Guest writer
F. Vanlalrochana
MARTIN LUTHER KING JR. DUHTHU SAM
Abraham Lincoln-an bawihchhuahna thu a ziah fel aṭanga kum 100 a liam tawh hnuah pawh khan, America rama mi hangte chu an dinhmun a la chep em em mai a. Rev. Martin Luther King Junior-a hoin, an chanvo ve ngei chang thei turin theih tawp an han chhuah a, chu an hmalakna chu Civil Rights Movement an tih kha a ni a. Chuta an kalkhawm ṭum khatah chuan, Martin Luther King Jr.-a khan a thusawi hmingthang tak mai, “I have a dream” tih kha a sawi ta a ni. Khawvel chanchina thusawi hmingthang leh ngaihnawm ber te zinga mi, mihringin mihring a nihna anga a chanvo nei tura a beihna thu pawimawh a tling a, ram leh hnam dinchhuahna leh kehdarhnaa nghawng nei pha khawp thusawi a ni. Eng hnam pawh ni ila, he thusawi leh a chhehvel boruak hi chu kan hriat makmawh a tling reng reng a ni.
Hetiang hi Rev. Martin Luther King jr.-a thusawi chu a ni:
Vawiinah hian, kan hnam chanchina zalenna atana beihna ropui bera chhal tur huna in zinga ka tel ve thei hi ka lawm hle a ni.
Kum zahnih kaltaah khan, vawiina a lim bula kan dinna, American pa ropui tak mai khan, vawiin angah hian, Zalenna puan chhuahna lehkhaah a hming a ziak a. He thupuan chhuah hi Nergro sal maktakduaih tam tak, tihduhdahna lo tuar thinte tan chuan, beiseina engmawi tak a ni a. An zalenna zan thim ti tawp a, hlimna eng rawn thlentu a ni.
Kumza a han inher liam a, Negro te chu an la zalen chuang lo ta cheu. Kum za hnuah pawh Negro dam chhung hun hman dan chu, inṭhen hranna leh in enhrannain a la ti khawngkhaw bai ta reng a ni. Kum za hnuah pawh negro te chu hausakna tuipui zau tak hualvela awm siin, retheihna thliarkarah an la khawsa ta reng a ni. Kum za liam hnuah pawh, negro te chu amarica khawtlangah a sir kilah tawmin, anmahni ram ngeiah ram dang mi chan an chang a. Chuvang chuan, vawiinah hian, dinhmun zahthlak taka dingte chanvo chu tifiah turin kan rawn pungkhawm a ni. Kawng danga sawi chuan, kan ram khawpuiah hian, kan ta ngei la turin kan lo kal a ni. Kan ram ropuitakdintutenkan ram danpui leh Zalenna thu puan chhuahna thuziakte a thu ropuitak an ziah chhuah khan, American zawng zawngte ta tura an ziah a ni. He thu hian, mi zawng zawng, mi hang pawh telin, tumahin an laksak theih loh tur mi tin chanvo ‘nunna, zalenna leh hlimna zawn theihna’ chu a tiamin, a nemngheh sak a. Vawiinah hi chuan, he intiamna thuziak hi America hian a bawhchhe chiang hle a nih tihj a lang fiah em em mai.
Dikna dah khawlna bawm hi a ruak a ni tih kan pawm lo a. He hnamin hamṭhatna leh remchanna a dah khawmna hi, mi zawng zawng huap zo lo a ni tih kan pawm lo. Kan chanvo te rawn lak ve kan tum dawn a, zalenna leh dikna rorelna kan ta ve tur ngei chu rawn lak ve kan tum a ni.
He hmun zahawm taka kan lo pun khawm hian, America hi ka hriulh nawn duh chu, tun hi hun tha a ni a, tun tluk a rem chang hi a awm lo. Inthlahdahna hun a ni lo e. Democracy thutiam tihhlawhtlinna hun tha kan nei mek a.
Tun hi, chi inthliarna ruam thuk leh thim ata tlan chhuah a, chi tin inaunau ni eng mawia din chhuahna hun a ni. Tun hi, chi leh chi inkara hleilenna nasa tak, tiauvut pil bo theih maina anga hlauhawm atanga lungpui ang maia nghet inaunau hmuna kan hnam chawi chhuahna remchang a ni. Pathian fate zawng zawng tana rorelna dik leh zahawm pek tlanna hun kan hmang mek a ni.
