F. Vanlalrochana

Guest writer

F. Vanlalrochana

R.L. Kamlala Hlate

Mizo hnam leh kan thu leh hla (literature) chanchin kan thlir hian, hla hi kan nun nena inthlun zawm tlat, kan hnam chhungril(soul of the nation) tar langtu hmanraw pawimawh ber a ni kan ti thei hial ang. Kan pi leh pute hun aṭang tawhin kan hlim ni leh kan lungngaih nite hi hla tel loin kan hmang ngai mang lo. Kristian sakhua kan pawm hnuah phei chuan, hla hian kan rinna leh kan beiseinate chu hmuh leh sak theiha rawn siamin, Pathian nena kan inbiakna hmanraw takah a lo chang ta a ni.

He hla khawvel lo thang zel zinga mi bik, mi chungchuang leh thlarau lam mit fiah em em mai chu R.L. Kamlala kha a ni. Mi tam tak chuan hla an phuah a, thu mawi tak tak an chher ṭhin; mahse, Kamlala erawh chu "Spiritual Poet" kan tih mai, thlarau lam suangtuahna (spiritual imagination) leh Pathian thu (theology) thuk tak hmanga hla mawi tak phuah thiam a ni. A hlate hi fakna hla naran mai an ni lo a, mihring rilru chhungril ber tar langtu leh chatuan ram thlirtu entlang pawimawh tak an ni.

1. Kamlala chu tu nge ni?

Kamlala hi kum 1901 khan Ngurlen khuaah a piang a ni. (Amah hian a pian kum hi a hre sual a, 1902 a ti ṭhin a, a hnuah a dik a hria. A thlan lungah pawh 1901 tia ziaha ni)A pa Lutzathanga chuan a naupan lai aṭangin lehkha zir pawimawhzia a hre chiang a, pencil leh lehkhapuan pawh a lei sak nghal a.

Kamlala chanchin aṭanga kan hmuh chu: An chhungkua hian zirna pawimawhzia an hria a, naupang lai aṭangin mi creative leh lehkha chhiar mi a ni. A naupan laia thil mak tak pakhat chu drawing thiam lutuk a ni a, a hmuh apiang chu a ang takin a ziak thei vek a ni.

Kamlala hian

1) artistic talent a nei a,

2) a sangtuahna a ṭha a,

3) observation chak tak a nei bawk a.

Chutiang talent te chu hla phuahnaah pawh a lo lang chho ta a ni.

Kamlala hi a naupan lai aṭangin Pathian lama rilru nei a ni a. Zosapte thusawi te pawh a ngaithla a, a rilru a khawih em em a ni. Kum 1912 velah chuan a naupang ṭhiante nen ṭawngṭaina an nei ṭan. Kamlala nun kawng hi a awlsam lo hle. A chhungkaw nun pawh a hrehawm a, a nupui pawh mangang ṭhin. Mahse chutiang harsatna karah pawh a nun hi Pathian lamah a rinawm a. Lawmna a nei ṭhin.

2. Kamlala hla pianna khawvel

Kamlala hla hlutna hi a hunlai chanchin nena thlir loh chuan a famkim thei lo ang. Chanchin Ṭha kan dawn hnu khan Mizo nun chu nasa takin a lo inthlak thleng ta a. Chutah kum 1919-a 'Harhna Ropui' tak mai khan Mizo hla khawvel chu nasa takin a rawn chhem nung ta a. He harhna hian Mizo rilru leh lunglenna aṭanga Pathian biakna hla (Indigenous Hymnody) a rawn hring chhuak ta a ni.

He harhna ken thlarau lam boruak hian Kamlala rilru a khawih thuk em em a. Harhna thlarau hian a manin, a hla phuahnaah pawh chumi hunlaia Mizo Kristian-te tuihalna leh lawmna chu fiah takin a rawn tar lang a ni. A hlate hi mi mal tana 'Devotion' hmanraw ṭha a nih rualin, kohhran mipui tan pawh an hmanraw pawimawh tak pakhat a lo ni ta bawk.

3. Kamlala Hla Thupuite (Theme)

(1) Vanram Ngaihna Leh Hun tawp thlirna

Mizo hla chanchinah Kamlala tluka Vanram mawina thuk taka suangtuah thiam hi an vang hle ang. A hlate-ah hian khawvel hi "Zinna Ram" (Pilgrim land) anga tar lan a ni a, vanram chu "Kan in dik tak" (True home) anga tar lan a ni thin. Hei hi 'Eschatology' (hun hnuhnung chanchin) kan tih mai nen a inrem em em a ni.

