna leh ram reolna hi lak hran aia kalkawptir thiam ni se tih hi he zirlaibu ziaktu duhthusam chu a ni.

Ṭhen lina chu India ram Kristiante leh ram rorelna tih a ni a, kan tunlai India ram dinhmunah leh Mizoram Politics huangchungah pawh zirlai pawh tak a tling hlawm awm e. Zirlai pali a awm a, India rama Kristian hmasate leh ram rorelna chungchang sawiin, Zirtir Thoma lo luh aṭangin a sawi ṭan a, Protestant Mission te leh Ram rorelna chungchang min zir chhohpui a. Kristiante chuan India ram zalenna atana an thawhhlawk zia min kawhhmuhin, India zalenna sual laia Kristian zat chu india mipui za zela 0.76 chauh mah ni se an thawhhlawk em em a, 1914-a din All India Christian Conference pawhin kum 1920 khan heti hian thu an titlu a, “India rama Kristiante chu thianghlim takin Politics-ah an tel zel tur a ni a, ram leh sawrkar atana hlauhawm chu an do zel tur a ni,” tih a ni. Kristianna hi a anti- India ngai reng reng lo a, India hnam rilru puttirtu a ni zawk a ni. India Hmarchhaka Kristian leh ram rorelna chungchang min thlirpui bawk.

Ṭhen ngana chu Mizote leh Politics chungchang a ni a, zirlai pa 6 a awm. Hemi ṭhen ngana pawh hi kan zirtui hlein a rinawm. Kohhranin Politics a thlir dan leh a tir lamah phei chuan beiseina sang tak neia Pastor te thleng pawh hruaitu an nih ve dan leh inthlanna hial pawh an chuh ve dan te kan hmu a. Upa Chalhnuna pawh khan ama tawn hriat a ziak a, Politics boruak chhe chak lutuk avangin kohhran hruaitute chu politics aṭangin an ralbang a, inhnamhnawihna chiah an ngai ta lo a ni tih a ziak a ni. Politics-in khawtlang nun a nghawng dan tih phei hi chu sawi zui fe tur a awm ang. Kan inlaichinna min thlak danglamsak dan leh Mizo nihna ai pawha party nihna kan dah pawimawh fo dan te phei hi chu ngaihtuah nawn a ngai tawh tak zet a ni. Politics ai chuan kan hnam hi a pawimawh zawk a ni tih rilru pu chunga Politics hi kan thlir ṭheuh theih hun hi a nghah hlelhawm khawp mai. Ram buai leh Kohhran bik hian mit a la zual a. Mi mal taka ka lo tuipui leh ka lo chhui nasat a ni zual a. ‘Hun Inher kara zofate’ tih buah pawh khan ram buai laia kohhran hnathawh hi ka ziak tel ve nghe nghe a ni. A bu chhungah hian ram buai leh kohhran tih hi Ṭhen rukna zirlai hmasa berah dah a ni a, hei hi chu tihsual palh niin a lang a, ṭhen ngana zirlai hnuhnung ber zawk tur a ni ang.

Ṭhen rukna hi Political Education chungchang a ni a, zirlai pali a awm. Ṭhen rukna hi a pawimawh khawp mai a. A ziaktuin a tar lan dan hi han la chhawng ta ila: Mizote zînga politics kal sualin nasa taka kan nun a tihdanglam avânga kan ram rorêlna kawngah harsatna kan tawh thu te kan zir dâwn a ni. Mizote hian politics awmzia kan hriat fuh tâwk loh avânga harsatna a lo awm thin a. Chumi chuan ram rorêlna te, vântlâng nun te, ei zawnna te leh sakhuana te thlengin a nghawng thuk em em a ni.

Chuvangin, heng zawhna Politics chu eng nge a nih chiah? Politics dik chu eng nge ni? Kristiante mawphurhna eng nge ni a, eng tin nge kan thlir ve ang a, eng nge kan tih ve ang tihte hi kan inzawh a hun tak zet a, chumi chhang thei turin chu he ṭhen rukna chhunga zirlai hrang hrante hian min pui thei ang. “Mi ṭha lo leh dik lo chu tu pawh ni se kan dodal ngam tur a ni. Hei hi kan rama politics ṭha kan neih nan a pawimawh a ni,” a ti hmiah mai a ni.

