F. Vanlalrochana

Guest writer

F. Vanlalrochana

Hlawhtlinna Thar leh Hma lam Hun

Mizoram Board of School Education (MBSE) hnuaia Pawl 10 (HSLC) leh Pawl 12 (HSSLC) result chhuaktaa hlawhtlinna hmel hmu tharte leh an chhungte zawng zawng chibai ka buk a che u. He hlawhtlinna hi in hma lam hun tur kawngka pawimawh tak hawngtu a ni a, mahse, hei hi a tawpna ni loin, khawvel thar—Artificial Intelligence (AI) leh thiamna sang zawk (Advanced Technology) khawvel—in luhna tura rahbi hmasa chauh a ni.

1. Khawvel Thar leh AI Revolution: Eng nge Thleng Mek?

Kan ngaihtuah mang loh laiin khawvel hi a danglam hneh hle tawh a. Kum zabi 21-na kan hman chhoh mek hian khawvel hmasawn chak tak avangin, tunah chuan 'Digital Intelligence' hunah kan lut tawh a ni. AI hian hna tam tak a thlak dawn tih chu a hriat reng a, mahse hei hian kawng thar tam tak a hawng bawk. Zirlai naupang fel tak, doctor emaw, engineer emaw nih tum ngawt mai kha a tawk tawh lo. AI hman thiamna (AI Literacy) hi thiamna pangngai (Literacy) tluk hiala pawimawh a ni tawh a ni. Chuvangin, hriat thiam leh hman thiam a tul a. Chutih rual chuan, kan tih ve theih reng tihtir kan tum vek a, kan hriat thiam leh tih thiam ngei tur titua hman vek kan tum chuan, thiam tak tak nei loin, chhawr tlak loh, chhunzawm theih hauh loh mihringah kan chhuak chhunzawm palh ang tih a hlauhawm. Lehkha chhiar leh mahnia hriat thiam a, sawi chhuah thiam tumna kawngah chuan theihtawp kan chhuah zel a tul ang.

Tunlai khawvelah hi chuan "Specialization" a pawimawh tawh a. Engineering i zir a nih pawhin AI leh Robotics lam i thlang tel ang em? Doctor nih i tum a nih chuan Technology-in Medical Science a thlak danglam dan—AI hmang tela natna hmuh chhuah zung zung dan—i thlir tel ang em? AI hi engine chak tak a ni a, nangmah kha a 'Pilot' i ni tih hria ang che. Pilot thiam lo chuan thlawhna tha ber pawh a thlawh pui thei lo angin, AI hmang thiam lo chuan thiamna sang tak pawh a hmang tangkai thiam lo ang.

2. Career Thlan : Eng nge I "tih mi" ber?

Zirlai tam takin an thil zir tur an thlan hian "an thiam vang" aiin "mi dangin an zir vang" emaw "a hmingthan vang" emaw "A hlawk ber dawna a lan" avangin an thlang tlangpui thin. Hei hi ding chhuak tur rilru put hmang a ni lo. Mi dang kalna apianga kal ve hi hlawhtlinna tluantling a ni ngai lo.

• Mahni inen fiah la: I hnathawhna tura i thiamna (Skillset) kha eng nge ni? Computer i thiam em? Thuziak i thiam em? Nge ni a, mi hneh thei tura mi biangbiak (Communication) i thiam zawk? Kan tuina leh kan thiamna a inan a, chumi mil hna kan thawh chauh chuan hnaa lungawina kan nei thin.

• Mihring bawk a pawimawh: AI-in a tih ve theih loh thil thiam a tul a, "Million Dollar Skills" a tling zel zawk a ni. AI-in thu a ziak thei a, mahse mihringin thuziaka chhung ril thukna (emotional value) kha a pe thei lo. Chu 'mihring tel vena ' chu i hna-ah engtin nge i thun ang?

3. Character-Driven Career: Mihring nihna vawn nun

Career kan thlan hian sum leh hming thanna chauh kan thlir fo a. Mahse, AI-in 'creative work' thlengin a rawn chuh takah hian, mihringte min thliar hrangtu chu kan mizia leh nungchang a ni tawh ang. I thiamna a san poh leh i mizia leh nungchang a pawimawh tulh tulh a ni.

• Integrity (Rinawmna): AI hian thu dik leh dawt a thliar hrang vek lo. Chuvangin, i hna-ah leh i thiamna-ah 'Integrity' i vawn tlat a pawimawh. Thiamna sang tak nei si, rinawmna nei lo chu khawvelin a mamawh lo.

• Empathy (Hriat thiamna): Doctor i nih pawhin i khawl hman (machine) khan natna chu a hmu chhuak zung zung thei ang, mahse, damlo rilru na leh thlabar thlamuantu tur erawh chu nangmah, mihring ngei kha i ni. AI-in a tluk lohna che u chu 'Intuition' (Thinlung hriatna) leh lainatna a ni. Hei hi hre reng ang che u.

4. Thiamna hi a che reng:

Hmanah kha chuan degree lak khan a tawk mai a. Tunah chuan "dam chhunga zir zel " a ni tawh. I degree kha i hna bul tanna tur chauh a ni a, khawvel ruala i kal thiam reng theih nan thiamna thar i zir zel a ngai dawn. "Ka zir zo ta" tih hi thiamna khawvelah chuan thiam loh bul tanna a ni zawk.

