SAP AIAWH THEI CHHUAHKHAMA

Mizo Pastor hmasa ber, a hnampuiten ‘Sap aiawh thei,’ tia an chhuan em em Chhuahkhama chanchin hi ngaihnawm ka ti ṭhin. Pa hmelṭha vung mai leh zahawm tak mai, Zosapte, Assam Governor te ngei pawhin a thu an ngaihchan ṭhin Pastor Chhuahkhama kha Mizo hnam tan a hlu takzet mai. February ni 16, 1949 zan dar 10:00 khan a thlan Pathian hnenah a chawl a. A thlanlung ziakah chuan, “February ni 16, 1949 khan a ram ngaih takah chuan a kal ta,” tih a awm. Sakhaw hlui aṭangin sakhaw tharah a zuang kai a. Rawngbawlna kipui pawimawh tak changin Mizo Kristiante tan pa nih a tling. Chhuahkhama ropuizia a leh a hunlaia a dinhmun dik tak chu a a thih hnua amah thlahna hun an hman hoah khan a chiang ber awm e. A chiang ṭhin asin.

February ni 17, 1949 khan vui a ni a. Hemi ni zingah hian Mission veng kohhran Committee chuan, zing dar 7-ah ro an rel a. Mission Veng Biak In kawtah, Ringtu hmasa Pu Khuma hriatrengna lung bula phum ni se tiin an rel ta a. Ama inah thlahna hun hman phawt a ni a. Aizawla sikul zawng zawng an khar a. Dawrkai tam zawk pawh an inkhar. Ama in aṭangin Mission Veng kohhran upa hoin a ruang an zawn chhuak a. Assam Rifles sipai-hoin hman an hruai nghe nghe.

Biak Ina amah thlahna hunah chuan Modertor Pu Lloyd-a a chair a. Thlahna thusawi hun hmangtu chu Upa Pasena a ni. Upa Pasena hi, Upa Chawngzika chuan, ‘ Inti mipa hrek hrawk tak” a ti. A Bible chhhiar pawh a chhiar hlei thei lo a. Thu a han sawi pawhin, rei a sawi thei lo. “…sawrkar hna hun rei lote a thawk a. Mahse, a rilru a lungawi thei ngang lo a, Isua Krista rawngbawltu ni turin tirhkoh hna a zir ta zawk a. A rawng rinawm taka a lo bawl ṭhin Lalpa chuan vawiinah hian kohna ropuiin min lo kohsak ta a nih hi! A! naute u, sawi tur tam tak ka nei a, mah se, Vawiinah hian ka mualpho a nih hi, min ngaidam teh u,” a ti a. A ṭhu ta ringawt mai a ni. Chumi zawhah Dawrpui bialtu pastor, Pastor Thanga a han ṭawngṭai ve leh a. Ani chuan Pathian hnenah “Hetianga mi ṭha, mi thiam, Kohhran hruaitu atana min pe hi kan lawm em em mai a. Mahse, min laksak leh ta mai si a. Kan mang a ang a ni. Assembly te, Synod-te pawh kan ramah ngei a lo awm dawn a, kan mi hmasa leh engkim hria, mi kaihruaitu min laksak tak si chuan nang talin a ai rawn awh a ni ang chu,” tiin a ṭawngṭai a ni.

Assembly (tunah Synod Inkhawmpui) a lo thleng a. Amah sunna hun an hmang a. Rev. Saiaithanga te, Rev. Samuel Davies leh chhim lam kohhran aiawhin Rev. Challiana ten thu an sawi. Rev. Saiaithanga leh Rev. Samuel Davies-a te thusawi bik hi han sawi chhawng leh ta ila:

Rev. Saiaithanga hian Assembly aiawhin thu a sawi: “Zanin hian thusawi hrehawm tak kan lo sawi dawn a, a sawi a chakawm lo hle mai. Kan Zorama Kohhran hruaitu hmasa ber, kan hnam zinga hruaitu mi hmasa ber a ni a. Amah anga Zoram khawpui meuhin a hranpaa sun tlak tur hi an awm lo, a chhuanawm em em a ni. Mi thiam hmasa ber zinga mi a ni a. Lower Primary 1903-a ekzamna hmasa bera tling hmasa ber zinga mi a ni a. Chung hun laiin sawrkar hna tam tak thawh tur a awm a, a thawk bawk a. Mahse, Pathian kohna hriaiin hna lian tak chu kalsanin, Kohhran enkawl hna chu a thawk ta zawk a. Inkhawmpui hun kal ta enkirin ama sulhnu leh dinchhuah a ni vek a, aman min hruai a, kawng min lo kawhhmuh a, he Assembly hial pawh min lo din sak ta a ni. Rawngbawlna lama inpe tak, theihtawpa bei ṭhin, mi inah luta Chanchin Ṭha hril peih mi a ni ṭhin a. Kohhran sawt nan lehkhabu lamah pawh a inhmang nasa ngawt bawk a ni. Khawmpui leh Committee kawng hrang hrangah a ngaihsanawmzia leh a thiamzia chu kan la ngai deuh deuh fo ang. Ngai hle mah ila Pathianin a ko ta…”