He hnam hian, kan thil phut tihhlawn tlin thuai a tulzia hi a hmuh hmaih palh hlauh ang tih a hlauhawm hle a ni. Mi hangte lungawi lohna nipui hrang hi, zalenna leh intluktlanna favang thlifim hmanga chhem daih thuai a pawimawh ang. 1963 hi a tawpna a ni lo a, bul intanna a ni zawk e. Mi thenkhat, mi hangte pawh hi, han inhrithla bawrh bawrh sela, chaw sain a kang dai mai ang tih lo ringte chuan, an ring sual hle dawn a ni. Negro hi khua leh tui a nihna anga a chanvo pek a nih hma chuan muanna tak tak a awm lo ang. Helna thlipui hian, rorelna dik ni eng mawi lo chhuah hma chu, kan hnam nghah chhante hi a chhem vur vur mai dawn a ni.
Ka mite hnena ka sawi ngei tur thi hi a awm a, dikna lal in kailawna kan din lai hian, kan chanvo ve reng nei tura kan beih hian, thil dik lo ti chuan i inhambuai lo ang u. Zalenna tui hala kan hal lai hian, huatna leh khakna no atang chuan i in lo teh ang u. Kan ta ni tura kan beihna kawngah hian zahawmna leh mahni inthununna thuam i inbel tlat ang u. Thiam taka kan chanvo ve tur reng kan pholan lai hian, thaurm kan thawh palh hlauh ang e. Mihringin an thachakna an chhuan takin, rilru lam chakna hmangin hneh kan tum zel zawk dawn nia.
Mi hangte laka tharum thawhna lo hluar ta avang hian kan mi ngo unaute zawng zawng hi rinhlehna mita en vek tur a ni lo a. Vawiinah pawh kan zingah mi tam tak an awm ve hi, anni hi chuan, hmabak ang khat inzawm chiat mai kan nei tih an hre tawh a, kan zalenna leh an zaelnna chu a inphiar tawn chiat a ni tih an hmu tawh a ni.
Mal takin kawng kan zawh thiang lo. Hetia kan kal hian, Thu kan tiam anga, hma lam kan pan zelang tiin. Hawi kir thei kan ni tawh lo.
Mi thenkhat, Civil rights tuipuitute hnena, ‘Eng tikah nge in lungawi ang?” tia lo zawt tawk an awm a. Negor hi Police kutthakhnawihna rapthlak tak tuartu a nih chhung chu kan lungawi ngai lo ang. Taksa chau taka thui tak kan zin hnu a, kawngpui kama khualbukah te, khawpuia khual in lian (Hotel) te a thlenna kan hnawn chhung chu kan lungawi ngai lo ang. Negro a pem ve theihna hi rethei veng zim deuh atanga rethei veng zau deuh a nih chauh chhung chu kan lungawi ngai lo ang. Kan fate chu an nihna hlih sak an nih a, “Mi ngo chauh tan” tia tar khum a, an zahawmna puan hlih sak a nih chhung chu kan lungawi ngai lo ang. Mississipi hmuna Negor ten vote an neih loh chhung, New York negor ten vote thlakna chhan tur reng an hriat loh chhung lawmna tur kan nei lo tih i hria ang u. Ka lawm lo a, kan lung awi na hek lo. Rorelna dik chu luipui anga a luan a, felna chu lui kang ngai lo ang a nih hma chu lungawiin kan thu lo ang.
Vawiinah hian mi engemaw zat chu harsatna leh buaina tam tak paltlangin in lo kal tih ka hria a. A ṭhen chu tanin chep tak ata chhuak hlim hlawt in ni a. Thenkhat chu, zalenna in zawnna hmuna tihduhdahnain a chin chauh leh police kut tuara in uai hnawpna atangin in lo kal a. Tawrhan nasa tak paltlang tawhtu in ni a. In la tuar chhuak ngei ang tih beisei chungin hmalam pan zel ang che u. Mississippi-ah Kir leh ula, Alabama-ah Kir leh ula,, South Carolina-ah Kir leh ula, Georgia-ah Kir leh ula, Louisiana-ah Kir leh ula, rethei bakberh leh dangchara inawmna hmunah te chuan kir leh ula, he kan dinhmun chhe tak hi a la inthlak thei a, a la inthlak dawn a ni tih erawh hriain beisei ang che u.
Thiante u, ka ti a che u, vawiinah hian beidawnna ruamah pawh hian i indawm kun mai lo ang u.
