F. Vanlalrochana

Guest writer

F. Vanlalrochana

LIANGKHAIA : PAL BUAA RUTKHAWM LEHTU

Liangkhaia han tleirawl chhuak chho kha, Zawngin khuaa mahnia inzir chawpin Zawlbuk mei eng hnuaiah ziak leh chhiar a thiam ve mai a. An Lal, Pu Lalzika pawhin a ring em em a, a aiawha zin turin a tir ṭhin a. An Lal thu angin, ṭum khat chu Khawruhlian khuaah an zin a. Zawlbukah chuan hla thluk danglam tak mai an lo sa a, Chumi hla thluk chu an khuaah a hawn a, hla pahnih khat chu a phuah ve a ni awm e. An khuaah hla lam thiam tak mai Thangkunga a lo awm a, chu chuan a phuah chhunzawm a. Puma Zai an ti a, kar loah Mizoramah a lo darh a. Kristian tam tak sakhaw hlui lamah an kir a, Kristianna ṭiaktir pawh kha a mit leh lek lek hman a ni. Chumi hla pu darhtu chu Liangkhaia chu a ni a, Kristianna a vawn ve hmain a pal baw leh deuh nuaih mai tihna a nih chu.

1908 a lo nih chuan, Aizawlah Lower Primary Exam turin a zu chhuk ve a. Aizawla a cham chhung hian a thlen in ten, “Isua chanchin” tih lehkhabu an lo neih chu a chhiar a. A rilru a khawih em em mai a, mittui tla zawih zawihte hian a chhiar ṭhin a ni. Isua khenbeh thu a han chhiar laite chuan rinhlelhna tel miah loin a chhiar a, mittui tla zawih zawihin a chhiar a. A mittui a tlak tam avangin a chhiar hlei thei lo a, a han inhru hul a, a chhiar leh ta ṭhin a. Chutiang chuan, ngaihnawm ti takin a chhiar a, a tuipui em em mai a, a pawm thlap a, Pathian thu awihah a inngai ve ta hmak mai a ni. Lehkhabu thiltihtheihna chu a nunah hian kan hmu a. Mizo zinga lehkhabu chhiar avanga sakhaw thar vuan hriat theih hmasak ber a ni hial awm e. Kristianna a vawn tak avangin harsatna te a tawk a, tihduhdah a tuar a, a ban vei lam phei chu vuak a tawrhna avangin ding lam angin a ban sang thei ta lo a ni. Mi dang tam tak pawhin tihduhdah hi an tuar. Kan rama Kristianna lo ṭhang chho kha, a awlsam ngawt bik lo a, an awih nghal puat lo a. Fiahna meipui nasa tak an tuar a, ringtu hmasaten nghet taka an vawnna rah a lo lang ta mai zawk a ni.

1908-a Lower Primary Exam –ah chuan a hranpaa sikul kal lo Liangkhaia chu pakhatna a ni ta mai a. 1909 December thla khan Zosaphluian Baptisma a chantir a. 1910 aṭangin Aizawlah rawngbawltura buatsaih a ni a, Upper Primary Exam a pass hnuin, tirhkoh hna a zir a. Chumi hnu chuan, kum 1913-ah Cherra Theological College-a zir turin an tir a. An zir hun chhungin theihtawp chhuahin a bei a, lehkha a chhiar nasatzia chu an hrilhfak a ni. Pakhatna a ni a. Ama hnua rawn zir ve leh Saiaithanga pawh pakhatna a ni ve leh!Cherra-a a kal dawn hian Upa Pasena nen an kal dun a, kawng laka an thang laiin, “Khita Van hmun nuamah khian tlante an zai” tih hla hi an let dun a ni. Liangkhaia hian hla phuah leh lehlin 50 vel a nei a. Cherra Theological College-a a awm laia a phuah leh lehlin deuh vek a ni! A hnu lama chuan kut chhuak tlem azawng chu a nei ve.

