Guest writer
F. Vanlalrochana
RAJYA SABHA MP
June ni 18 hian Mizoram aiawh tur Rajya Sabha MP tur thlan a lo ni dawn ta a. Tukin chu, Mizoram Rajya Sabha MP hmasa ber, Mizoram Politics bul ṭantute zinga mi, a ropui ang aia kan hriat zui tak loh Pu Lalbuaia chanchin i han sawi teh ang.
1. Kum 1972 khan Mizoram chu U.T a lo ni ta a. Assembly inthlanna hmasa berah khan Mizo Union ticket-in Aizawl South Constituency-ah Pu Lalbuaia chu a ding a, a tling zo lo. India ram Parliament member, Lok Sabha leh Rajya Sabha atan M.P. pakhat ve ve kha thlan nghal tur a ni bawk a. Lok Sabha MP chu mipui thlan tur a ni a. Tichuan, Pu Sangliana thlan a ni a. Rajya Sabha chu M.L.A.-hote thlan tur a ni a. Pu Lalbuaia chu Rajya Sabha member thlan turah chuan, Mizo Union party chuan an party candidate atan an ruat a. Candidate dang tu mah an awm loh avangin, Rajya Sabha member atan chuan chuhtu awm loin a tling ta a ni.
2. Kum 1972 lai vel hian Delhi-ah hian Mizo an la tlem khawp mai a, Mizo awm zawng zawng pawh sawmnga (50) bak an la ni kher awm lo e. Mizoram Sorkar pawh dingtir chauh a nih avangin, Pu Lalbuaia te MP tirh hi chuan Mizoram House pawh an la nei lo. 1972 Kum chawhnu lamah chuan, Mizoram House turin Curzon Road-a sawrkar ta, inchhawng sariha sang-a pindan pakhat, 18x14 ft-a zau chu Mizoram house atan an luah a. Kumthar lamah chuan hmun dangah pawh in luah an nei ve ta bawk.
Pu Lalbuaia rilru-ah chuan, Mizoram House tur hmun lo ngaihtuahpui chu a lian hle a, MP a nihna anga a hmalakna hmasa berah a hmang ta a ni. Delhi khaw chhunga in hmun leh ram ngaihtuahtu India sorkar-a Secretary pakhat chu a zawng chhuak a, chu pa chu a rin loh takin, Assam ram M.L.A. a nih laia Assam Sorkar Secretary i/c Planning and Development changtu Kohli-a lo ni a, inhmelhriatsa an ni. Kohli-a chuan, “E, lo leng rawh, eng nge i duh, i lo kal teh tlat,” a ti a, Pu Buaia chuan“Hei Mizoram M.P. ka lo ni ve ta reng mai a, Mizoram House hmun atan in hmun kan mamawh a, min ngaihtuahsaktu tur i lo ni reng mai a, nang Assam aṭanga ṭhian hlui lo ni tawh chuan mi tikhawhar rei loang chu, chumi kan mamawh thu chu rawn sawi turin ka lo kal a nia,” a ti a. Kohli-a chuan, Mizoram House atan chuan, “Sri Lanka Embassy bulah hmun ruak awm awmin ka hria a, ka lo en fel ang a, a lo la awm a nih chuan chu in tan ka lo dah ang e,” a ti a. Pu Lalbuaia bula Kohli-an a sawi ang chiah chuan Mizoram house hmasa ber chu Sri Lanka Embassy bulah chuan pek an lo ni ta a ni. Delhi-a Mizoram House sawi chhuaktu a ni tihna a nih chu.
