Guest writer
F. Vanlalrochana
HMA THLIR
India a han zalen a, mahnia ro inrel theia a han awm khan, Mizoram chu India ramah kan bet zui ve nghal a. Chutih hun lai chuan, Mtor kawng hi kan han nei tlem khawp a. Silchar-Aizawl kawng kha a awm a, Kutcha One Ton Truck Road an tih a ni a, Mel 90-a thui a ni. Aizawl-Sairang mel 13 leh Dak-in aṭanga Kulinkawn Mel 1.5 zawng kha Motor kawng a ni a, Mizorama Motor kawng thui zawng chu Mel 103 a tling chauh a ni.
Hmasawn tur khan thil a harsa a. Mipui pawhin thil an thlir thiam lo a. Mizo Union a han ding chhoh pawhin, Mizo hnam tana hma thlir tam tak nei mah se, Lal ban azawngin an kal chho ta a, an Hma thlir tam tak bawhzui hlei thei loin an awm chho a, Lal ban politics chhe tak mai chuan ram pum a han tuam a, hlaa intihelna lo chhuakin, chi khat kha an inhmumawh chho ta a, party politics lipuiah a hnam angin min hnuklut chho ta bawk a, political party ṭiak tirah khan hotu nih inchuhin kum 1 pawh a tlin hmain an inpaih thla ta ṭhak ṭhak mai a ni. Ram leh hnam tana hma thlir thui tak neih a, insiam rema indah ṭhat ai chuan tun dinhmun an thlir tak avangin an buai nghal a ni kan ti thei ang.
Motor kawng tawite kan nei a. Mizoramah chuan motor hrim hrim pawh a awm tlem hle. Aizawlah pawh private truck leh sawrkar jeep te nen motor 10 chuang emaw zet chauh a awm a. Aizawl aṭanga silchar kalturte chu motor-ah an chuang ve thei e tih lohah chuan hmun dang aṭanga Aizawl pan tur chuan kea an kal vek a ngai ṭhin a ni.
India zalenna hnuaia kan luh tel ve takah chuan, Assam rama district pakhat kan ni chho ta a. Lushai Hills District tih kan ni a. 1949 chhoah chuan S. Barkataky I.A.S chu DC a ni a. Chung hunah chuan Jeep kalna tura Aizawl leh Lunglei inkar siam ṭul tihna a awm a, ama hoin kawng turte an survey a. January ni 26, 1950 chuan Superintendent chu DC tia thlak a ni ta a. PWD pawh Bawrsap hnuaia awm an nih avangin, Bawrhsap pawh DC, pWD a ni chhunzawm ta a ni.
Zosap haw ta, Pu Mena a lo zin leh lai a ni a, Aizawl-Serchhip-Lunglei Jeepable road laih bul ṭanna chektu atan an hmang a. Bawngkawnah a chek hmasa ber ca, chu chu Lunglei kawng inṭanna atana hman a ni. DC, PWD ho chuan kawng siam bul chu an ṭan ta a. Sikul naupang leh sawrkar hnathawk te pawhin kawng hi an lai a. Vantlangin an inlaih chhawk ṭhin a ni.
PWD chuan hmun harsa deuh deuh vantlang laih zawh theih loh chu contract hnain an chhunzawm zel a. He Jeep kawng laih lai hian vantlang tha a tam thei ang beisei a nih avangin sawrkarin development lam ngaina mi, Pu Vawmphunga (RIP) thusawi thiam a ruai a. Khaw tam taka zin kualin motor kawng lai turin a huaihawt a; motor kawng mipui tana a ṭangkaizia te, mi a chhawkzia te leh a hlawkzia te a sawi mawi a. Mipui pawh a chawk tho a. He Jeep kawng hi Mizoin hlawh loa an laih zawh a ni thawthang reng a. High School Pu Vankhuma chuan motor kawng laih hi a sawi phur ṭhin a. Zirlai Khualkunga chuan, "Ka pu motor kawngte chu lai chhuak mah ila, mi hausa motor tlanna tur mai mai, keini chuan vaivut khu chauh a ni kan chan tur ni," a lo ti a. Pu Vankhuma chuan, "Khuala, motor kawng a lo chhuah chuan i ṭhiante chuan motor chuan an tum ang a, chutia retheih i tum talh chuan kein i kal mai dawn nia," a ti a. He kawng lai tur hian thingtlang khaw tin an phut a. Hmun harsa deuh lai chu contract a thawh bakah Aizawl in hmun, stall leh silai licence hlawhte pawhin mi ṭhenkhatin an lai bawk a. Khualkunga hnenah Zirtirtu Vankhuma sawi ang deuh hi a ni a, hma thlir hniam riau leh tum hniam riauin a awm theih a, chutiang kan nih chuan a thlen san theih loh.
