Guest writer
F. Vanlalrochana
HNAM TANA THAHNEMNGAIHNA
1969 June ni 9-a Pachhunga College English Department-a zirtirtu hna thawk nghet ṭan, Siamkima Khawlhring (1938-1992) kha, 1973-ah Mizoram sawrkar-in Professor-ah a kaisantir a. Hetia a han kai san takah phei hi chuan, thiamna lama induhthawhna a nei thar leh ta a. Dinhmun sang leh zahawm an thlen hian mi tam tak chu an lung a awi mai ṭhin; chutiang chu hlawhtlinna tlang chhip berah ngaiin, ṭha tawka riaua inhriatna leh thlamuanna min siam fo reng a ni. Mahse, Siamkima erawh chuan kai sanna kha chawlhna hmun atan a pawm ve lo. Dinhmun sang a thlen rual khan thiamna thuk zawk neih duhna neiin, inhriat chianna thar (intellectual humility) lian tak a nei zawk a ni. Ama kam chhuak hian a tichiang hle:
“State khat College hlun berah Head of English Department leh a hminga professor ka lo nih tak chuan thiamna lamah induh tawk lohna leh insitna lian tak ka lo nei ta a. English hi pianpui ṭawnga nei ngeite zinga zir ve leh, sap ho hian engti ang chiahin nge an ṭawng leh literature hi university-ah an zir a, mahni pianpui ṭawng ngeia nei a professor-te pawh chuan engti ang chiahin nge an literature hi an zirtir teh reng tih zuk hmuh leh, an standard ngeia degree lak ve pawh tulin ka hre ve bawk a,” tiin amah hian a sawi. He a insitna leh a ṭhahnemngaihna hian nawr kalin, harsatna chi hrang hrang karah khawvel huapa thiamna standard sang nei thei turin a nawr kal a. 1975-ah USA-ah a chhuk a. Illonois Univeristy zawmin, MA (Eng) chu a zo a. Hetah hian, Linguistics a zir tel. Kum 1977-ah a lo let leh ta a ni.
Mizo Literature-a Siamkima Sulhnu hi a ropui hle. Essay leh Criticism ziah kawngah phei chuan hmahruaitu a ni a. Awmze neia Literature bih chianna leh zir thukna mumal taka kalpui a, Mizo fate English Literature min hmel hriat thuk tirtu leh min tuipuitirtu tak tak a tling a ni. USA aṭanga a lo haw hnua a lehkhabu pahnih, Ka zinna Ram (1978) leh Zalenna Ram (1986) te chu Mizo literature a lehkhabu ropui ber berte a ni a. A essay “Rihdil leh Mizoram” tih chu Mizo Essay ropui ber te zingah chhiar tel a ni ṭhin bawk. An hun lai khan lehkhabu ziah zung zung a lo harsa a, amah a dam rei ta lo nen, lehkhabu a ziak tam hman ta lo a, a uiawm hle a ni. Mi thiam leh a thei, a tui mite chuan an theih laiin a tam thei ang ber lehkhabu ziak thei sela kan hnam tan thil duhawm tak a ni ang.
Siamkiman hnam tana thahnem a ngaih avangin, lehkha a zir leh a. Kan hnamin kan hlawkpui.
Tuikhuahtlang Kohhran upa min, Chhungkaw duhawm tak mai dina tu leh fa chhuanawm tak tak neitu Upa Remkunga (1927-2024) khan, a theih ang tawkin kan hnam tan leh kohhran tan ṭhahnem a ngai ṭhin a. A mi mal khawvel thlirin mi hlawhtling leh nun nuam taka nung thei a ni tawh reng a. Mahse, mi mal nun nawmna hian a ram leh hnam tana mawhphurhna ata a awltir chuang lo. Mizo Ṭawng Dictionary a buatsaih pawh kha, hnam tana ṭhahnem a ngaih vang a ni. A nuam tih vang te, a phur zawng tak a nih vang te, a lansarh avangte a ni lo. Thil buatsaih hahthlak leh mi mal hlawkna thlen miah lo tur a nihzia a hre lawk vek zawk a ni.
