Guest writer
F. Vanlalrochana
KAWNG TAWP THLENGA ZUITU V. THANGZAMA
Calcutta aṭanga B.Com zo hlim Tlangval V. Thangzama chuan Sorkar hna (zirtirtu)a thawk nghal mai a, chhungte chawmtu pawh ni ve tur nghal turin a inbuatsaih laiin, kum 1959 khan a dam lo ta a, TB veia thi mai tura a inruat laiin, thlarau lamah inhnemin
“Lungngaihna hual velin, Khawvelah ka lo awm ta a; Ka sualzia ka hriatin, Boral tur ka lo ni ta a.,” tih hla hi phuah ta a ni. Abrahama te, Mosia te, Petera leh Paula te pawh keini ang mihring ve bawk an ni a, an thi a, an ṭawih ral ni ngei tur a ni. Eng natna ber emaw avangin kan thi ang. A pawimawh zawk chu Krista hnathawh kan rinna avanga kan nung leh tur chu a ni tihah inhnem a ni. Dr. Parul Roberts - Pi Puii leh Dr. Sen of Labogh enkawlna a dawng a, a dam leh ta a ni. TB pawh chu a lo ni hauh lo. Calcutta-ah Duff Hostel-a an awm laiin, an Khasi ṭhianpa pakhatin hla pakhat hi a sa a sa ṭhin a. Ani chuan mawi a lo ti viau mai a, a thluk chu solfain a ziak chhuak a, a hnuah siam rem lehin, part kimin a rem a. A lo dam loh taka thlarau lama a inhnemna hla thu “Lungngaihna hual velin” thluk atan a hmang ta a ni.
Thi mai tura inngai, a khawvel nun sun tawh chu Pathianin a khawngaih a, a nunna a zuah ta a. Nupui a nei ta a. 1960-ah Dawrpui nula Vanlalengi a nei a, Thanpuii Pa (J. Malsawma) nen hian an nuphal an ni. Kum 1961-ah Assam Civil Service exam a ziak. 1937 khan mumal takin Assam Civil Service hi kalpui ṭan a ni. A hma lama Provincial Civil Service lo thawk a, Sub-Deputy Commissioner ho pawh khan ACS an ni zui. 1937 hma lamah hian Pu Thangluaia leh Pu R. Buchhawnan an lo thawk tawh a. Kum 1947 khan Pu Lalbiakthangan a thawk zawk a. 1955 khan Pu P.Lalnithanga chuan Assam Civil Service Grade I a inziak tling a. Pu Dengchhuana’n kum 1967-ah ACS Grade-I a tling leh a, anni chiah hi ACS-Grade 1 direct-a tling awm chhun an ni. ACS Grade-II ah hian Pu BT Sanga (Ani hi Pu Lalbiakthanga nau, IAS-a chho zui ta a ni) leh Pu C.L.Rema (1958-a IAS zawm, a hnua Missionary-a kal) te chu kum 1956-ah an lut ve leh a. Anni dawtah chuan Pu V.Thangzama hian 1962-ah a zawm ta a ni.
ACS hna a thawhna kawngah hian zawh loh nghawng kawl pakhat a bah a awm thu a sawi a. Chu chu Departmental ekzamah a ni. Law I leh II bakah Revenue te, Survey & Settlement te, Hindi, Assamese leh Garo te pass a ngai a. Thil dang te hi chu a pass mai a, Garo pawh thla 4 chhungin a pass. Assamese hi ‘State Language’ atan an puang tawh si a, phung hawrawp kan tih ang chi hi an harsatpui ṭheuh mai. Kum khata ekzam vawi 2 awmah a pass loh avangin kum 2 chhung a hlawh a pun loh phah. Mizoram chu Union Territory-ah an dah veleh chu harsatna chu a kiang ta a ni.
Amah kan hriatna ber chu a hla phuahteah a ni. Rimawi lama pianpui a neih ṭhat hrim hrim chu thuhran ni se, amahah hian hla thu thiamna a awm tel ve bawk a. A thluk tel miah lo pawhin a hlate hi poetry mawi leh changkang tak tak a ni hlawm. Ama irawm chhuak a phuah emaw, a lehlin (Sap ṭawng aṭanga Mizo ṭawng emaw, Mizo ṭawng aṭanga sapṭawng pawh ni se) mawi takin a rhyme thei zel a ni. A chang chuan hla thluk ngawt amahah a lo awm a. A sa a sa a, a ṭinṭangin a chord te a rem a. A chang chuan a thu a ziak chhuak a, a hnuah a thluk a zawng leh ṭhin. Hla lama a kutchhuak hmasa ber chu, 1954-a pawl 10 an zir laia a phuah, Thlangtiang thlifim tih a ni a, poetry pangngai a ni a, Kristian Tlangau-ah a chhuak nghe nghe. MA zirlai atana hman a ni. Pawl 10 a zirlaia a poem phuah, University levela zirtlaka an ngai hian, a talent dawn thatzia chu a tar lang chiang hle awm e.
