F. Vanlalrochana

Guest writer

F. Vanlalrochana

RUIHHLO DO

Ruihhlo hian Mizo hnam min tibuai a. Mizo hnam chauh hi a tibuai lo thung. Ruihhlo han tih hian damdawi ruih theih piah lamah hian ganja leh thil dang pawh hi a huam vek mai a. Eng pawh ni se, Ruihhlo do tur hian kohhran, sawrkar leh Khawtlang hian eng tin nge kan tih ang?

Ruihhlo do tur chuan, eng angin nge ruihhlo chuan min tihbuai tih hi ngaihtuah hmasak a ṭul a.

a) Chhungkua leh khawtlang a tibuai.

b) Mi mal nun a tichhia a, mi tam tak an nih tur ang ni loin a siam. Kan ram dinhmun a nghawng pha.

C0 Ruihhloa sumdawnna a lian a, khawtlang leh ram a tibuai.

Mizorama ruihhlo vanga harsatna:

Mizoram-a drugs avanga harsatna kan tawhna chhan hi ṭhuang liin a kal a: Addiction nasa tak, ram ri kana ruihhlo tawlh, invenna duhthusam tawk lo leh a ti mekte chhanchhuahna kawng duhthusam lo te a ni.

- Ngawlvei tam lutuk: Mizoram-ah drug addicts an tamzia kan hria a. Kan khawtlang pawh a tibuai nasa a. Drugs avangin HIV a lo hluar tel bawk a. A timekte enkawlnaah kan chak lo em em bawk a. A ven kawngah pawh kan ṭang em em ṭhin loin a lang.

-Damdawi tawlh: Mizoram hian Myanmar nen ram ri zau tak mai, Km 510 lai a nei a. Smuggling chi hrang hrang damdawi, rangkachak leh ralthuam kal kawng kan lo ni ta a. Manipur buai hma kha chuan Manipur hi a kawng ber a ni a. Tunah chuan a kawngpui tak meuh meuh kan lo ni ta.

-Venna lamah kan chak tawk lo: Drugs tih lohna tura venna lamah kan chak tawk lo. Kawng hrang hrang sawi tur a awm ang.

Ruihhlo do dan turte:

Duhna tihtlem, sem chhuah tlem, leh a nghawng ṭha lo tih tlem hi ruihhlo kan do dan tur a ni a. Kan zavai kan ṭanrualna tur a ni.

Demand Reduction:

Demand reduction chu drugs tih duhna leh tih nasatna tih hniam a ni a. Inhrilh finna (awareness), education, leh tuam damna (rehabilitation) hmangin demand reduction hi a neih theih a ni.

-Awareness Campaigns: Ruihhlo ṭhat lohna leh a bawiha tan hlauhawmna hi iznirtir uar deuh deuh a tul. Nasha Mukt Bharat Abhiyaan (NMBA), kum 2020-a hman ṭan hi tun aia NGO leh kohhran pawt lut chuanga nasa leh zuala hman ṭangkai dan zawn a ṭha.

- Rehabilitation Services: Kohhranin tlem a nei a, Mi mal/NGO in tlem an nei a. Sawrkar-in hei nasa taka a tih theih a ni.

-Zir laibuah: Ruihhlo ṭhat lohna te hi sikul zirlaibua telh a hun tak meuh meuh. Presbyterian Kohhran chuan Tleirawl Inkhawmah kumin hian zirlai pakhatah an hmang ang. Ni tin sikula zirlai pakhata telh a ṭul.

-Za vai tanrualna: Chhungkua leh khawtlang ṭangrual a, drugs addict te damna kawn zawn tlan a, an ṭhat hlenna tur ngaihtuah tlan a ṭha.

2. Supply Reduction: Supply reduction kan tih chuan awlsam taka drugs hmuh theiha a awm loh nan, dan hmanga nek chep leh ram ri ven that a tul a ni. YMA, Police leh Excise ten theih tawp an chhuah a. Thenawm state-Manipur, Tripura leh Assam dan kengkawhtute nena thawhhona siam thiam pawh a tulin a rinawm. Police leh Excise-in tun hnaia kum 3 chhunga an ruihhlo man zat hi a rapthlak hial zawk a ni. A tam zawk erawh hi chu Mizoram kaltlang tur a ni a. Manipur buai leh Burma buai aṭangin Mizoram hi a kawng kan ni ta tlat hian kan rama ruihhlo che vel a tipung nasa em em a ni. Drugs case nei ngah ber chu Kerala an ni thung. Hnam tlemte hi smuggling-in min tibuai nasa a, kan mite an inhnamhnawih thuk a. Chu chuan kan society hi thuk takin min nghawng a, kan moral a tichhia a, drugs-ah supply a tipung a. Drugs hi chu a tam miau chuan, a bantu an pung zel a, kan buai belh chhah lo thei lo a ni.