Cherra aṭanga ṭha taka zir zoin a lo haw a, 1916-1921 Chhungin Tirhkoh hna a thawk a, Tirkoh zirna sikul zirtirtu-ah a ṭang thung, 1921 khan Pastor atana nemngheh a ni. Saitual bial vawng tura ruat a ni a, Tirhkoh Sikul lama a pawimawh avangin Saitual bialah hian 1923 khan a kal thei chauh a. 1947 khan, bial vawng loa Literature lam buaipui turin Aizawlah lak thlak a ni a. 1949-ah Pastor Chhuahkhama a thih tak thut avangin, Mission Veng bial an vawntir a. 1959 thlengin Mission Veng bial hi a vawng zui a. Hetih hun lai hian, Rev. JM Llyod-a chuan Theological School a rawn hawng thar leh a (1952), hetah hian zirtir hna thawk turin an ruat bawk avangin, a thawk chhunzawm ta bawk a ni. 1960-ah pastor hna aṭangin a chawl nain, Theological School-a thawk chhunzawm tura lak a ni a. 1965-ah Theological college-ah hlan kai a ni a. Pu Lianga chu la rawih chhunzawm a ni ta zel a. 1971 June thla khan kum 87 zet a ni tawh bawk a, zirtir hna aṭang pawhin a lo chawl ve ta a. Rawng a bawl hun chhung belhkhawm hi kum 57 zet a ni a, ringtu a nih hmaa a palbuak let tam tak kha Pathian ram tan a sengkhawm leh ta a ni.

Theology lamah a thuk a, ka chhui ka chhui hian, Mizo zinga Calvinist hmasa ber ni mai hian ka hria. Mizo zinga Calvinism tuipui inti tam takte leh Presbyterian Kohhran Calvin-a zirtirna zuitu inti kohhran pastor tam takin Ruatlawk Thurin hi pawm har an tih laiin, (Rev. Saiaithanga influence an niin a lang) Pu Lianga erawh chuan, a pawm hmin hmak mai a ni. A sawi lartu pawh a ni, Burma ram thlengin a han hril. Rawngbawlna lamah a inpe a, a duhtui a, harhna lamah hruaitu a ni ṭhin nain, kohhran lamah pawh a duhkhirh a, a duh uluk ṭhin. Kum 57 zet mai rawngbawla hun hmang a ni bawk a, a rawngbawl hun chhunga rei em em mai a. A inpe zo ṭhak a, fawmkem dang eng mah a nei ngai lo. Pastor nemngheh tharte thuchah a sawi ṭum pawhin, “Pastor chu hmehrek dap mai mai mi a ni tur a ni lo, silai te, len te neih tur a ni lo. Pathian chhandamna Chanchin Ṭha hril leh zirtir chauh hi hna ber tur chu a ni,”tiin a sawi. A rawngbawl hun chhungin mi 7587 baptist a, nupa tuak 1236 a inneihtir bawk.

Thuziak a thiam bawk a, history leh culture lam phei chu mumal taka ziaka chhinchhiahtu hmasa a ni a, a hlu hle a ni. Hla lamah a thuk a. 1913-1915 inkarah a hla tam zawk hi letin phuah mah se la, a la tunlai em em mai hi a mak danglam ve khawp mai. Tuna Kristian Hlabu hman mek(18th Edition)-ah hian a kut chhuak 31 zet a awm. A chanchin a ngaihnawm a, tawn hriat a ngah a, tawitea sawi sen a ni lo ang.

Thu leh hla lama a sulhnu te hi tawitein han sawi zui ila. Hla lam thiam a ni kan tih tawh kha; a phuah thiam a, a let thiam bawk a. A hla thu luang hi a dikin a kal ngil em em mai a, a hun laia mi dangte hla aia a daih reina chhan pawh niin a lang a. Isua khenbeh thu chhiar a, chumi avanga Kristianna vuan ta a nih avang pawh a ni ang a, a hla teah pawh chumi lam chu hmuhtur langsar tak tak a awm a. A hla ropui tak pahnihah hian kan hmu chiang leh zual awm e.

Thisen hlu, Thisen hlu tih hla hi Cherra-a a awm laia a phuah a ni a, a solfa nen ziakin Pu Zosaphluia a han thawn a, ani chuan, ‘Thisen a tam lutuk titlem deuh rawh,’ tiin a zu thawn let a, Pu Lianga chuan, ‘Hei aia tam hi ni se ka duh a, ka thei ta ngang lo a ni,’ tiin a chhang let a. Pu Hluia pawh chuan ringtharte a lo zirtir a, 1913 aṭanga vawiin thlenga kohhran hla ngainat a la ni ta reng a ni. A hla lar tak dang ‘Thu mak ka sawi nin theih loh chu’ tih pawh hi Cherra-a a awm lai kuthnu tho a ni a, a ṭona mual leh a chi thlak pawh a inang. Hengte hi lehkhawm zai lo chhuah hmaa mi a ni nain, 1919-a Lengkhawm zai lo chhuakah khan lengkhawm zai thlukin an sa ve ta a. Thu mak ka sawi nin theih loh chu, tih hlate phei hi chu a solfa thlukin khawi kohhranah mah kan sa ta lo a nih ber hi.