A seilenna chhungkuain a zir a, solfa thiam ina piang, hla bu hual velin a awm a. A sikul kalnaah rimawi lama inhmanna rem chang a awm chho zel a. TZ YMA Zaipawl-ah Upa C. Rokhuman a lo ho ṭhin bawk a. Staff Notation thlengin a inzir thiam a. Amaha awm a tam bawk a, music hriatna leh hla thluka chord rem kual kawi mawinaah chuan, hla phuahtu tam zawkin an pha lo a ni kan ti thei ang. Upa Rokunga, Pu Vanmawia leh ani hi Mizo hlaa chuan lungthu pathum tling tur an ni ang. A music ang zawng hrim hrim phei chuan a chim sang viau a ni. Zanriah hnuhnung leh a hla ṭhenkhatah te pawh Augmented 6th Chord a hmang a, Mizo hla phuahtu dangte hian an hmang ve zen zen lo. Van kohna thianghlim chhawn tih hlate hi minor hla ropui tak a tling a. Upa Lalthankima poem ‘Lal ka thlang’ thluk a siamsak, minor thluk te hi a mawi em em mai.
Kum 1977 velah Upa Zama hi Dawrpui Vengthar Kohhran Tual upa a nih lai a ni a. Tuk khat chu Upa Lalthankima te inah a leng a. Chumi ṭum chuan Upa Lalthankima khan tun hmaa a thu ziak leh kutchhuak eng eng emaw dangte nen a lo ching darh a. ‘Lal Ka thlang’ tih hi kutziakin a lo kawl ṭha khiau a, chhiar a nuam a, a thu ken pawh a ṭha a, thluk nei se sak mai theih turin a lo awm sa a. Upa Zama chuan sak theih chia siam a dil a, ni 3 velah chuan tuna sak mi ang hian sak chhuah a rawtpui ta a. Minor Mode hmangin an sa chhuak ta a, AIR lamah pawh Laltlanthangi Pachuauin a khung a, mi tam zawkin an lo hre ve ta a ni.
Fakna hla a phuah tam a, hla lenglawng leh ram ngaih hla kan tih tur ang chi a phuah bawk a. Lengzem hla kan tih ang chi hi chu a phuah lo. A hnaih deuh ber chu, ‘Ka di Chhawrthlapui’ tih hi a ni. A hla bu kan tlangzarh ni khan, Jau-in mawi takin a sa a. A sa hmasatu chu Vanlalruati a ni. He hla thluk hi a mawiin a changkang em em mai a, Upa Thangzama danglamna tilangtu pawh a ni awm e. KA DI CHHAWRTHLAPUI tih hi kum 1978 vela Vanlalruati phuahtir a ni. Hla puithu leh Kristian hla ‘un’ ni loin, Lengzem hla pawh ni loin, Radio-a khung tlak a duh si avangin thla vanglai eng tak, no tak chu ‘ngaihzawng’ anga tehkhinin, Ka Di chhawrthlapui tih chu a phuah ta a ni. A thluk hi, kan hman lar zen zen loh ‘fe’ leh ‘se’ note te hmangin a chei bawl a, rimawi lawm deuhte hriat thiam si a ni a, ‘half note’ hre thiamte lawm zawng pawh a ni. Inthlahrung chung chungin Vanlalruati pawh a hrilh a, a sakpui chhin a, a chord pawh a lo hre thiam hle a, AIR-ah pawh a sa ta nghe a ni.
