F. Vanlalrochana

Guest writer

F. Vanlalrochana

THLANLUNG ZIAK

Rawngbawltu duhawm tak Pastor Liangkhaia fapa chhuanvawr, hma lam hun ropui takin a hmuh mek Tv. Lalbiakliana kha Shillong-ah Robert Hospital-ah a thi a, Jaiwa thlanmualah an phum a. A thlanlungah chuan, a pa khan, thinlung kehsawm mah se, a fapa thi chu, ‘Pathianin ṭul a ti a ni ang e’ ti chungin, he thu hi a ziak a,

“Hei hi hriat rengna lo chang rawh se,

Lalpa rawngbawla hran tum val ṭha,

Chatuan chawlhnaah a lut ta e,

Sakhming chul lo tur Lalbiakliana” tih hi.

Pu Lianga khan a fate a sun nasa a, a fapa fel em em mai, a fapa pathumna (Biakliana chhang, chhang leh) Lalparliana a lo thih khan, hla mawi tak mai a thlanlungah a ziah sak a,

“Chun leh zua kara dawn tuaitir te,

Khuavel sual khalh chul a phal lo ve,

Lalparliana van sang run lum a’n

Lalpan a hruai ta, kan ngai mang e.

Hetah kuhmum tuiate kan ṭhen chu

Khitah chuai lovin a vul ta e,

Lalparliana a zua run lumtu,

Khuavel chun leh zua a ngai lo ve” tiin. Saitual chhim vengah hmuh theihin a la awm.

A fapa pakhat thlanlungah chuan

Kan fapa K. Zarluaia,

Agri field assistant taksa chu

Kan rilru nen tah hian a mu, tih a ziak. Pa rilru na a hmuh theih ṭhin.

Thlanlung ziakah hian, thinlung natna te, beiseina te, inhnemna te hmuh tur a awm ṭhin a. Tuna thlanlung ziak kan hmuh tam zawk hi chu mi tih kan entawn a, a inang deuh put a ni. Thlanlung ziak hi, literature a tling fo a. A thiam te kutah chuan, an taksa an phum bo taka te chu hre ve hauh lo tan pawh an uiawm ngawih ngawih thei a, an ngaihawm ve ngawih ngawih thei a ni.

Mizo Essayist hmasa, thawnthu ziaktu leh hla phuahthiam, tlangval ngaihawm Kaphleia thlanah chuan he thu hi an ziak a:

Kan fapa neih chhun, Kan thlamuanna ber thin; Kaphleia Chhakchhuak, 1910 Jan. ni 10-ah a lo piang a. Kum 1937 ah College ah IA. zir zovin a lo chhuak a. Kum 4 chhung natna hrehawm tak tuarin kum 1940 Nov. ni 13 zan dar 10-ah he hmunah hian a muhil ta

tih hi. A nu leh pa rilru natna kan hmu thei a, “Kan thlamuanna ber ṭhin” tihah hian thinlung kehsawm chu tar lan a ni.

Kum 36 chhung zet Mizo leh Vai Chanchinbu enkawltu, kan hnam zinga chanchibu editor hmasa ber pawl lehkhathiam hmasa Pu Makthanga kha kum 1942-a a lo thih khan, a thlanlungah he thu hi an ziak a

“Pu Makthanga Khiangte Aijal Lal, Mizo lehkhathiam hmasa, sawrkar hna a thawh ṭhat avangin Aijal tlangah Lalna a hmu. Pension hnuin kum 11 ro a rel a, Kum 55 mi niin, April ni 21-1942-ah khawvel a chawlhsan ta. Puipunnaah Mipui hruaitu a ni ṭhin,” tih hi. Lalna pek khawpa hnathawk ṭha a ni a, Mizo zinga hruaitu langsar hmasa a nihzia a thlanlung ziak aṭang hian kan hmu thei bawk.

Pu JF Laldailova thlanlungah chuan

“Hei hi Lalpa laka Zofate Rochan Joseph Francis Laldailova, Thu leh Hla kungpuiina zalenna kawl eng hmu tura a lei thuam a hlihna hmun a ni.