I zirlai bu chauh ni lo, internet-a thiamna thar awm te, online course(Coursera, edX, LinkedIn Learning) te hi hmang tangkai hle ang che.

Mizoram hi hmun kilkhawr anga kan hriat lai hian; internet, social media leh AI vangin khawvel hi 'Global Village' a ni tawh a, Mizorama in pindan atang pawhin New York leh London thlenga hna dil theihna khawvelah in awm mek a ni. In thiamna kha eizawnna kum hlun neihna tlak tura intihpun a tul a ni.

5. Mahni kea din tumna

"Hna ka zawng ang" tih rilru piah lamah, "Eng nge ka siam chhuah (create) theih ang?" tih hi ngaihtuah a hun tawh. Sorkar hna chauha innghah hi a him tawh lo hle a ni. Khawvel changkang chuan 'hna thawk thei' satliah aiin 'harsatna su kiangtu' a mamawh zawk.

Mizoramah hian eng harsatna nge awm? Chu harsatna chu engtin nge i thiamna (technology/skill) hmangin i sut kian ang? Chu i 'sut kian dan' chu i eizawnna hnar a ni thei a ni. Chutiang zawnga ngaihtuahna hman a hun tawh.

6. Tlona:Tluk hnua din leh theihna

Result a chhuah hian hlawhtlingte chu kan lawmpui em em rualin, beisei pha lo leh hlawhchham rih pawh in awm ang. He khawvelah hian kan tluin, kan tla a, kan hlawhchham thin. Chutiangah chuan, tho leh thinte hi an hlawhtling thin. Chinese mifing Confucius-a pawhin, "Kan ropuina ber chu tluk ngai lohnaah ni loin, kan tluk apianga kan thawh leh theihnaah hian a awm zawk a ni," tiin a sawi. Tlawm duh lohna thinlung neih hi a pawimawh. Vawi khat tluk kha tawpna a ni lo a, thiamna thar nena din lehna tur rahbi zawk a ni. Khawvela mi hlawhtling zawng zawngte hi an tlu tawh vek a, mahse, an bei a. An ti leh a. An hlawhtling thin a ni.

7. Rilru leh taksa hriselna

Career kan thlan hian hlawh thatna leh hmingthanna kan thlir a, mahse kan taksa hriselna leh kan rilru hriselna kan hlamchhiah fo. I thiamna aiin i rilru hriselna hian i hna-ah a thui zawk a thlen pui dawn tih hria ang che. Hunawl hman thiam te, exercise lak te, leh thian tha leh chhungte nena hun hman hian hna tha zawka thawk thei turin nasa takin a pui ang che.

8. Nu leh Pa Leh Zirtirtute Mawhphurhna: Inkaihruaina thar

Nu leh pate u, in fate thiamna leh tui zawng kha tun lai khawvel thiamna thar nen suih zawm tum rawh u. An duh loh zawng leh an thiam loh zawng phek nawr luih vak hi khawvel changkangah chuan buaina thlen a, hma lam hun tisilawngtu a ni duh hle. Fate hi kan 'dream' kan puitlin loh chhunzawmtu tura kan tilui a nih chuan an theihna tak tak kan tichhe zawk thin.

An tuina leh an thiamna (Natural Talent) kha tunlai khawvelah engtin nge an din chhuahpui theih ang? AI leh technology nen engtin nge an hman kawp theih ang tih kha ngaihtuahpui zawk rawh u. Zirtirtute pawhin 'Rote Learning' (vawn ringawt) aiin 'Chik taka thil ngaihtuah thiamna' leh 'A taka hman thiamna' kawngah zirlaite kan kaihhruai a pawimawh tawh tak zet a ni.

9. Thiamna daihzai um a hun:

Tunlai khawvelah hian Arts i zir vanga Science ngaihsak loh emaw, Science i zir vanga Social Issues ngaihsak loh emaw a theih tawh loh.

Engineer thiam em em, mahse, mihring khawsak phung hre lo chuan hmanraw hman tlak emaw sulhnu awmze nei leh tangkai emaw a siam tak tak thei lo. History thiam tak, mahse digital platform hmang thiam lo chu khawvel hian a hre zui tawh lo vang. Chuvangin, i thiamna kha Khawvelin a ken tel thil hrang hrang nena thlun zawm tum ang che.

10. Thla Zar la, Sang Takah Thlawk Rawh:

Zirlai pass tharte u, in hmaah khawvel zau tak a inhawng a. Technology hi hmang thiam hle ula, mahse in 'mihrinna' kha hralh ngai suh u. In zir tur in thlan hian in thiam zawng (Aptitude) leh in tui zawng (Passion) chauh ni lo, kan hnam mamawh leh nangmahni nihphung kha ngaihtuah tel ang che u.

In hlawhtlinna kha nangmah chauh ni lo, in chhehvela mi dangte tana malsawmna in nihpui phawt chuan, chu chu hlawhtlinna dik tak leh nun duhawm a ni ang. In hmaah khawvel a awm a, thiamna in kutah a awm bawk. In career thlang thiam ula, in zir tur thlang ulukin, Mizoram tana mi tangkai ni tur leh khawvel hmaa ding tlak 'World Class Mizo' ni turin inbuatsaih ang che u.