Presbyterian Kohhran hian Solfa zirna lam a ngaih pawimawh tak takna hi 1970 chho vel aṭang chauh khan a ni a. Music Institute tiin a kalpui ṭhin. 1975 aṭangin mumal takin an kalpui ṭan a. Kum 1977-ah phei kha chuan Music Institute (residential) hi ATC-(Mission Vengthlang)ah ṭum hnih ngawt neih a ni a. Ṭum khatna chu 25-28 May, 1977-ah neih a ni. Ṭum hnihna pawh 22-25 June, 1977-ah khan buatsaih a ni leh a. June thla zawkah hian Tv. R. Lallianzuala, tuna Chanmari Upa hi Champhai Vengthlang kohhran hmingin, Khawchhak Presbytery aṭangin a tela, examnaah pakhatna a ni a, Tv. Vanneihtluanga, Chanmari bial aṭangin Examna-ah palina a ni. Zirtirtute zingah hian khatih laia Tual Upa V. Thangzama pawh a tel a, “Ri inchawih leh a vawrtawp” tiha zirtir a, a zirtir awm tak pawh a ni awm e. Zirtirtu dangte chu Pu Lalhmachhuana (Upa Vanchuanga, Msv fapa), Pu Lal Rinmawia (Reverend, Khatla), Pu Vanmawia (Hla phuah thiam), Tv. C. Thansiama (tuna Chanmari West Upa), Pro. Pastor Thangdela (s/o Upa Rokunga. Dpvt Pro. Pastor, Mission Board Secretary, an inpuiah a awm), Pro. Pastor K. Lungmuana (Lecturer, ATC), DR LN Tluanga (Staff Notation a zirtir a, June thla zawkah tel thei ta lo a, Pu Lal Rinmawian Staff Notation hi a zirtir)te an ni.
Mi nun ṭha leh ziktluak, Missionary te kaihhruaina pawh dawng pha a ni bawk a, a nun a danglam. Khawvel thilah pawh mi lian tling a ni nain, a tlawm a, a ngaihawmin, a ngainatawm a. CYMA thleng pawha hotu lian ni pha, officer lian a hunlaia a thlen tawp thleng thei a nihna kha a hriat ngai lem lo. Rawngbawltu nun ze keng tlat a ni a. Aizawl veng lailia kohhran duhawm takah kum 43 mi chauh a nihin, kohhran upa atana thlan a ni a. Kum 40 a tlin hmain Tual upa a ni tawh. Kum 1978 khan Kohhran Upa atana nemngheh a ni a. Nemngheh rawngbawl hna hi kum 48 a thawk hman a, a dam chhung hun tam zawk hi nemngheh rawngbawl hna thawh nan a hmang tihna a nih chu. Rawngbawltu hi an dam rei tlangpui mai a. Kum 2025 leh 2026 April thla thlenga Kristian Tlangau issue-ah sunna (pastor leh Upa), mi 153-te chanchin tar lan a ni a. Mi 153-te kum chawhrual chu kum 78.6 a ni. An zinga upa ber chu Rev. Lalnghinglova (Kum 99) a ni a.A naupang ber chu Upa Lalzarzova (Kum 45) a ni. Natna khirh leh benvawn vei vanga thil hma ta deuh an awm ve nain, a tlangpuia lakin, an dam rei thawkhat hle a, kum 70 pel (70+) a thi hi 81.7% zet an ni. Kum 90 chunglam mi 11 (7.2%) an ni a, kum 80-89 inkar: Mi 60 (39.2%) — Hemi kum inkar dam thleng hi an tam ber tihna a nih chu. Kum 70-79 inkar, mi 54 (35.3%), kum 60-69 inkar: Mi 22 (14.4%), kum 60 hnuailam: Mi 6 (3.9%). Upa Thangzama pawh kum 92-na a hman mek laiin a thi a, a pa phei chu kum 94 a dam thleng a ni.
Kohhran upa fa, naupan lai aṭanga sakhaw ngaihsak mi, inkhawm chu a tih tura ngai chawt mai, Aizawl aṭanga Ngopa-a haw pawha khaw kar kawnga khaw danga an riah pawha inkhawm ṭhulh lo, Lal Isua kraws vuan tlattu chu Pathianin nemngheh rawngbawl hna thawk turin a thlang zui bawk a. A tet lai ata zirtirna a lo dawn tawh chu, a lo puitling deuh deuh a, Pathian a hnaih tlat avangin, Pathian hriatna lamah pawh hriatna a lo pung deuh deuh a. Rinawm takin khawngaihna avanga chhandamtu kawng tawp thlenga zuiin, Ni 14.05. 2026 zan dar 11:35 khan a lawmmante chang ve tawh turin koh hawn a ni ta a ni. Khawvel hi mi ropui tak takin an rawn tlawh ṭhin a. Upa Thangzama te ang hi chuan kum 100 dan velah min tlawh chauh a ni. A lei zin kawng a lo zawh tawp ta a. Mi khual duhawm tak, a thlenna ten an thlakhlelh, a hawna turten an nghah hlelh chu a haw ta e. LALPA, UPA V. THANGZAMA min pek avangin Mizote hian lawmthu kan hrilh a che.