3. Harm Reduction

Harm reduction hian a ti mekte chhe zel tur a veng

-Opioid Substitution Therapy (OST): OST centers hian inchiu thin 28% te a tuam niin an sawi. OST centre awmna venga drugs addict an punkhawm deuhin khawtlangin an ngaimawh thuai mai thung a, hei hi a buaithlak fo.

- HIV venna: Needle exchange programs leh HIV testing hi HIV venna rem chang a ni.

- A hnu lama puih zuina (After care support): Mizorama buaithlak tak pakhat chu ruihhlo ngai tam zawk hian sim tumna tak tak an nei lo a, tihluihnaa enkawlna leh campinga dah an ni fo ṭhin. An lo chhuah hnua umzuina a chhe bawk nen, hemi kawngah hian harsatna lian tak kan tawk a ni.

4. Drugs dotu pawimawhte:

4.1 Kohhran hnathawh:

-Inkaihhruaina ṭha: Sermonah te ruihhlo ṭhat lohna leh chumi lama fihlimna sawi tam a hun a, ṭhalai leh tleirawl rawngbawlna ngaih pawimawh leh chuta insen tam leh zual pawh a ṭul ang, khawtlang huap zawnga hemi kawnga rawngbawlna kawng hawn leh zual pawh a hun.

-Tuamdamna kawnga hmalakna: Sawrkar leh Mizoram Synod ṭang dunin Hulhhliap short stay pawh an buaipui chho a. Jordan Centre lakchhawn pawh Presbyterian Kohhranin a lo rem ti ta. Presbyterian Kohhran hian rescue home pahnih a nei a. Baptist Kohhranin Serkawnah a nei bawk a. Presbyterian kohhran hian a kohhran mal ang leh Synod aṭangin Ruihhlo pual camping an buatsaih awl lo a. Kohran mala Centre nei pawh an awm bawk. Anmahni umzui zelna kawngah ruahmanna erawh a ṭha tawk loin a lang deuh ṭhin thung.

-Inzirtirna hmanga venhimna: Rilru leh thlarau chawm puitling turin kohhranin ṭan la leh zual sela. Ruihhlo ngawlveina ti tlem turin ruahmanna nghet nei sela, chhungkuaa harsatna tawkte ngaihsak leh zual bawk se.

4.2 NGO Hnathawh: Mizoramah hian NGO ṭha tak mai kan nei. Hnam dang pawhin an ngai sang hle. Drugs hmansualna lam hawia hmalatu NGO pawh kan nei a, YMA leh pawl dang pawh an ṭang hle bawk. A venna, enkawlna leh tihdamna-ah hian an tih theih a tam.

-Zirtirna: YMA leh kohhran ṭhalaite bakah pawl hrang hrangten inzirtirna leh inhrilhna hun an hmang ṭhin.

-Tihdamna: NGOs leh mi thahnemngai zingah de-addiction centers, counseling kalpui te, outreach programs buaipuite an awm a. CKTP leh CYMA pawhin chhanchhuahna/chhawmdawlna camping a buaipui ṭhin bawk.

- Ngawng ṭha lo tih tlem kawngah hmalak theih a ni.

-Ruihhlo zuarte man chhuah leh umzui kawngah dan hnuaia thuneihna neia buaipuitute thawhpuiin, dan zawm chunga ruihhlo do tur a ni. A tha thawhtute pawhin, ruihhlo dona kawnga hmalakna ti ṭhuanawp khawpa ṭan a awm thei a, chumi lakah chuan inven tur a ni. Thil ṭha lo dona kawngah hian thil ṭha lo danga luh ve theih a nih avangin fimkhur hle tur a ni.

4.3 Sawrkar mawhphurhna:

Sawrkar hian ruihhlo do dan tur te, a bawih atang chhan chhuahna tur hian policy mumal tak, dan mumal tak leh a taka service ṭha a pek a hun.

-Policy Framework ṭha zawk siamin, chak taka kalpui a ṭul.