Chutah ka lei tlawm tak mai hi

Thlana a ngawih hun chuan,

Thlarau aw mawi zawkin i mi

Chhandamna hla chu ka sa ang” tih an ziak a, a thu hi Mafaa phuah a ni.

Hla phuahthiam, Tv. Lalzova Chhangte thlanlungah chuan

“Kan fapa hming koh duat ber Lalzova Chhangte, 8.12.1945-ah a Lalpa lawmnaa lut turin min kalsan ta” tih an ziak thung.

Bruce Lee-a fapa Bradon Lee kha Seattle khawpuia Lake View thlanmualah an phum a. A thlanlungah chuan

“Engtik hunah nge kan thih dawn kan hriat miau loh avangin hringnun hi belte phai thei lo angah riak kan ngai châwk thin.

“Amaherawhchu engkim mai hi tâwp leh tiam chin nei, rei lo tê atana ruat a lo ni si.

“I naupan laia i hun hlimawm chhiahchhiahtlak tak mai, i nunkhaw rahbi pawimawh tak i tuk laite kha vawi engzat nge chhui kir leh theihna tur hun remchang neih i inrin? Ṭum 4 emaw, ṭum 5 emaw a ni mahna, chuti zât zât pawh chu a ni kher lo vang.

“Thla hleinga te hi vawi 20 pawh i hmu leh tawh kher lo mai thei, amaherawhchu, he’ng thilte hi vawi duai lo la tawng zel tura inngaih mai a va awl tehlul em!” tih an ziak a. Hei hi Paul Bowles-a novel, 1949-a tihchhuah, “The Sheltering Sky” tih aṭanga lak a ni.

Kohima War Cemetary kan tlawh ṭum kha ka hre reng ṭhin. Thlanlug thuziak hrang hrang kha ka chhiar a, Durham Light Infantry a mi, J McClintock-a thlanlung thuziak

“For his country he did his best, God grant him eternal rest” tihte kha ka mitthlaah a la cham reng a. Durham Light infantry-a mi tho, W. Blackmore-a thlanlungah kha chuan, “He was valiant and true even unto death, he gave his life for a friend” tih an ziak thung.

Westward The tide Novel-a a changtupa Matt Bardoul-an Wyoming ram chhunga Outlow Abel Bain-a a kah hlum kha chuan, a phum leh thlap a. A thlanlungah he thu hi a ziahsak a:

ABEL BAIN…OUTLAW

HE DRAWED TOO SLOW.

KILLED 1877

Sihfa khaw daiah khian ‘Chhura lungkawh’ a awm a. Chumi bul lawkah chuan lungphun pakhat a awm a, chuta thuziak chu “ Suakhanga, Nupa 87 a sawi rem vangin kuli a awl. Sifa (Sihfa)ah vawi 6 a awm. A phunna sial. Tit (tit lem lianpui maiin an ziak a) heti tiat hi a hmu” tih a ni, thlanlunga ziah tham zeta lian tit a hmu a ni ngat ang. South Sabual-a lungphun pakhatah chuan “Nula 16 a ngai” tih an ziak tel. Thlanlung mak tak tak a tam ṭhin a. Sailulak khawchhuak, Pu Lalsanga Fanai-in a autobiography-ah hian mak danglam tak mak a ziak bawk a. Haimual khuaa thlanlung thuziak a hmuh pakhat chu, “ A tlangval laiin mi huaisen a ni a. Nula 15 a ngai. Mi nu pathum a uire a, nupui pathum a nei a, a patea mawngkuaah a bei bawk” tih a ni. (Rualbanlova p. 102) Ṭul an ti viau zel chu a nih hmel.