3. Kum 1972 Winter Session laiin, Parliament House Post Office aṭangin Aizâwl-ah thirhrui a thawn dawn a, Address-ah chuan ‘Aizâwl’ tia a ziah chu, thirhrui thawntute chuan “Hetiang Address a awm lo, ‘Aijal’ tih chauh a awm a, i ziah ang hi chu kan pawm thei lo,” an lo ti a. Chung hun lai chuan Aizawl hi ‘Aijal’ tiin an ziak a, Lunglei hi ‘Lungleh’ tiin an ziak ṭhin. Chutiang lo chuan an lo dawngsawng thei lo a lo ni a. Tihdikna siam tumin Parliament-ah resolution put luh a tum ta a. Chutiang thawm chu a hnua Planning Commission Vice Chairman te pawh ni ta, Pu K.C. Pant khan a lo hriat chuan “In ram khawpui hming chungchângah resolution siam i tum em ni?” a ti a. Pu Buaia chuan “Tum e, kan ram khawpui lian ber Aizawl leh a dawttu Lunglei hming a dik loin an ziak a, chumi ang lo chuan thirhrui babu-ten ka thirhrui an pawm thei lo a, tun hnuah chuan kan khawpui hming dik Aizâwl leh Lunglei tia thirhrui thawn a nih theihna turin siam ka duh a, chuvang chuan resolution put luh ka tum a ni,” a ti a. Ani chuan, “Chutianga resolution put luh a ngai lo ang, a hming thlak pawh ni si lo, a sipel dik lo mai chu, ka lo tihdiktir ang e, eng angin nge i duh dan chu, tunah khan ziak la, ka lo tihtir mai ang,” a ti a; tichuan ‘Aijal aiah Aizâwl’ ‘Lungleh aiah Lunglei’ tia ziakin a pe a. Aizawl leh Lunglei pawh sawrkarin a ziah dan tur dik takin an ziak ta zel a ni. Chu chu Pu Lalbuaia zar kan zona a ni. Awmze neia hnathawh hi a langsar kher lo a, a ri lung lung kher lo a ni.
4. 1978, June Session khan Rajia Sabha Secretariat chuan ‘tun ṭum Session-ah hian, in ram U.T. Budget introduce rawh,’ an ti a, a Budget bu an pe pawh chu a ni chuang hlei lo a.Ti turin an nawr tlat bawk si a, Rajya Sabha M.P. a nih chhunga inkhawm a tel hnuhnunna ber tur a ni bawk a, Mizoram Budget chu a introduce ve ta mai. A khawr ve hle a ni.
5. MP an nih tirh hian thla khatah Rs.500/- an hlawh a. Kum ruk a tlina an chawlh dawnah erawh chuan Rs.1000/- a kai. Heng hun lai hian Parliament kalna tur bak T.A/D.A. an neih lo. Kum ruk chhunga Parliament inkhawm loh laia an zin chhuah phawt chuan, mahni sum sengin an zin ṭhin a ni. Ram thil ngaihtuahna tur tak tak bak hamṭhatna an nei mang lo. Pu Lalbuaia te MP lai hian pension pawh an nei chauh a ni. 1978-a a chawlh khan Rs. 550 thla tin a la. Tunlai dinhmun nen chuan a inang tawh lo hle a ni.
6. Pension an neih tak dan hi han sawi zui ta ila. 1975 Budget Session lai khan a ni a. India Parliament Central Hall-ah, pa pakhat, tun hma lama M.P. lo ni ve tawh chuan, chhung khat ṭha dang han belh tur a neih tawh si lo a, eizawnna mumal a nei bawk si lo nen, M.P.-ho zingah kut dawhin a kal ṭhin a. Chu chuan Prime Minister Indira Gandhi beng a thleng ta a, M.P. meuh ni ve tawh si, chutianga vehbur khawna Parliament Hall meuh thleng leh ta chu, M.P. ni tawhte hian vehbûr an khawn em tawh lohna turin leh an lo khawsak ve hram theih nan, M.P. pension hi a ngaihtuah chhuak ta a ni. Tun hma kha chuan Politician te hi an hausa sup sup lem lo tih a chiang em em a ni. Politics hi kohna (calling) a ni an ti fo ṭhin a, kalsan neiin an lo khel ṭhin a, chan neia buaipui an awm fo. Tunah chuan mi tam tak chuan hlawk tumin an zuang lut a ni tih hi zep thu a cheng lo.