A buatsaih chhan a sawi pawh hetiang hi a ni:
Tunlai nula leh tlangvalte leh naupang lo ṭhang lian zel turte hian kan Mizo ṭawng mawi tak hi an theihnghilh loha an hman thiam zel theih nan he Dictionary hi buatsaih a ni a. Buatsaih a nih chhan ang ngeia anmahni ṭanpuitu a nih ka beiseiin ka duh hle a ni. Hetiang Dictionary buatsaih tur hian thiamna lamah te, taihmaknaah te, leh uluk peihnaah te ka insit hle a. Tu man an buatsaih rih si loh avangin, ṭul tihna vangin ka han buatsaih ta a ni a. Mi thiam zawk leh taima leh uluk peih zawkte cho chhuahna ni sela, nakin lamah chuan hei aia changtlung zawk la neih beisei ila, bu hrang hrang han en lawr turte la nei thei ila a ṭha hle ang.
Mizo hnam tana Upa Rema ṭhahnem ngaihna thuk tak mai leh Mizo ṭawng a hmangaih dan chu he a kam chhuak hian a tichiang awm e:
Tunlai khawvel finna leh thiamna lo sang zelah hian hnam tin hian mahni hnam ṭawng leh hnam thil leh nihna (hnam identity) hi ngaih sanna leh ngaih pawimawhna kan nei ṭhar theuh va. Hei hi kan hnam a ral mai loh nan leh ṭhangthar lo awm zelah a din chhuah chhoh zel theih nan a pawimawh reng a. Chuvangin, hetiang kawngah hian hnam tin hian ṭan an la ṭhar zel ṭheuh a ni. Mahni hnam zia leh nihna (identity) humhalhna hmanraw pawimawh ber leh ṭha ber chu mahni hnam ṭawng thiam leh vawn nuna theh darh zel hi a ni a. Eng hnam pawhin anmahni ṭawng an thiama an fate’n an rawn hman zui zel chhung chuan an hnam nihna (an hnam identity) chu a bo dawn lo a ni.Keini Mizote pawh hian kan Mizona, kan hnam nihna leh kan zia hi kan vawn nun reng theih nan chuan kan Mizo ṭawng mawi tak leh ṭha tak, Mizo hnahthlak tawh phawt chu hnam anga min phuar khawmtu hi kan vawn nuna kan hman reng leh ṭhangthar lo awm zel turte pawhin an rawn thiam chhoh zel hi a pawimawh tak meuh a. Hemi kawngah hian ṭan pawh kan lak zui zel a ngai a ni.Kan ṭawng hi humhalha vawng nung zel thei tur chuan Dictionary ṭha tawk kan neih a ngai a. Chutiang atan chuan he Mizo Dictionary hi buatsaih a ni a. Tin, chu loah pawh, ṭawng hrang eng pawh hi ‘Ṭawng’ (Language) tia vuah tak tak tham tling tur chuan a hmangtu mipui tam tawk, literature lama hausa tawk bawk leh amaha Dictionary pawh nei a ni tur a ni, tih hi ṭawng lam zir mi ‘Linguist’ an tihte thlir dan pakhat a ni a. Hemi kawngah hian kan Mizo ṭawng pawh hian tun thlenga a la tlakchham cheu chu Dictionary hi a ni a. Chuvangin, mi ṭhenkhat chuan kan Mizo ṭawng hi ‘Language’ tak tak anga pawm lovin ‘Mizo Dialect’ min tihsak mai mai ṭhin a. Mizo Dialect mai ni lo, ‘Mizo language’ tia ngampa taka kan sawi ve theih nan he Dictionary hi buatsaih a ni fawm bawk a ni.
