F. Vanlalrochana

Guest writer

F. Vanlalrochana

MIZOTE CHUAN LEHKHABU AN NGAINA A NI

Kum 1894 khan Mizo zingah lehkha zir hmasaten Mizo ṭawng ziak leh chhiar an thiam ṭan a. Bible lehlin kawngah pawh Suaka leh Thangphunga te chuan missionary te an pui thei tawh a. Chutih kai chuan ringtu an la ni lo. A zir hmasate hian, A AW an zir aṭanga ni sarihna-ah an sawi chhuak thei a, thla khat hnuah phei chuan an ziak thiam tawh a ni. Khamliana lehkhathawn phei chu tun thlengin hmuh turin a la awm a, Mizo lal zinga thuziah lama inhmang hmasa pawl a ni chho ta nghe nghe.

Mizo ṭawnga lekhabu chhuak hmasa ber chu, Mizo zirtir bu (A Lushai Primer) kha niin, 22.10.1895-a chhuak a ni a. Zirlaibu dang chhiar kawp bute tichhuakin, lehkhabu quality sang ve tak India chanchin tih 1907 khan a chhuak a. 1914 khan Thurobu tih a chhuak leh a,Zosapthara leh Zosaphluia buatsaih dun a ni a, GK bu kan tih ang hi a ni mai awm e, hun hmasa lama kan hriatna min siamsaktu lehkhabu pawimawh tak a tling a ni. Mizoin Lehkhabu kan buatsaih hmasa ber chu 1913 khan a chhuak a. “Hindi zirlaibu” tih a ni daih thung a, Pu Chawnga buatsaih a ni a, Sumdawng Pu Dohnuna khan a senso a tum. Pu Dohnuna kha Mizo zinga publishing khawvela zuang lut hmasa ber a ni kan ti thei ang.

Zirna a ni emaw, lehkhabu chhuah lam hrim hrim kha kohhran kut a ni ṭhin a. Sawrkar chuan Mizo ṭawngin Laishuih a tichhuak a, 1898-98 vel khan a ni a, kutziak a la ni a. Bawrsap leh Khamliana, Suaka te vai ram zin thu thlengin a chhuak a. Lehkha chhiar thiam hmasate kha bengvar se, khawvel thlir thiam se an duh hle tih a hriat thiam theih.

Kum 1902 November aṭangin Mizo leh Vai chanchinbu a chhuak a. 1903 aṭang phei kha chuan, Mizo tlangval RD Leta te ho khan thu an ziak ve nghal a, an hnampuite dawm kanna tur thu an ziak ṭhin a ni. Mizorama chanchinbu a chhuahtirh a, lehkhathiam hmasaten thu an lo ziak ve nghal maite hi thil chhinchhiahtlak tak a tlingin ka hria. Leta hi Mizorama Public School exam hmasa berah pakhatna a ni a, lehkha zir zelin Mizo zinga matric pass hmasa ber a ni ta bawk. Public School exam hmasa ber chungchang hi han sawi chhunzawm ta ila:

January 25, 1903-ah khan Mizoramah Chhim leh Hmar atan Lunglei leh Aizawlah Lower Primary Examna hmasa ber neih a ni a. Mizo 27-in an exam a. Mi 19 an pass a, mi 8 fail a ni.

Hengte hi an Examna chu a ni a:-

I.(a) Mizo ṭawng ziak dik leh mawi

(aw) Mizo Zirtir Bu hrilh fiah

II. Chhiarkawp

III. Sap ṭawng

Exam-te mark hmuh zat chu a hnuaia mi ang hi a ni.

