F. Vanlalrochana

Guest writer

F. Vanlalrochana

REMNA ATANA HMALAKNA HRANG HRANGTE

Vawiin hi Remna Ni a ni a. Kohhran hmalakna chu vanglaini chhuak hmasa lamah ka ziah tawh avangin, hmalakna dang i han sawi teh ang.

1. Kum 1969 March thla khan MNF Cabinet-in remna chungchang sawi turin Zoramthanga leh Lalnghenga te Shillong-ah RAW hotu hmu turin an tir a, 1971 March-ah anni pahnih hi tirh leh an ni. 1969-ah President-in Vanlalngaia leh R. Rozama a tir bawk a; June 12 leh 22-ah BC Carriapa hmu tura kal chu, Rev. Zairema, Rev. Lalngurauva leh SIB Assistant Director MV Thomas te an hmu a, a hnuah Karimganj ramri luiah man an ni.

2. Lalnghenga, Capt. Thanṭhuama leh Capt. Lalhleia te chu India sawrkar nena inbiakna kawng zawng turin President-in a tir a. Anni hian SB Deputy Director Subramanium-a, Motinagar, Shillong-a mi chu an dawr. Rei tak an sawi ho hnu pawhin an thu a inhmu thei lo a, E. Pakistan-ah an let leh.

3. 1971 March thla tawp khan V. Laichhinga (Deputy Secretary, Foreign Ministry) chuan Mizo Union leh Congress Party hotute a hmu a. Ramhnuai mite an lo chhuah chuan, Mizoram UT Assembly inthlanna lo awm tura 75%Seat an ken theih tur thu an ziahna, Ch. Chhunga leh R.Dengthuama, an President ve vete hming ziah hnan lehkha an lo pe. Ramhnuai mite 50% ralthuam nen emaw, ramthuam nen lo emaw pawh an lo chhuah theih chuan UT sawrkarna chu rawn chelh a; chuta ṭanga bul ṭan phawt mai chu ṭhaa an hriat thu pawh an lo hrilh.

1971 April thla khan Mizo Union hotuten remna leh muanna thuah MNF be turin East Pakistan an thleng thla. District Council hotu Ch. Chhunga, CEM, Zalawma Dy. CEM Ieh C. Chawngkunga te ngei pawh an chet chhuah ṭum a awm bawk. 1971 kum hian Bualhrangan remna kawng zawngin a theihtawp a chhuah ve bawk. Rev. Zairema nen pawh remna kawng zawngin hma an la duh nasa.

4. 1971 kum tawpah Mizoram Sawrkar aiawha India be turin Vice President hlui Lalnunmawia leh Defence Minister hlui R. Zamawia te ruat an ni. 1972 kum tharah Delhi thlengin, kum chanve chhung remna kawng zawngin theihtawp an chhuah a; mi hrang hrang kawmin hma an la.

5. India ram pawn aṭangin India sawrkar nen inbiain remna kawng zawn a ni a. Zoramthanga, Tawnluia, Lalsangliana te hi an kal ṭhin. Kabul (Afghanistan), Geneva(Switzerland) khaw bulah te, Cologne(Germany)-ah te India sawrkar aiawh te nen inbiak a ni. India ram chhungah pawh Laldenga team aṭang hian Sawrkar aiawh vawi tam tak biak a ni. Zoramthanga a kal tam ber.

6. February 1973 khan L. Malsawma Colney (Chairman NEC) hmu a rem sawipui turin Ch. Chhunga, Ch. Saprawnga leh Lal Thanhawla te chu Pharva-ah helicopter-in an kal a. Malsawma chu Aizawlah phur chhovin, kar hnih a cham chhungin LG SP Mukherjee nen an inbia.

Ni 28.1.1974 khan CM Ch. Chhunga ngenna angin Malsawma Colney, Chawngzuala, K. Vanlalauva leh Major Khualchhawna ten Aizawl an pan a, February 9-ah an thleng. Ni 18.2.1974 atangin Ch. Chhunga leh Ch. Saprawnga te nen ni 3 chhung an inbia a, kohhran hruaitute an kawm bawk.

Ni 4.10.1974-ah India leh MNF inbiakremna kawng dap turin Aizawl Club-ah Peace Advisory Board din a ni.

Ni 8.11.1974-ah Ch. Chhunga ruahmannain Aijal Club-ah mi pawimawhte an inhmu a, Indira Gandhi-in India Constitution hnuaia inbiak a duh thu ngaihthlak a ni. A tukah hemi atan hian hmalakna tur pawimawh thum—India sawrkarin MNF a biak theihna kawng dap, MNF hotute titipui, leh Peace Committee din te an rel a ni.

7. 1975 khan MNF hotu lian, China kal hmasaka hotu Demkhosiek-a pawh khan remna a awm theihna atan hma a la ve bawk a. Rah lian erawh a chhuah thei bik lo.