- Supply reduction hna thawk tur hian Police leh Excise and Narcotics Department a awm a. Heng department te hian an ti ṭha nangiang mai. Chutihrualin, tihchak leh zual an tul awm e

-Tuam dam tura enkawna hmun: Mizoramah de-addiction centre kan neih ho hi mahni rem hriat ang ang ti an ni fo. A awmsa te enkawl kawngah sawrkar a ṭang ṭan a, a lawmawm, tih theih tam tak a nei a. Sawrkar pawhin a hran a din belh te pawh a ṭul bawk ang chu.

- Public Health lama ṭanlak: Demand leh harm reduction atan ngaihtuah nasa leh zual seng a, public health-ah hma lak a ṭul zual hle.

4.4 Chhungkaw mawhphurhna

Ruihhlo dona kawnga pawimawh hmasa ber chu Chhungkua a ni. Chhungkaw inthlahdahin ruihhlo luhchilhna a thlen.

-Chhungkaw inenkawlna ngaih pawimawh a ṭul a. Inkawm ngeihna leh inpawhna ṭha siam a ṭul a. Drgs tichhin hlek lo tura kan inkaihhruai a ngai. An tana ninawm si loa kan fate chin hriat a ṭha.

-Hmalak hma: Kan fate chungah hma lak hma a ṭha. Drugs an ti ṭan em tihte hria a, an luh thuk hmaa theihtawp chhuah thuai a ngai a ni.

-Damna kawng: Home tam tak kan awmna chhan hi chhungkaw lam boruak vang a ni. Chhungkaw tam takin kan chhung zinga mi Home-a kan dah ṭhin chhan hi, tha se kan tih vang a ni lo, kan nin vang a ni, tiin kan ṭhian pakhatin a sawi. A dikna chen a awm ang. Ṭhat tum hauh lo buaipui hi a ninawm ve em em bawk. Ṭha se kan duh a ni tih hre thiam turin support ṭha ila, an damna tur leh mi dang zinga nunphung pangngai an neih lehna turin kan support ṭhat a pawimawh.

5. Drugs dona kalpui dan awmze nei zawk:

Awmze nei leh hlawk taka drugs do thei tur chuan Mumal taka Chhungkua, Kohhran, Khawtlang leh sawrkar tanho leh mumal taka inzawm a ṭul.

-Kohhran-NGO-sawrkar thawhhona: Kohhran leh NGO ṭha tak kan neihte hi infin chhuahna (awareness) leh Tuam damna (rehabilitation) program atan hman ṭangkai tur a ni.

-Sawrkar chetna a pawimawh ber: Nasa taka sawrkar a chet a ṭul. A thlen hnua che (Reactive) loin a thlen hmaa hmalak (proactive) tur a ni. De-addiction centre te tana sum pek chhuah tipungin, healthcare lama thawktute chherin, thingtlang lam pawh a huam kim tur a ni. Kohhran leh NGO te huikhawmin thiam takin a thawhpui a ṭul bawk. Chumi bul chu kan ṭan chho tain a lang. Awmze nei zawk leh hunbi neia mamawh pe tur leh hmasawnna thlen tura kal dan tur mumal duan leh chumi zawm chu a ṭul.

-Chhungkaw siam tharna leh tihchakna kalpui kan mamawh.

- Ruihhlo tawlh hi ramri kan a nih avangin, ramri leh lama thawhpui theihte thawhpui a ṭul.

- Harm Reduction-a kal nat: OST leh needle exchange programs tilianin, HIV laka invenna kawng zawnpuiin, inchiu ṭhin zawng zawng huam kim tum a ṭha.

-Data-Driven Policy: Engvangin nge miin drugs a tih ṭhin zir chian a, ti lo tura ven dan ngaihtuah chhuah a pawimawh.

TLANGKAWMNA:

Mizoram-a drugs vanga harsatna kan tawh hian kan zavaia ṭanrual a tul a, ngawlveina, damdawi tawlh leh a venna -ah hian kohhran, NGO leh sawrkar ṭan tlana thawh ho a ṭul a ni.

Mizoram hi ruihhloin heti chen hi min lo bawhbuai tawh a. Kan buaipui danah a fuh tawk loh avangte pawh a ni ang a, a ti tawh laklawh te chhanchhuah hi a har em em mai a. Chuvang chuan, kan ngaih pawimawh ber tur chu a la ti lote ven leh kaihhruai hi a ni. Chuta tan chuan Policy mumal tak mai kan neih a. Sum pawh a tite chhanchhuah nana kan sen aia tam daih insen kan huam pawh a ṭul ang. Kan invest-na tur lian ber erawh chu ṭhalai, drugs-in a la tihbuai loteah hian a ni.