Lunglei khawlai vela motor kawng an lai chu, an laih chhuah an ring lo khawp mai a. Rashi Vengpa, Pu Roy-a chuan, “ Jeep kawng in laihchhuah chuan a lawm nan min talh ang che u' a ti” an ti. Theriat lai vel an laih lai chuan Pu Thangnghilhlova Overseer ber pawhin "Hetiang mai mai te chuan Jeep hmel hmuh hmain Lal Isua a lo thleng hman ang," a ti a ni awm e. Hetia khawtinin hlawh lova an laih lai hian kum 1953-54-ah PWD-in pawisa nen contract-in an chhunzawm ta a, he Jeep kawng 200 Km chuang hi kum 5 chhungin a chhuak thei ta a ni. February 8,1955-ah Aizawl Bawrhsap Pu K.G. Iyer chuan a Jeep ASC 1584 chuan Lunglei a lut a, Lunglei a motor lut hmasa ber a ni.
Pu Roy-a chuan, “Jeep kawng in laichhuah chuan a lawm nan min talh ang che u,” a ti a, Overseer meuh pawhin, “Hetiang mai mai te chuan, Jeep hmel hmuh hmain lal isua a lo thleng hman ang,” a ti hial bawk a. Hma thlir nei tawite ṭawngkam a nih hi. An hma thlir a tawi em em a, kum 5 emaw chhungin Aizawl leh Lunglei inkar motor kawng chu an lai chhuak der si a ni. A laih aṭanga kum 5-naah motor pawh a lut ngei bawk a ni.
Kan hma thlir tawi avangin duhthlanna kan siam sual fo a, thutlukna kan siam dik lo ṭhin a, sawi loh tur tur kan sawi fo bawk. Mi mal angin kan nun atan duhthlanna kan siam sual a, chhungkua angin thutlukna kan siam fuh lo a, khawtlang angin ro kan rel fuh lo fo a, a hnamin kawng kan zawh sual fo. Chutiang chu kan hma thlir tawi vang leh hma thlir mumal kan neih loh vangte a ni ṭhin.
Hma thlir mumal tak neih loh avangin miin a neih zawng zawngin in a sa a, motor a lei a, damdawi inenkawlnaah a buai leh thei a. Hma thlir nei loa kal chhoh zel avangin degree ropui tak humin eizawnnaah mi a buai thei a. Tun mai ngaihtuaha thutlukna siam avangin ramin nakinah a tuar zawk thei.
Kan thil tih mek leh kan tih leh tur hian eng nge a nghawng ang tih ngaihtuah chungin thutlukna siamin kan kal zel dan tur ngaihtuah uluk tur a ni.