M.P. Pension hi a tir chuan kum 5 (ni 365x5 = 1825) ni tling lo chuan lak theih loh tur an ti a. Pu Sangliana, Lok Sbaha M.P. hmasa ber pawh kha a term tawp hmaa Parliament kha tihtawp a ni ta si a - ni 40 velin kum 5 a tling lo a; M.P. pension hi a la ve thei ta lo a ni.
7. Pu Lalbuaia kha Pu Kaphnuna leh Pi Sawikungi te fapa niin kum 1920 khan Champhai khua-ah a piang a. A naupan lai hian Aizawl ah an pem a. Pu Lalbuaia hi unau sawm (10) zinga upa ber dawttu a ni. 24th January 1946-ah Pi Rualthanchhingi nen inneiin fapa pathum leh fanu pathum an nei a.
Zirna lamah chuan Boy's M.E. School, Sikulpuikawn-ah pawlruk (6) a passed a. Kum 1936- ah Shillong Govt. High School aṭangin Matric a zo leh a. Hemi kum vek hian Gauhati-ah chhukin, Cotton College-ah I.A. a zir a, vanduaithlak takin apa hriselna a ṭhat loh avangin a zirna chu chawlhsanin a pa sumdawnna chu a enkawl chho ta a ni.
Pu Lalbuaia hi khawtlangah te inhmangin, kum 1943 – 1944-ah Mission Veng YLA-ah Office Bearer a ni a. Kum 1945-ah Central YLA ah General Secretary hna a chelh bawk. Kum 1942 - 1945 khan Aizawl Sport Association-ah leh Lushai Student's Association-ah Secretary a ni bawk. Lushai Student’s Association (tuna MZP)-a Secretary a nih lai hian, Rev. Zairema nen bawrsap hnen aṭangin Mizo High School din phalna an dil hlawhtling thei a ni. Kum 1964 leh 1965 khan Mission Veng branch KTP leader a ni bawk.
Kum 1946- a Mizoram Political Party hmasa ber "Mizo Union" dintute zingah a tel ve a. Kum 1947-ah Treasurer-ah thlan niin kum 1954-a District Council Executive Member anih thlengin he hna hi a vuan a ni. Politic thil avangin Jail pawh vawihnih hial a tan phah a ni.
Pu Lalbuaia hi kum 1948 khan Lushai Hills Advisory Council Member-ah thlantlin a ni a. Kum 1952 - 1957 ah District Council-ah member atan thlantlin niin Finance Department a enkawl a. Hemi term chhung tho kum 1952 - 1957 ah hian Assam Legislative Assembly(MLA) atan thlan tlin a ni bawk. Kum 1962 - 1964 ah District Council Member a thlantlin leh niin Executive Member a ni a. Kum 1964 – 1970- ah Chairman, District Council a thlan a ni. Kum 1970 – 1972 khan M.D.C. a thlan tlin ani leh bawk. Kum 1972 a U.T. kan lo neih tak khan Mizoram ai awhin Rajya Sabha Member a thlantlin a ni a. Kum 1978 thlengin M.P. nihna hi a chelh a ni. Kum 1978 a M.P. Term a hman zawh hnu in ram leh hnam kalsiam (Active Politics) atangin a chawl ta a ni. A chawlh hian, Kum 58 mi chauh a la ni. Mi duham lo, thuneihna atchilh lo, ram leh hnam tana a theih ang ang lo inhmang tawh ṭhin a ni a, amah aia ram leh hnam dah hmasa ṭhin a nihna chu a lang chhunzawm a ni. Rem leh rem loa chak lo tak chunga thuneihna chelh ve tlat tum chi a ni lo a, a zahawm hle. June ni 6, 2003 zan dar 8:00 khan a chenna hmun Mission Veng, Aizawl-ah a thi a, kum 83 a upa a ni.
Kawng hrang hranga hmahruaitu, Mizo hnam lo chelh ngar ngartute hi kan hre tawk lo fo a. Kan hlut tawk lo fo a ni. A zalna lei vaivut te hi Mizo tih hmingpua kan la palkhuk theihna hi an ṭhahnemngaihna leh an beih hram hramna rah a ni tih hriain, kal hmasate hlutna hi i hre nawn fo ang u.