He a ṭhahnemngaihna hian Mizo hnam tana rohlu tak tak min hnutchhiah ta reng a ni. Mizo ṭawng dictionary (chhut hmasak ber 1993-a chhut) bakah, Zirlaite Dictionary bu pawh chhunawm tak a ni a. Mizo Pipute tih a ziah pawh Mizo culture lam hawi buah chuan lehkhabu rintlak a tling. Hna thawk chungin lehkha a zir zel a, BA a pass chuan kum 33 a ni tawh a, B.ed a zawh chuan, kum 49 mi ni tawhin, M.ed a pass phei chuan kum 54 a ni tawh. A ṭhahnemngaihna ropui tak hi Upa Remkunga tihlutu leh amah kan hriat rengna tur a ni a. A kut chhuakte hi phur avanga dawhkana hmaa ṭhuta ziah pawr pawr chi a ni lo a. Ṭhahnemngaihna thuk tak leh taimakna sang tak nen lo chuan tihhlawhtlin theih chi a ni lo.
Mizo hnam tana B. Lalthangliana ṭhahnemngaihna te hi ropui tak a ni. A lehkhabu ziah pahnih, “Ka Lungkham” tih leh “Mizo Literature” chu MAL-in Book of The Year atan a thlang a. (History of) Mizo Literature a ziah hi a aia tha an la ziak leh rih lo. Mizo Literature bu hi thianhoa ziah tum an ni a, mi dang an rem chan zui tak loh avangin hnam tana a ṭhahnemngaihna vangin, a mal beih ta a ni. A AW B Centenary puala hemi ziah bakah, 1983 atanga NEHU BA (Mizo) Paper-III-a “History of Mizo Literature” an dah chu bu a awm loh avangin fawm chawp maiin an zir a, a hautak hle; chumi phuhruk chu a duh bawk a ni. B. Lalthangliana hian Lehkhabu tam tak a buatsaih a, awm lo ta se, kan hnam hi tun aiin a baihvai daih dawn a ni.
Kan thiamna leh theihna a inang lo a, tuizawng a dang ṭheuh a. Mi ṭhahnemngaite inpekna hian kan hnam hi a chelh a, hma lam pan zel turin a nawr kal hram hram ṭhin a ni. An tuizawng leh chakzawng chauh ni loin, hnam tana ṭul leh ṭangkai nia an hriat an tih ve theihte ti hram hram ṭhinte avangin vawiina dinhmun duhawm taka ding ta hi kan ni. Tunlai huna mahni hlawkna tur kan dah hmasak vek tawhnaah pawh, Upa Remkunga chuan, “Kan ṭhangthar lo awm zel turten chhawr ṭangkai ngei sela ka duh a, hei hi kan siam chhuah chhan leh hloh deuh pawh huama kan han chhut leh hram chhan a ni e,” tiin Mizo ṭawng dictionary bu an chhut leh chhan a sawi. Hloh pawh huama hnam tana mi ṭhahnemngaite hi che hram hram lo sela chu duhamna lipuiah hian chhuah leh ngaihna awm tawh lo tawp turin kan pil tawh mai thei a ni.
Mi tam tak chuan hnam tana ṭhahnemngaia kawng hrang hranga mahni zawna theihtawp chhuah ṭhinte hi an nuihzat fo a. An ngaih dan a inan loh avang ringawtte hian mi tam tak chu an ngeiin, an haw titih fo mai. Chutiang hunah chuan, John McCain-a President nih tuma a campaign kha ka hre chhuak ṭhin. 2008-ah khan John McCain chu Republican party Presidential candidate a ni a, Barack Obama a hneh lo a. Chumi a campaign tum chuan, amah ṭantu pakhat hian, Barack Obama a sawisel chiam a. Chumi ṭum pawh chuan, A opponent sawichhetute hnenah chuan, “Ni lo ka pi. Chhungkaw pa zahawm tak, khua leh tui tha tak a ni a. Thil ṭhenkhatah kan ngaih dan a inang lo mai a ni” tiin Obama chu a chhan a ni. Kan hnam hian puitlinna lam pan zel ila, ngaih dan inang lote inzahtawn te hi kan zir zel a ṭul a. Hnam tana ṭhahnemngaihna nena beitute zahna phei chu kan lantir uar deuh deuh a ṭul awm e.
“Mipa fa chu kan dam pawn, thi pawhin, hnam tan a ni ang chu le” tia kan mi hmasaten thurolum an lo neih tawhte hre thar lehin, kan hnam tan ṭhahnemngaihna thar nen theih tawp i han chhuah thar teh ang u.