Zirna kawngah te pawh a ni. Mark ringawt kan um ta emaw tih tur a ni a. Thiamna tak tak paw chhuak si loin mark sang kan um a. Pawl 9 miin a zir ṭan a, sikul ṭhenkhat chuan pawl 10 zirlai inzirtir ta mai an tam mai. Pawl 10 chutih zat chu kan pass a, disticntion chuti zah chu kan nei tih kan duh vang a ni. Kan naute hian India rama an rualpui te an pha lo chho ta char char a. Mizoramah pawh kut themthiamna emaw, mahni pianpui thiamna hmang chhuak theia lehkha zirna kan tuipui loh avang leh khawvel hmasawn zelin a her chhuahpui kan um phak loh leh thlir thiam loh avangin, hna nei lo emaw, mahni degree hum ang mil thawk lo emaw kan tam ta em em a ni. AI-in khawvel a luh chhuah zau tial tial a, zirna kan kalpui dan hi Hma thlir mumal tak neia kan kalpui a ṭul a. Zirtirtu lak(recruit) aṭanga ulukin, zirlaibua an zir tur leh an exam dan tur thlengin nakina an nun atana ṭangkai thei ang ber thlir thiam chunga hma kan lak a ṭul tawh a ni. Nu leh pate pawhin, nakin zela kan fate zirna atan tia pawisa kan dah hran lawk a ṭul a ni. Lehkhabu leina atan te, zirna senso atana to ti hma siin, kan mamawh aia sang lirthei leh phone leh incheina kan lakhawm em? tihte pawh chhut a ṭul tawh awm e.
Hma thlir nei lo chu nun kalkawng mumal zawh loin a hawi vel mai mai thei a, hma lam pan loin, kartu nei lo lawng ang maiin a tuipui fawnna lam lamah a her mai mai thei. Hma thlir mumal lo avangin miin a nun a khawhral vekin, a talent a luan raltir vek thei a ni.
Hma thlir ṭha chuan thil hlu zawk leh la hlu zawk tur thlir thiamin, hun rei zawk atana ṭangkai leh awmze nei zawk hre thiamin awmze nei zawkin hma lam a pan thei a ni.
Hma thlir nei lo mi chuan thil a thlir thiam lo a. A hnua nuihzat a hlawh leh mai maina tur thil a chhak chhuak fo a. Hma thlir ṭha nei lo mi chuan hmasawnna tur dal zawngin a thahrui a seng fo a. Hma thlir ṭha lo mi chuan ṭhil tha zawk a dodal fo ṭhin. Hma thlir ṭha mi erawh chuan a hunlaiin dodal mah se khuareia ṭha zawk tur a nih avangin a ti hram hram a, a bei hram hram a, a thutluknaah a ding tlat ṭhin.
Hma thlir mumal nei lo nun kan neih avangin kan buai ṭhin a. Tuna ka tih mek leh naktuka ka tih turte hi kan chhut uluk a ṭul a ni. Hma thlir mumal tak chuan nun awmze nei min pein, hlawhtlinna kawng zawh theiin min siam ṭhin a. Hma thlir mumal nei lo chuan thawhrimnain awmzia a nei tak tak lo, phurna (motivation) a zuih ral a, thil naran takah kan lungawi phah fo ṭhin a ni.
Hma thlir ṭha chuan hun harsaah pawh kawng zawh tur mumal min kawhhmuh a. Mizoram Bawrhsap pawhin Mizoram tana kawng pawimawhzia a hria a, budget awm mang loin hma a la a. Mipui vantlang fuihphur turin Pu Vawmphunga a sawm a. A chunga kan sawi tak angin, Aizawl leh Lunglei pawhtu kawngpui hmasa chu a kawng tam zawk chu mipui vantlangin a thlawna an laih a ni.
Hma thlir ṭha chuan tuna thil nih dan bak a hmu thiam a, nakina hun inthlak dan tur a ngaihtuah thiam a, mi nawlpui thlir dan piah lam a thlir thei a, hma lam panna tur innghahna lungphum a ni. Hma thlir ṭha chuan, mi mal leh pawlhote chu tun mai thlir pui loin hun rei zawk atana awmze nei tur a umtir a. Dawhtheihna leh tawrh theihna siamin- harsatna a lo san pawhin, hma thlir awmze nei chuan tuna harsatna leh buaina hmachhawn hi nakin atana ṭha tur a ni tih hrilh fiahin hma lam pan tur zel turin a nawr kal ṭhin.
Hma thlir ṭha chuan nun satliah a chawi sang a, chhungkaw te tak te a chawm lian a, khawtlang tlabal tak thuam ṭhain, ram nep tak chu ram ṭhaah a chhuah ṭhin.