Mark kim - 500

Leta 418½

Thanga 415½

Dala 410

Nuii 398½

Thuama 396

Saii 385½

Suaka 366

Kawhtea 362

Chawnga 351.5

Hmara 327

Chhunruma 320

Tawka 304

Chhinga 290.5

Chhuahkhama 267.5

Makthanga 256.5

Dohnuna 237

Sekaithanga 193.5

Challiana 188.5

Lalchhinga 178.5

Pakhatna Leta chu kan sawi tawh a. Pahnihna Thanga hi Mizo kristian hla phuahtu hmasa ber leh letlingtu hmasa ber a ni a. Dala hi Kristian Tlangau editor hmasa ber a ni a, Mizo zinga Kohhran upa nemngheh hmasak berte zinga mi niin Manipur lamah chanchin ṭha hrilin a kal a, rei a dam lo. Ṭhuama hi Kulikawn dawrkai hmasa a ni a, vantlang hruaitu langsar a ni. Kum 1942-a a lo thih chhuan, Makthanga thlanah chuan, hei hi an ziak a “Pu Makthanga Khiangte Aijal Lal, Mizo lehkhathiam hmasa, sawrkar hna a thawh ṭhat avangin Aijal tlangah Lalna a hmu. Pension hnuin kum 11 ro a rel a, Kum 55 mi niin, April ni 21-1942-ah khawvel a chawlhsan ta. Puipunnaah Mipui hruaitu a ni ṭhin." A thlanlunga 'Puipunnaah mipui hruaitu a ni ṭhin' tih inziak hi he thlalak an post na FB groupa lo nuih pakhat hi ka hmu a. Zahpuiawm ka ti hle! Makthanga te kha, mipui hmahruaitu, hruaitu tak tak nih an tling a. Eng hunah pawh mipui hmaah an ding ṭhin. A thlanlunga ziah kai tur khawpa mipui kaihhruaitu nih a tling a ni. Ṭhangthar hian thil kan hre lo a, kan nuih te hi a han za ta dah ṭhin a! He hnam hian inchawimawina chang hriat loh a, a tana ṭhahnemngaite hlutna chang a hriat loh chuan, a ding chhuak lo ang. A dam khawchhuak lo ang. Kan hnam hi mi tlemte inpekna leh hnathawhin a chelh hram hram nia hriat chang ka nei fo. Chung mite chuan chawimawina an zawng ngai lem lo. Chutih rual chuan, a phu lo zawkte chawimawia an awm ṭhinna hnam han nih mai chu a tha natthlak si! Suaka hi Police SI hmasa ber leh Durtlang lal a ni a, Chhuahkhama hi pastor nemngheh hmasak ber niin, Makthanga hi Mizo leh Vai chanchinbu enkawltu a ni chho a, Editor a ni rei ber. 1911-1936 chhung Mizo leh Vai chanchinbu editor a ni. A hna aṭanga a lo pension-in, lal nihna dinhmun an pe zui ta nghe nghe. Dohnuna hi Lehkhabu publish-tu hmasaber niin, a hunlaia Mizo zinga mi hausa ber niin Chanchin ṭha avangin engkim a kalsan a. Dr. HK Thanglura leh HK Bawichhuaka te pa a ni. Chawnga hi Zosapthara thlaka Sikulpui head ni ta a ni a, Mizo zinga sikul hotu sang ni hmasa ber a ni. Challiana tih khi Rev. Challiana (Murray), kohhran leh Literature lama thawhhlawk tak kha a ni. Top-1o a hmeichhe pahnih an lo langte hi a chhinchhiah tlak hle.

Lehkha chhiar thiam pawh an la tam loh lai khan, hriatnaah an tuihal a. Lehkhathiam an ngaisang bawk a. 1903 bawr tho Chanchin ṭha bu lehlin zawh leh a bua a chhuah a nih hlim khan, Kepran khuaah mikhual pakhat an nei a. Lal in tlangau a autir a, “Lehkha thiam a lo kal a. Zaninah lehkha a chhiar dawn e. Inkhawm ṭheuh tur a ni e,” tiin a autir a. Biak In khat tlatin an inkhawm a. Chupa chuan, sipel chawpin Pathianin khawvel a hmangaih em ema tih kha a chhiar a, an ngai ropui hle tho a ni. Chu hriatnaa tuihalna chuan kan pi leh pute kha a nawr kal a ni.