Senior Missionary Pu Samuel-an a sawi ve bawk a : “Keini Zosapho hian kan Pastor Chhuahkhama hi kan ngai hle mai. Kan hruaitu kan nu leh pa a ni. Zoramin Kohhran bulpui a ni angin kan bulpui a ni. Engkim min kawh hmuhtu a ni. Keiniho hi in ramah Chanchin Tha hrilin lo kal mah ila, dik takin mikhual kan ni reng a. Kan ram chu Wales ram a ni, mel singkhat laia hla a ni. Zosaphluia aṭangin vawiin thlengin kan awm tak a, mahse, mikhual kan nih avangin kan tan harsatna tam tak a awm. Kan lung a leng ṭhin, kan khua a har hle ṭhin. Mahse, Pathianin min koh avangin kan lo kal ta. Pathianin hotute hmangin min ko ta, Zosaphluia a koh ang bawkin Pastor Chhuahkhama pawh Pathianin a ko a ni. Amah avangin kan Mission hi a hlawhtling kan ti tur a ni. Chuvangin, nangnin in ngaisang ang bawkin keini Zosaphoten kan ngaisang ve a ni.

Pu Mena’n a hawn dawna a thu min rawn chu, “Thu harsa i neih chuan Pastor Chhuahkhama ko rawh,” mi ti a. A kiangah thu harsa a awm lo a, rilru ngui taka kan ngaiṭuah pawh kan harh ṭhin. A hmel kan hmuhin kan rilru a harh ṭhin. A hmel a ṭha em em a, a hmelah lawmna thlamuanna a awm a ni. Zosapho ṭhian ṭha ber a ni. Keimahni tlukah kan ngai chauh pawh ni lovin kan hotu engkim hriaah kan ngai a ni.

Sap rama ka haw laiin a chanchin ka sawi fo ṭhin. Naupangho pawh ka hrilh ṭhin a, a hmingte ka lam ṭhin a ni. Kan Welsh Kohhranin amah an hria a ni, mahse, amah an hmu lo a, a aw an hre lo. Zosap hi amah avanga vannei kan intih tehlul nen - heti thuta min boralsan hi kan ring ngai lo a; mahse, amah ang kan awm leh ka beisei...” tiin a sawi ve bawk.

Assembly-in amah an sunna hunah hian a hla lehlin hmasak ber “Lalpa i awm nema min kohna ka hria” tih hla sain an ṭin a ni.

Pastor Chhuahkhama kha a invawng em em mai a. A nun a uluk dan leh invawn dan chu Rev.Dr. Lalsawma khan, heti hian a sawi, “Kum 1948 kha High School kan luh ṭan kum a ni a, Mission Vengah kan awm a, ani chu Bialtu Pastor a nih avangin Biak In inkhawm a hruai ṭhin a. A hmel te, a ṭawngkam te, a chezia te, a thawmhnaw te kha a mawi em em hian ka hria a, vawiin thlengin ka mitthlaah a la cham reng a ni. Mipui lam hawiin ngil takin a ṭhu a, thusawi apiang ngun takin a ngaithla a, a muthlu ngai lo. Ka hriat danah chuan a iptea a zen ngai lo a, a ṭhu kawi ngai lo a, bawp a khawkherh ngai hek lo. A kal hi a hah pawhin mam zaihin a ke a chhep a, a pen bawp bawp ngai lo a ni. Khatianga taka mi inserh peih kha ka hmu leh tawh ngai lo a ni,” a ti. A fel hle ṭhin tih tichiangtu chu 1904-a Assam Governor Sir B. Fuller lo zin khan, Saii nen naupang fel award an dawng. Saii chu a hnua Pu Chawnga nupui ni ta a ni. Pu Chawnga chanchin chu kan ziah tawh kha.