Vawiina harsatna, nakin thlenga min la tibuai thei tur kan hmachhawn chung pawh hian duhthusam erawh ka la nei ve cheu a. Chu duhthusam chu ‘American ho duhthusam’-ah khan a innghat thuk hle a ni. Engtiakh emaw chuan, he hnam hi lo harh chhuakin, a thu rin- mi zawng zawng hi intluk tlang veka siam kan ni tih hi thu dik chiang saah kan pawm tihte hi a la rawn lan tir ka beisei a ni.
Georgia state-a tlang sen vungah te chuan bawih nei thin thlahte leh bawih ni tawh thin thlahte chu unau anga dawhkan khat kila an thutza hun tur kachu beiseinain ka thlir a.
Mississipi lui tui, dik lohna leh inpawngneknaa luang thin chu dikna leh zalenna tuia a luan hun tur duhthusam ram chu ka thlir a.
Ka mumangah chuan, ka fa pali te pawh chu, an chenna ramah chuan, an vun rawng vang niloin, an mize thatna avangin teh an ni tawh zawk ang. Vawiinah hian duhthusam ka nei a ni!
Ka mumangah chuan mi hang huat nasatna ber Alabama state-a governor chuan inremna thu sawiin, dan anga ro lo rel tain ka hmu a. Mi hang naupang leh mi ngo naupangte pawh kut insuihinm unau anga lo inkawm dial dialin ka hmu a ni.
Vawiinah hian duhthusam ka nei a ni!
Ka mumangah chuan kawr ruam tinte chu tihsana awmin, tlang tin leh mual tinte pawh chu tihhniam leh kawng kawite tihngila awmin, a bumboh laite pawh tirhuala awmin, Lalpa ropuina pawh tihlana awmin mi zawng zawngin lo hmu tlang ta dial bawkin ka hmu a ni.
Hei hi ka beiseina chu a ni a, hei hi ka rinna nghet tak, chhim lama ka kir leh pui tur chu a ni.
He rinna nen hian, beidawnna tlang lian atangin beiseina lung kan chher chhuak thei ang a. He rinna nen hian kan hnam che vel rimawi lo tak hi, inaunau zaipawl rimawiah kan chhuah ang. He rinna avang hian, hna kan thawk ho thei ang a, kan tawngtai ho thei ang a, harsatna kan hmachhawn ho thei ang a, tan inah kan tang ho thei ang a, nakinah kan zalen dawn a ni tih hresain zalenna nei turin kan bei ho thei ang.
He ni hi a ni. Pathian fate zawng zawngin awmze that neia a hnuaia hla hi an sak theihna ni tur chu: Ka ram duhtak, zalenna ram duhawm, nang fakna sain ka zia a. Ka pate lunghahna, thlahtute chhuan ram. Tlang tin mual tin aṭang chuan zalenna hla mawi sak lo ni se.
America hi hnam ropui takanih dawn chuan he thil hi a li thlen dik a ngai a ni.
New Hampsire tlang duhawm aṭangte chuan zalenna rimawi chu lo chhuak se.
New York tlang ropui takte aṭang chuan zalenna ri mawi hi lo thangkhawk rawh se.
Pennsylvania Allegheny tlang sang atangte chuan zalenna au thawm rawn thang khawk rawh se.
Colorado-a rockies tlang dung vur khuh var vo mai atangte chuan zalenna thawm rimawi lo chhuak rawh se.
California ram duhawm tak atang te chuan zalenna dar rawn ri rawh se.
Chumai ni loin
George lung tlang aṭangte chuan zalenna ri lo thangkhawk sela.
Tennessee tlang thengthaw aṭangte chuan zalenna ri mawi lo chhuak rawh se.
Mississippi tlang zawl leh tlang hniam te te aṭangte chuan zalenna lo thangkawk rawh se.
Tlang dung tin aṭang te chuan, Zalenna dar lo ri rawh se.
Hetiang thil a lo thlen a, zalenna dar vuak rikkan phala, khawtinah,bawkte tina zalenna dar kan tih rik tir a,ram bung tinah, khawpui tinah kan tih rik tir theih chuan, Pathian fate zawng zawng, mi hang leh mi ngo, juda leh jentail te,Protestant leh Catholic tena lalpa fakna hlaan sak hona tur ni chu kan hnukhnai dawn tihna a ni ang:
A tawp atawpah chuan kan zalen ta.
Lalpa engkimtitheia chungah
Lawmthu awm rawh se,
A tawp a tawpah chuan kan zalen ta.