8. CALCUTTA CONVENTION leh JULY AGREEMENT

24.3.1976 khan Calcutta Convention tia hriat, 'National Emergency Convention' chu SIB Office chhawng thumna, Ballygunj, Calcutta-ah ṭan a ni a, April ni 1 thleng neih a ni. Calcutta Convention neih ṭan hun hi Zoramthanga chuan March ni 19, 1976 niin a ziak thung. Ni 1.4.1976 (Ningani) Calcutta Convention ni hnuhnung berah India sawrkar aiawhte nena inbiakna neih a hun tawh thu leh a pawimawh thute sawi a ni leh a. An thu ken tura tihte chu:

1) India Danpui chhunga insiam remna

2) India sawrkarin MNF Party dan pawna a lo hnawl tawh sut lehna

Bawhzui turin Laldenga, Rualchhina leh Col. Biakvela te ruat an ni. He inkhawma an rorel minute leh thu tihtlukte hi a hnu thla khat dawn velah chuan hetiang hian tar lan a ni :-

1) He Mizo National Emergency Convention hian MNF General Assembly thuneihna nei se.

2) March ni 1, 1976 aṭanga kan term thar lo awm tura Mizoram President atan Laldenga thlan a ni a, Vice President ah Tlangchhuaka thlan a ni.

3) He Convention hian Mizoram Politic buaina ngun tak leh chik taka a ngaihtuah hnuin, India Danpui chhunga insiamremna hi hnialna awm loin a pawm thei a. Chutiang insiamremna kawng chu Mizoram President-in lo zawng nghal se.

4) MNF Party Office Bearer te thlan a ni a. General Secretary- Zoramthanga; Asst. Secretary-Aichhinga:Treasurer- Vanhlira,Fin. Secretary - Lalthawmvunga te an ni.

5) Tuna MNF Party Office Bearer thlan tharte hi a hun (term) pangngai, kum thum emaw, India sawrkar leh Mizoram sawrkarin inremna an neih hunah emaw, a hmasa zawk apiangah thlan ṭhat leh tur a ni ang.

Calcutta Convention zawh fel hnuah India sawrkar nena inbiakna chhunzawm zel turin Laldenga leh Delegation Team Member dangte chuan 3.4.1976 khan Calcutta aṭangin Delhi an pan. Heng Member-te hi Zoramthanga, Rualchhina, Col. Biakvela leh Laldenga te an ni. Inbiakna chhunzawm a ni ta zel a, 1stJuly Agreement an tih mai, inremna thuthlung chu chu July ni 1, 1976 ziah a ni a. Laldenga leh S.L. Khurana, Home Secretary-ten hming an an ziak. He inremna thuthlung hi puanzar a nih chuan Upa V. Hawla khan a lawm em avangin, hla a phuah hial nghe nghe.

10. 1977-1979 inkarah hian MNF Ramhnuai headquarters a buai a. Hruaitu an inthlak chhen a. Janata party an sawrkar bawk a. Central lamah inbiakna kalpui hleh theih a ni lo. Ni 24.11.1979 khan Dawrpui ME School-ah Steering Committee-inkhawmpui a ko a, India leh MNF in inbiakna nei leh thuai se tih an rel.

11. Mizoram Congress Party chuan 25.1.1980 khan India sawrkar leh MNF chu a rang thei angin inbe leh rawh se tiin an rel a, Inbiakna a hlawhtlin theih nan an rawtna dang nen hemi ni la la hian Prime Minister Indira Gandhi hnenah an theh lut.

12. Ni 14.3.1980 khan Boys' ME School, Sikulpuikawn-ah Students' Action Committee (SAC) din a ni a. 10.6.1980 khan Press Release siamin, India sawrkar leh MNF inbiakna a tlawlh chuan zirlai tam takin MNF an zawm ang tih an tar lang. December ni 30, 1982 khan MZP, MSU Shillong leh AMPGSU hruaitu ṭhenkhatte chuan Mizo Peace Forum dinin, mipuite chu MNF thlawp zirtir an tum ber a ni.

April ni 27, 1985 leh May 5, 1985-ah zirlai hruaitute chuan Joint Committee neiin hma lak pui an rel a. Ni 7.5.1985-ah Aizawl College-ah hmun khata inhlawmkhawm nise tiin pawl hmingah Student Joint Action Committee (SJAC) vuah a ni a, Chairman atan Lalhmingliana (MZP President) thlan a ni. SJAC hruaitute hi Delhi-ah chhuk thla in inbiakna chhunzawm turin sawrkar an nawr a, Parliament House tualah chaw ngheiin kawng an zawh hial a ni.

March ni 12, 1986 khan SJAC huaihawtin remna kawng zawh thui leh lian ber pawl Chanmari aṭangin an nei a. Ni 19.3.1986 khan PM Rajiv Gandhi hmuin, remna zawng turin an ngen. SJAC hian ni 3.6.1986–4.6.1986 khan Total Bandh an huaihawt a, Congress sawrkar leh MLA zawng zawng bang turin an phut bawk. Remna a awm mai tak loh avangin 23.6.1986 aṭangin Civil Secretariat kawtah a huho a chaw inngheichhawkna (Mass Relay Fasting) an nei chhunzawm a, 28.6.1986-ah Bandh an nei leh a, mipui thlawp a hlawh hle.