A hla lar tak “Leng leng ila thangvan sangah” tih kan en hian, vanram chu hmun hla tak, kan phak loh tur anga tarlan ni lovin, kan thlarauva kan luh tawhna, kan suangtuahna nena inkawp tlat anga tar lan a ni. A hla-ah hian:

• Salem thar mawina: Bible-a tar lan Salem thar khawpui mawina chu Mizo rilruin a ngaihtuah thiam turin, mitthlaa a hmuh thiam turin a rawn pho chhuak fiah hle.

• Thlarau lunglenna: Khawvel hrehawmna leh lungngaihna karah pawh beiseina nung a rawn pe ṭhin.

(2) Pathian Ropuina

Kamlala hlate hi 'Doxology' (Pathian ropui puanna) hla ṭha tluantling tak a ni hlawm. Pathian hi eng ang chiahin nge a ropui? Eng ang chiahin nge a thianghlim? tih hi a hla hmang hian fiah takin min hrilh a ni. “Aw ropui ber Halleluiah” tih hla kan en hian, hla thu mawi tak mai bakah, Pathian thu fiah tak kan hmu a ni.

He hla bik hi tawitein han sawi zui ila. A nihphung hi hlawm thumin a ṭhen theih ang a:

1. Pathian ropuina puan chhuahna: A ropuina leh a thiltitheihna puanna hla a ni.

2. Mihring lam chetna: Pathian ropuina hmu thiamtu mihring chuan chu Pathian ropui tak mai chu hlim tak chu hlim takin a fak a ni.

3. Pathian hnathawh dan puan chhuahna: A chang tawp ber,

“Aw Min hrilh rawh, Thukna ropui

Ranthleng leh thing an chhe dawng leh

Vana lallukhum a inzawm

Lei eden leh salem thar nen” tih tluka Pathian hnathawh/Lal Isua chanchin khaikhawmna tawi si, mawi si, kim si hi a awm awm lo e.

(3) Sual, Chhandamna Leh Krista Hmangaihna

Kamlala hian mihring sualna tenawmzia chu a hla teah hian chiang takin a tar lang a, chutiang bawkin chhandamna hlutzia pawh pho chhuak a thiam em em a ni. Evangelical Theology-a thil lian ber mai chu Kraws a ni a, Kamlala hla-ah hian Kraws hlutna hi a uar hle. Tin, Krista hmangaihna hi "Tui fawn" ang te, "Ni eng" ang tein a tar lang a, chu hmangaihna chuan mihring nun a hneh ṭhin a ni.

4. Poetic Technique

A hla thu hman hi mawlin, a awl hle na a, a ril em em thung. "Symbolic Imagination" a hman thiam dan hi a chungchuang hle:

• Metaphor (Tehkhinna): “Lawmna pangpar” tih te, “Lungngaihna chhum” tih te hi hla thu naran mai ni loin, mihring tawn hriat chu hmuh theih khawpa fiahin a rawn pho chhuak a ni.

• Thil nihphung inhlat em em a khaikhin ṭhin: Khawvel thimna leh Vanram eng a khaikhinin, khawvel "Thlaler" leh Vanram "Nunna Tui" te tih te hmangin, a inthlauh dan chu ngaihtuah zui theih deuhin a rawn pho lang a ni.

• Hla thu mawl, mi hneh thei si a hmang thiam: A ṭawngkam hman hi mi tupawhin an hriat thiam theih tur a ni a, mahse a hlutna erawh mi fing ber berte nena chai laih laih tham a ni.

5. Mizo Lunglenna leh Kristian Theology a suihzawm:

Kamlala thiamna ropui tak mai pakhat chu Mizo hnam rilru puthmang leh lunglenna chu Christian theology nen a chhun fin (synthesis) thiam hi a ni. Missionary-te hla lehlin tam takah khan Mizo lunglenna leh kan rilru kalhmang nena inmil lo a tam hle thin. Kamlala erawh chuan:

• Pathian thu chu Mizo ṭawng, Mizo suangtuahna leh Mizo lunglenna nen a rawn puang chhuak ta a. Isua Krista chu 'Sap sakhua' anga lang thei kha, Kamlala hian a hlate hmang hian 'Mizo Pathian' ni thei turin a rawn pawt hnai ta a ni.

• Mizo kan nihna anga kan thil tawn ṭhin khuarel thil hrang hrang– tlang, luipui, chhum leh pangpar te chu thlarau lam tawn hriat nen a thlunzawm a. Hei hian kan sakhua leh kan hnam nun hi hrui khata ṭawnin a rawn thlun belh bawm ta a ni.

6. Kamlala rimawi:

Hla chu chhiar tur chauh ni loin, sak tur a ni a. Kamlala hla hian 'Musical Quality' a nei ṭha em em a ni.