Kristianna a vawntirh lamah Tirhkoh Sikula a kal lai aṭangin thu a ziak ṭan a. Kristian Tlangau, 1911 December thla chhuak –a “ Pathian ram lo thlenzia” tih a ziah kha a thuziak chanchinbua chhuak hmasa ber a ni a. 1973 January thla khan a dam laia a thuziak Kristian Tlangau-a tihchhuah hnuhnung ber “ Kohhran dik tak Bishop JC Ryle D.D sawi dan” tih chu a chhuak a. A dam lai hian a thuziak 116- a chhuak hman a, a thih hnuah a sermon hlui panga an tichhuak leh a. Kristian Tlangau-ah hian a thuziak hi 121 a chhuak a. Synod Archive-ah Tlangua bu hlui ho hi ka keu chhuak deuh vek a, Tlangau-a thuziak thawh hnem ber a niin ka hria. Lehkhabu ziah, lehlin, ennawn a neihte hi bu 46 zet a tling. A hunlai, thil harsat laia hetiang sulhnu ṭhahnem tak mai a lo hnutchhiah thei hi a fakawm hle a ni.

Mission Veng kohhran upa min, hnai taka a rawngbawlpui Upa Chawngzikan Pu Lianga chanchin a sawi hi ka hre reng ṭhin a, a nun pumpui pawh a khaikhawm ṭha hlein ka hre ṭhin:

Pathian leh a kohhran rawng a bawl chhungin Pathian thlarau hruaina ropui tak a dawng nasa hle a, a rawngbawlnaah kohhran pawhin hma a sawn phah hle. A lehlamah erawh chuan tisa thuah mihring sawi dânah pa vanduai a tling bawk. Kohhran hna thawka a thangbo hlânin a nupuiin a lo thihsan a, Pu Pasena nen India Hmar Kohhran General Assembly-ah palaia a kal hlânin a fatir Tv. Biakliana, a pa hniakhnung zui tuma Cherra Theological College-a zir mêk chuan TB natnain a lo thihsan bawk a. Tlai khaw hnu deuhvah a fate panga lai kar awm hman mang lovin an thi phawk phawk bawk a. Tisa mita thlirtute chuan a in chhûng thim hlein an hmu mai thei e. Mahse Pastor Liangkhaia rinna leh Pathian hriatna eng chuan a in chhung a en ruih mai avangin a hmutute tan a hahdamthlak a ni. Hetiang hian lusunna tawk tam hle mah se, chhel takin hlim takin a tuar chhuak thei a ni.

Lusunna te chhel leh hlim taka a tawrh theihna kha a Calvinist vang a ni pakhat a. “Pathian remruat ang zelin engkim a thleng” ti tlattu a ni a, a chhuan em em, a fa hming koh, Lalbiakliana ram danga a thih pawhin, a lenpuitute a lo hnem zawk a. “Pathianin ṭul a ti a ni ang,” a lo ti mai a ni. Kum 94 mi zet a nih tawhin, kum 1978 December thla khan a rualin a fate pahnih accident vangin an thi a. Chumi ṭum chuan, a fa la damten “Ka pa, heng hi Pathian rem ruatah i la pawm zel em?” tiin an zawt a, ani chuan, “Pawm zel e” tiin a la chhang a ni. Hetianga a fate pahnih a chan hi, an in kawta a tluksual a, pawn a chhuah hleih theih tawh loh hnu a ni bawk. Rinawm taka Kraws vuan tlatin, Pathianin a rem tih angin he khawvelah kum 95 zet a dam a, (Venghnuai Kohhran Upa, Pu Taivela nena an titi dun ṭumin, “Tu man min la tithinur ngai lo a, tu mah ka ti thinur ngai lo bawk’ a ti a ni awm a, Pu Taivela chuan, ‘E! I dam rei khawp ang’ a ti ta ngawt mai a ni awm e) van ropuina sin turin June ni 27, 1979 zan dar 8:30 khan Pathianin a ko haw ta a ni.