13. Kan sawi bakah pawh hi hmalakna dang pawh ala awm a. August ni 22, 1981 khan Ngurchhina, JH Rothuama, Lalthanzauva leh P. Lalupa te chu remna leh muanna a awm a, inbiakna a awm chhunzawm theih nan MLA aṭangin an bang. Lalduhoma pawhin IPS bansanin, Congress a zawm a. MP a ni a, Congress president atana thlan tlin a ni. A rin anga Congress atanga remna lama an sawi fel mai theih loh avangin, President atangin a bang a, Congress for Peace a din.

INREMNA SAWI FEL A NI TA:

Delhi lamah inbiakna a kal zel a. Ni 25.6.1986 khan Congress Vice President Arjun Singh-a leh MNF President te chuan Party leh Party anga inremna siam rem tul te an siam felin, an zo thei ta a ni. 30.6.1986 zanah chuan MNF hruaitute leh India sawrkar hruaitute chuan inremna chu sign-in Mizoram Inremna Thuthlung (Mizorama Peace Accord) chu a lo piang ta. Remna ziah leh Mizoram Zalenna puan inkarah hian kum 20 leh thla 4 a tla a ni. He inremna hi zan dar 9:00 hnulamah chanchin thar-in a puang a, inremna sign chu mi tinin an lawm zan khua ta a ni. Aizawl khawlai fangtute pawhin darkhuang 6 an vaw keh a, khuang hmai 9 lai an vaw pawp bawk.

13. MNF rammu te hian Chimtlang capital Headquarters chu July ni 23, 1986-ah an rawn chhuahsan a, July ni 25-ah Pharva khua an thleng a, July ni 27 thleng an cham. Pharva khuaa an cham chhung hian, an ralthuamte chu sawrkar aiawhte hnenah an hlan. Chhimtlang atanga lo kirte hi mi 564 an ni a. An ralthuam sawrkar hnena an hlante chu:

Arms (Total: 214)

• LMG: 7

• G-3 Gun: 19

• SAR: 17

• SLR: 10

• SMG: 9

• .303 Rifle: 107

• Rocket Launcher: 5

• 12 Bore SBBL: 5

• .32 Revolver: 3

• .38 Revolver/Pistol: 4

• 7.62 Rifle: 10

• Grenade Launcher: 1

• Baretta Gun: 1

• Tommy Gun: 1

• .22 Rifle: 3

• M-20 Pistol: 3

• .22 Pistol (Local Made): 6

• M-45 Revolver (Country Made): 1

• 9mm Pistol: 1

Magazines (Total: 172)

• LMG: 26

• G-3: 84

• SLR: 15

• SMG: 39

• Baretta: 1

• Tommy Gun: 1

• 9mm: 1

• M-20: 2

Ammunitions (Total: 20156)

• .303: 8977

• 9mm: 88

• 12 Bore: 2

• .32: 29

• 7.62 (China): 8560

• 7.62 (Nato): 2193

• M-20: 183

• .22: 39

• .38: 20

• .45: 6

• Tommy Gun: 20

• SMG: 39

Explosives (Total: 125)

• RL Shell: 38

• Hand Grenade: 25

• RL Driving Charge: 36

• Launcher Grenade Shell: 20

• Metal Hand Grenade: 1

• Electric Detonator: 5

Tlangkawmna:

CG Somiah, Ex. Home Secretary, Ex Planning Commission secretary, Ex Central Vigilance Commissioner, Ex CAG khan, a autobiography ‘The Honest Always stands alone’ tihah khan Mizoram remna awm dawn hnaiha thil thlen dan heti hian a ziak a,

"Accord (Mizoram Peace Accord) bawhzuina lamah, Laldenga hian ṭum hnih mi rawn tlawh a. Min rawn tlawh vawi hnihnaah chuan, Thingpui kan in laiin a kutzia aṭang chuan a dam chhung hun a rei tawh dawn lo tih ka hre thei a. Amah ngei pawh chuan a dam rei tawh dawn lo tih a inhriat thu te, chumi a inhriatna vang chuan, India sawrkar nen inbiak fela a dam chhung ngeia Mizorama remna thlen tir a duh thu a sawi a. Chu a duhna chu tihlawhtlingin, Mizoramah remna nghet a thlen ta a ni. Remna awm hnu rei loteah a thi ta thuai a. Chu a thihna chuan india ram chu, ‘charismatic figure’ mahni dam rei loh tur thu lo hre thei ch^nna a thlen a ni," tiin.

Remna lo thlen nan mi tam takin an theihtawp an chhuah a, thih leh dam inkarah an hun te an hmang. Kan ramah remna a lo awm ta. Mizote hi thu tiam tawh hlen ṭhin hnam kan nih avangin, vawiin thleng hian remna thuthlung hi kan la vawng nung ta zel a ni.