• A hla te hi Sak nuam tak leh hriat reng tlak a ni.

• Rhythm: Mizo hla thluk kalhmang nen a inmil em em a, zai khawmnaa kan sak pawhin a tluang hle ṭhin.

7. A hla thlir fimna:

Hla phuahtu ropui a nih rual hian, 'Literary Criticism' mit aṭangin hetiang hian tawitein han thlir ila:

Pathian biakna leh Pathian pawlna: A hlate hi 'Devotional' lam thlirna a tam a, a tuipui leh buaipui ber pawh a ni a, vantlang nunphung leh ram inrelbawlna (political/social) lam a lang tam lo thung.

• A hla a tluang mam: A hla hi a tluang em em a, thu har a hmang lo a, a hla thu a mamin a mar nalh thung. Mahse, hei hi a hlate hlawhtlinna chhan lian tak – "Communal Song" a nihna chhan a ni thung. A hlate hi "Spiritual Folk Poetry" kan ti thei ang a, hymn ṭha tak tak a nei bawk.

8. Hla chungchanga a ngaih dan: 

Kum 1962 khan Kristian Tlangau chanchinbu-ah a thuziak a chhuak a, Kristian hla chungchanga a ngaih dan hi a chhinchhiah tlakin a zir tlak khawp mai. Tlem han la chhuak ila:

“Kristian Hlate hi khawvel hla ang a ni lo a, Chhandamna Hla a ni a; chu chuan Pathian hriatna nei ngai lote a hriattir a, ngai ngai lote a ngaihtir a, thlamuanna leh lawmna thûk tak a neihtir a, chatuan nunna kawngah a hruai lut thin a ni. Chutiang ni loa khawvel lama lunglenna chi reng hi chu Khawvel Hla kan ti a ni. Chuvangin kan Kristian Hla - Chhandamna Hla - tling lo hi chu hnawl ngei ṭhain ka hria, chu chuan mi a hruai bo theih ṭhin avangin. Amaherawhchu thlarau lam hla, Thlarau Thianghlim pawhin a mite kaih harh nan leh thlamuan nana a hman ngei chi erawh chu a khawl chhuak (original) ang ngei hian, hawrawp pakhat pawh tidanglam loa lak dik thlarh hi kristiante chuan tum ngei tur niin ka hria. A thlûk pawh hi a dik tak ngei chu a hluin ka hria a ni. Kan Mizo hla thlûk hi solfaa lak dik chu harsat em avangin solfa tel lovṭa kaa lak chhawna a nihna hian a thluk dik chu min hlotir tam hle bawk a, kumkhuain a thluk dik kan hriat theih nan chang khatna leh a thunawn hian a teuh ber talin a solfa (soprano) telh theih ni se ṭha tawh hlein ka ring bawk.”

“..Kan Kristian Hlate phei chu hla serh (sacred songs) a ni a, Bible thu tluk bawkin ka ngai thupui a, , Thlarauvina a hmanate ni lo zawkin duh duh a an tidanglam ngam hi chu, ‘Ropuinate an sawichhiat pawhin an khûr ngai lo,’ tih ang pawlte kha ni hialin ka hria a ni. Chuvangin a original ang chiaha an chhuah duh dawn loh phei chuan Lalpain mi kawltir ve hlate hi chu chhuah tel ve lo law se ka duh zawk. … A Chhandamna Hla, saphote phuahtirtu Pathian bawk kha a ni, Mizote phuahtirtu pawh hi a ni tih hi i rin loh chuan an hla phuaha hi a sak pawh sa ve lo mai la i tan a tha zawk hial ang tih kei mi tlawm ber hian ka rawn puang e.”

TLANGKAWMNA:

R.L. Kamlala hi Mizo Kristian hla chanchinah chuan mi lian a tling. A hlate hian kan thlarau chu chatuan nen a suihzawm a, kan hnam hmelhmang a tar lang a, Pathian min hnaihtirtu a ni bawk.

A hlate thlirna aṭang hian thil pathum kan hmu:

1. Pathian nena inbiakna hmanraw ṭha a ni a, devotional poetry hlu tak a tling .

2. Kan hnam rilru nen a inmil tlat a, kan tuipui ṭhin a ni.

3. Kan khawvel piah lama chatuan ram fiah taka min hmuhtirtu a ni.

Chuvangin, Kamlala hlate hi Mizo literature-ah chuan 'Classic' tling tawh a ni a. Tunlai thleng pawh a kan hla sak lar leh kan thlarau chawmtu a la ni zelte hi a ropui hle. A hlate hian Mizo Kristian history-ah leh literature history-ah hmun pawimawh tak luah reng tawh dawn a ni.