Kum 1909 khan, mihring an la tlem a, lehkha chhiar thiam pawh an la tlem hle chung khan, lehkhabu hralhna aṭangin Pound 88 lai kohhranin a hmu der tawh a. 1913 phei chuan Pound 150 an hmu der tawh a. 1914 phei chuan, Pound 231 an hmu a. Welsh Mission report-in an ziah dan chuan, “Hei hian mipuite chu hriatnaah an tuihal hle a ni tih a tilang a ni,” tih a ni kher. Kohhranin Press a lo nei chho a, Mizo leh Vai chanchinbu pawh Kohranin an chhu a, 1922-a an lehkhabu chhut kha phek singnga zet a tling tawh a ni. 1952-a an report-ah phei chuan, an ṭawngkam ngai ngaiin han sawi ila, “The people have a great longing for books” tih a ni. Chutiang hnam chu kan ni ṭhin a, “hriatnaa tuihal” “Lehkhabu ngaina hnam” tih kan ni ṭhin a. Kan chhehvela hnam, keini aia kum 50 dawna ziak leh chhiar thiam hmasa tawhte kan umphain, kan khum ta thuai a. Mission report-in a tar lan dan chuan, Mizoten kristianna kan pawm chhan lian tak pawh, zirna vang-kan lehkha chhiar nasat vang a ni.

Chu lehkha chhiar taimakna anmahnia intuh thuk tak avang chuan, kan mi hmasa te khan IAS te, lPS te kha an lo tling ṭhin a ni. Khang hunlaia tling hoa, tun thlenga la damte hi lehkha chhiar mi an ni a, kum 90 an pelh tawhah pawh bahlah hauh loa chanchinbu chhiar leh lehkhabu chhiar ṭhin an ni. Engvangin nge India rama inelna sangah khan an tlin ve phak tih chhanna pawh, lehkha chhiar mi an ni a, an nunah a bet a ni. Rambuaiah pawh khan Vai sipai Major lo kal chuan, “Mizote hi lehkha chhiar mi an ni a, tawh an khirh hle ang” a ti niin an sawi. MNF Vice President Lalnunmawia te khan ramhnuaia an awm lai pawhin, lehkha chhiar a ṭhulh ngai lo a, english novel te kha a chhiar ve vek zel a ni.

“Mizote chuan lehkhabu an ngaina a ni,” tih hial khawp hnam khan, tuallai titiah te hian, “Lehkhabu ka chhiar peih lo,” han ti tawp maite hi kan awm ta ṭhin a. Ngaihtuah a ti thui hlein ka hria a, lehkhabu chu sawi loh article phek khat pawh chhiar ṭha peih loa kan tam ta. Thu tawi hmuh aṭanga ngaih dan siam leh kim chang lo deuha thil ngaihthlak aṭanga khawvel teh ta mai kan awm ta nuk a. Kan khawthlir a fuh thei lo a, kan thil teh dan a dik mawh a, khawvel kan hmachhawnna kawngah harsatna kan tawk ṭhin.

Chik taka thil ngaihtuah thiam a, thutlukna fing siam tur chuan lehkha chhiar tam kan mamawh a. Thil nihna dik tak hre fiah a, hre thiama hre chiang tur chuan, lehkha chhiar taimak leh chhiar chik a ṭul.

Novelist James Patterson-a US-a lehkha chhiar an thatchhe chho leh an nun dan tlahniam zel chu a vei em em mai a, James Patterson Page Turner Award a siam a. Kum khatah US dollar 100000 a thehchhuak ṭhin. An rama lehkha an chhiar thatchhe sawt lutuk tihrehna atan leh lehkhabu chhiar an lo tuilehna atan he award hi ti a ni. Norway sawrkar phei chuan, Reading boost initiative an ti a, 2026-2020 chhunga an ram project-ah lehkha chhiara an ram an tui thar lehna tura hmalakna atan an ram pawisa tluk leh dingawn khat zel an dah hrang hial bawk a ni. Sawi tur tam tak a awm. Khawvelah lehkha chhiar pawimawhna a tlahniam lo mai ni loin, a pawimawh em avangin sawrkar ang te pawhin hma an la thar leh hial a. Khawvel hi lehkha chhiar turin an infuih thar leh mek a ni.

Lehkha chhiar hi hnam chelhtu, mi mal nawr kala chawisangtu a nih avangin, kan hnam pawh hian i uar thar zelin i uar deuh deuh zel ang u. Kan mi mal tan, chhungkaw tan, khawtlang tan, ram tan a ṭul a ni. “Mizote chuan lehkhabu an ngaina em em a ni,” an tih leh theih nan i harh thar ang u.