A huai em em a. Kohhran thlavang lah a hauh ngam ṭhin. A thu kha Zosapte leh Sawrkar hotute pawhin an ring a, Senior Missioanry Pu Mena hnena thu an thlen pawhin, “Pastor Chhuahkhaman a hre tawh em?” a lo ti zel ṭhin a. 1937 chhoa harhna lo thlengah mihlim tam tak an chet dan a uchuak tak deuh avangin sawrkar ngaimawh tham a lo ni ta a. Khatih laia bawrsap AG McCall-a khan, hma lak a tum a. Chu chu Assam Governor-in a lo hriat chuan, “Missionary te leh Pastor Chhuahkham thu loin mihlimho chungah lo inrawlh suh,” tiin thu a rawn pe hial a ni.

British hun lai khan Bawrhsapte kha an lal em em a, Mizote khan an hlau hle ṭhin. Rev. Chhuahkhama erawh chuan a hlau ve mang tlat lo! Kohhran upate khan ringtute inkara thu buai kha an lo ngaithlain, an lo chin felpui ve mai ṭhin a. NE Parry khan a ngai thei der lo mai a, standing order a chhuah ta a. Chu chu kum 1928 March ni 10 khan a ni a. “Kohhran upate hian thu buai remna turin thu neihna reng reng an nei lo tih ka hriattir e,” tiin thu a chhuah a. Lunglei leh Aizawlah thu buai remna tura pan tura hriattirin order-ah chuan — upate chu thu buai remna kawnga anmahniin an lo buaipui ve leh chuan, na taka hrem an nih tur thu a tichhuak a. Order chhuah chu duh tawk loin, pastor-ho chungah a ṭuan ta zel a. Pastor-hote koin a hau hrep hrep mai a. Mizo zinga Kristian pastor hmasa ber Rev. Chhuahkhama erawh chuan a lo hlau der lo mai a. “Kan chhawk nasatzia che hi hre ta che; i pisaa lo kal tur kan tih tawp a tam em mai. A nih leh mi kan chawitîr i hria em? Remna siam tumnaah chuan dai pelh palh te pawh a awm ve ang tih hre ta che,” tiin a chhang let phiar phiar mai a. Parry-a pawhin, Pu Mena bulah, “Chhuahkhama hi mi dik tak a ni tih ka hria e,” a ti zui nghe nghe a ni awm e.

Mahnia ding ngam lo a, mi dangte inpalzutt$r a, tute emaw pawngpaw hlauh ngawt loin, thil nihna dik tak sawia mahni dinna hmuna ṭang ngam nih ve tur a ni, Rev. Chhuahkhama ang hian. Dinhmun s^ng zawkah emaw kan ding fo a, kan kum leh thil dang vanga mi zah kai kan ni thei bawk; chutiang hunah chuan mi dangte thlavang hauhtu, lal ber pawh a dik lohna hrilh ngam khawpa huaisen kan ni ve fo tur a ni ang. Chu chu kan hnam kal zelna turah pawh a ṭul a ni.

Pastor Chhuahkhama Kohhran chanchinah chauh pawh a pawimawh lo. Mizo hnam chanchinah pawh a pawimawh em em a. Mizo zinga CYMA President hmasa ber a ni a. 1949-a ama puala CYMA thuziakah pawh, “Tunlaia YMA kan nihna ang a nih theihna hi ama zirtirna leh kaihhruaina vang a ni,” an ti. Mizoten Politik kan hmelhriat tirh lam khan, kan hmang thiam lo em em mai a. Pastor kha mipui punkhawmnaah a tel ve fo a, mipui pawngpawrh tur khap daitu a ni ṭhin.

Lehkhathiam hmasa ni a, Kohhran chanchinah pawimawh a. Lehkha ziak leh Hla lamah pawh a inhmang a. A hla lehlinte pawh hla ṭha tak tak, vawiin thlenga sak hlawh a la ni hlawm. A hlate zinga mi Immanuela thi zaman tih hi Ramlaitui Banglaa amaha Pathianni a hman ṭuma a lehlin a ni a. Mizo ṭawnga chang thumna leh Chang ngana hi chu a phuah a ni.

Rawngbawltu ropui tak mai, hnamin a thlamuanpui ṭhin kha, kan hre reng tur a ni ang. Hun rem changah a chanchin hi kan la sawi leh ang.