Cartoon lar tak Bugs Bunny aw neitu Mel Blanc-a thlanlungah chuan, looney toones tawpa an ziah ṭhin, “That’s all folks!” tih an ziak a. Sir Isaac Newton-a thlanlung kha, Alexander Pope-a ziah a ni a, “Nature and Nature’s laws lay hid in night: God said, ‘Let Newton be!’ and all was light,” tih a ni. American Poet ropui Robert Frost-a thlanlungah chuan, “I had a lover’s quarrel with the world,” tih an ziak a, Irish Poet ropui, Celtic twilight kalpuitu zinga mi W.B. Yeats-a thlanlungah chuan “Cast a cold eye / On life, on death. / Horseman, pass by!” tih an ziak thung. Sal chhuahna tur beitu ropui William Wilberfoce-a thlanlungah chuan “...the friend of man; and the advocate of the oppressed... He was the foremost of those who, through many years of anxious effort, and amidst much reproach and calumny, at length prevailed on the British Parliament to abolish the Slave Trade,” tih an ziak a. Khawngaihna mak hla phuahtu John Newton-a thlanlungah chuan, “John Newton, Clerk [Clergyman], once an infidel and libertine, a servant of slaves in Africa, was, by the rich mercy of our Lord and Saviour Jesus Christ, preserved, restored, pardoned, and appointed to preach the faith he had long labored to destroy,” tih an ziak thung. Heng thlanlung ziakte hi chu a nihna ang anga kan hriat theihna atan a sap ṭawng ang angin ka han dah ta zel zawk a ni.

Khawvela thlanlung ziak zawng zawnga mawi ka tih ber erawh chu Zosap Pu Sandi-a thlanlung thuziak, Durtlang biak in kawta mi khi a ni.

Kan Duh Tak

PU DIA SAP

HRIATRENGNA

“Kum 1914 ah Mizo ram ah lo chhuaka,

kum 12 chhungin Krista leh Mizo hnam rawngbawlin a inpe zo.

Mizo hnam a hmangaih zia,

A finzia, tlawm a ngaihzia, min thlamuan a thiamzia ngaihtuahin Mizote pa a ni.

Nov 6, 1926-ah Mizo hnam a hmangaihte chu kalsan in Lalpa hnenah a chawl ta.

Kan hnam a hmangaih a..” tih hi a inziak a. Amah an han vui a, biak in kawta an vui lai chuan, chhum a lo zing phui vek nghe nghe. Chu chu, Derhken tlang aṭangin Lalbiakthanga leh a nu chuan an lo thlir reng a. A nu hnenah chuan, “Engati nge?” a ti a, ani chuan, “Pu Dia kha Pathian thu awih ṭha tak, Chanchin Ṭha hril tura tuifinriat ral ram hla tak atanga lo kal a ni a. Vantirkohte’n chhum zingah, vanah an hruai alawm. Keini pawh Pathian thu ṭha taka kan awih chuan, min la hruai ve ang,” tiin a chhang a. Pu Biakthanga hian ahnua a sawi leh danin, “Naupang kum li lek tân pawh thih huna chhum zinga vantirkohte’n vanrama hruai ve chu a chakawm teh a sin,” a ti. Naupang kum 4 mi a niha a thil tawn a theihnghilh ta miah lo hian, a nunah nghawng a nei thuk hle tih a chiang reng a ni.

Kum 1914-a FJ Sandy a lo chhuah hian, Bible lehlin tawh sate chu ennawn a ni a. Kum 1917 khan Thuthlung Thar bu pum pui chu khawl chhutin a lo chhuak thei ta a. Kum 1924 kh^n Thuthlung Thar bu hi Pu Buanga leh Pastor Zathanga-te’n an ennawn leh a, hei hi Mizo Kristiante’n kum sawmnga zet kan ring ta a ni. FJ Sandy khan a theih ang angin Thuthlung Hlui lam lehlin hna a thawk a, kum 1918 kh^n zawlneit> an tih ho — Hosea, Joela, Amosa, Obadia te chu a letling zo hman a. Indopui Pakhatna lai kh^n amah chauh hi hmar chan missionary cham b^ng chhun a ni a, Mizote min hmangaih em emtu a ni. Hna dang tam tak karah lehlin hna a thawk a, heti zah a letling hi a fakawm hle. Mizo ṭawng grammar phun nghettu pakhat a ni a, double adverb bu te hial a siam a; Mizo thawnthute pawh Sap ṭawngin a letling bawk. Vanduaithlak takin a thi hma hlauh a, sulhnu tam min hnutchhiah ta lo a ni.

Pu Sandi-a ang hian “Krista leh Mizo hnam rawngbawlin a inpe zo” tia thlanlung ziah ve theih hi ka duh ber a ni.