Ṭhen sarihna hi ram rorelna ṭha nei tura kristiante mawhphurhna tih a ni a. Zirlai panga a awm. Heng zirlai panga te hian ram rorelna ṭha nei tura Kristiante mawhphurhna min hriat nawntir chu a tum ber a ni. “Mizote hian a tir aṭangin Politics khelh dan kan thiam lo a, a hman apiangin khelh kan tum emaw tih mai tur a ni a…” “Insawi chhiat kan chin avangin thu dikin a daih lo thuai a, dawt hmangin party leh party kan inbei a, chumiin a hrin chhuah chu inhuatna te, inngeih lohna te leh inhmelmakna te a ni” tiin Rev. Dr. H. Lalrinthanga hian darthlalang min hunsak a. Kan Social media te hi a hneawm em em mai a, fake account hmangin, thu dik famkim lo leh dawt ngial nganin kan inbei a. Kan hnam nun hi a nghawng chhe lehzual hle a ni. Politics ṭha lo lak ata tho chhuak tur hian Upa Rokamlova ṭawngkam takin, “Kraws kaltlang tawh nun” neite nun dan awm reng a kan awm a hun tawh hle a ni.

Ṭhen riatnaah hian zirlai pasarih a awm a. Ram hmasawnna chungchang a ni a. Ram hmasawnna chu eng nge ni a, eng ang hmasawnna hi nge ṭha a, eng vangin nge hma kan sawn theih loh a, engtin nge kan hmasawn theih ang? tihte hi ringtu mi mal malin kan ngaihtuaha a chhanna kan zawn a ṭul. Chu chu kan hnam dam khawchhuahna leh kalzelna atana pawimawh lutuk a ni. Chumi chhanna chu ṭhen riatnaah hian kan zawng tlang dawn nia!

A bu chhunga thil pahnih emaw lek han sawi zui lawk ila a ṭha awm e. Mizorama Congress Party din ṭan hun nia a ziaktuin a sawi hi, “August ni 10, 1961” a ni a, hei hi a dik lo deuhin a lang!Mizorama Congress party dan ṭan hun hi April ni 11, 1961 tih zawk tur a ni ang. Assam sawrkarin 1960-a Assam ram official language atana Assamese a puan duh lohna kal zelah assam ram tlang miten APHLC an din a, MLA te bang a, Hill state nawr an tum a. Mizo Union pawhin an MLA pathumte bang tura an nawr chu Pu Thanglura khan a duh lo a, Mizo Union chhuahsanin Congress party a din ta a ni. MNF din hun nia a sawi october ni 28, 1961 pawh hi October ni 22, 1961 tih zawk tur a ni a. October ni 28 nia ziak hi chu an awm hlawm nain hriat sual palh a awmin a lang. 1961 October ni 21 zan khan a ina leng tur min eng emaw zat Pu Laldenga khan a sawm a. Inrinni zan a ni a. Mi pali chauh an kal khawm a. Pu Zotama, Pu Kailianchhunga, Pu Vanlalliana leh Pu Lairokunga te an ni. A tuk ni 22.10.1961 Pathianni zan chuan an insawm khawm leh a. Hemi ṭum hian mi pa 8 an tling ta a. A hma zana mi te chu Pu A. Rohnuna, Pu R. Vanlawma leh Pu C. Hermana ten an belh ve leh a ni. Hemi zan hian Mizo National Front tih hming chu Party hming atan an thlang fel. 24.10.1961-ah Adhoc OB leh Committee member an inruat fel bawk a ni.

Sunday School zirlaibu hi tu kohhran zirlai pawh ni se thuk leh ril tak maia ziah a rem loh dan a awm a. Mi zawng zawng, dinhmun inang lo tak takte huapzo zawnga ziah a ṭul a. Thupuiin a lo huam zau ṭhin si a, a ziaktu tan hian ziah kim tawk loh leh ziah fiah tawk loh hi thil awm thei tak a ni. Zirtirtute pawhin a ziaktu ziah ang ngau ngaua zirtir ai hian theihtawp chhuaha inbuatsaih a, a ziaktu ziah dan behchhana kan zirtirte dinhmun hre chunga sawi chhuah hi a ṭha zawk ṭhin awm e.

A ziaktu hian a ziak ṭha viau mai a. A thu lakna hnar ringawt pawh hi phek 10 zeta chhah a ni. Chhiar zau duh tan pawh a thulakna hnar tam tak hi Mizorama kan ban phak maia awm a nih avangin, neih tel ve pawh a ṭha awm e. He lehkhabu hi Presbyterian kohhran member te chauh pawh ni lo, Mizo kristiante chuan kawla chhiar ve ngei a, zir chik a, chip ṭhin a ṭha awm e.