DIKNA

Chanchin thar lamah heng thu hi kan hmu: July ni 2 khan “Mizoram State Health Care Society hotute chuan…Private damdawi in zingah Bill dik lo a siam an awm ṭhin a, hetiang Bill dik lo hi pek chhuah theih a nih loh avangin Bill pekchhuah tlai chang a awm a, hengte pawh hi Bill dik tak an dawn ve leh pek chhuah nghal a ni ṭhin tih an sawi a. Damdawi in ṭhenkhat chuan damlo awm rei zawng ziak danglamin, ataka damdawiina an awm hun chhung aia rei ziakte an awm tih an sawi bawk,” tih kan hmu a. July ni 3 khan, “Mizoram Sawrkar hnuaia Taxation Department chuan thu chhuah siamin tun hnaia Goods and Services Tax (GST) registration dilna ṭhenkhatte chu thu dik tawk lo leh document lem hmanga dil a ni tih a hmu chhuak a. Taxation Department-in heng dilna te hi a en fiah hnuah hetianga dik lo taka registration diltu ṭhenkhatte chu an sumdawnna hmun anga an sawiah hmuh tur an awm lo a, an dilnaa document an theh luhte pawh finfiah theih a ni lo tih hmuh chhuah a ni,” tih kan hmu bawk.

Heng kan thil hmuh leh hriatte hi thil dik lo, miin dik lo taka an tih tam tak zinga ṭhenkhat a ni. Sawrkar hnathawk leh Politician te ringawt kan kawk fo a. Sumdawng zingah te, mi mal thil tihnaah pawh rinawm lohna leh dik lohna chi hrang hrang a tam a ni tih a hmuh theih. Mi zawng zawng hi an dik lo ta vek a ni lo a, system-ah dik lo lian tak mai a awm a ni tih erawh hai rual a ni lo.

ACB Annual Report-a tar lan a nih danin, kum 2010-2026 inkar-kum 16 chhungin Anti Corruption Bureau, Mizoram chuan ei ruk thubuai (corruption case) 35-ah court-ah chargesheet an theh lut a; ei ruknaa inhnamhnawih mi 112 chu Special Court (Prevention of Corruption Act)-in thiam loh a chantir. Heng mite zinga tam tak chu High Court-ah an kal leh a, tidik loh nei loa leng an awm nual ve bawk ang.

Mi mal kan rinawm lo a. Dik taka thil ti loin, eng emaw neih dan kan zawng a. Ram lei leh hralh thuah pawh stamp duty awl tum avangin, sale deeds-ah ram leina man aia tlawm daihin kan ziak a. Hna leh eng emaw dawng turin dik famkim loa ziakin, min duhsak theitu kan zawng a, induhsak tawn dan kan ngaihtuah ṭhin. A ruk mai pawh ni loin, a lang pawhin kan hreh tawh lo ni hialin a lang.

Dik harsa kan ti ta hle niin a lang a. Kan hmanhmawh vang a ni. Mite hi an dingchhuak thuai thuai ni te hian kan hria a. Nih ve thuai, neih ve thuai duhna avangte hian awh loh tur kan awt a, tih loh tur kan tih phah fo a ni.

A lang chinah kan inteh a. Miin sum a nei a, a dinhmunin a zir rih a, thuneihna neiin, thiltihtheihna dinhmunah a ding rih a. A dinchhuah dan dik tawk lohna aiin tuna a dinhmunah kan teh a. Kan zah a, kan awt a. Dik tak leh rinawm tak hian a dinchhuah theih reng. Hun a lo ngai deuh a, insum theih leh thawhrim a lo ngai a. Chutiang kawng chu kan zawh peih ta ṭhin lo. Kan inpal buan buan a, dik lo taka tih te chu dan dik emaw tihial tur khawpin hetiang kawng hi kan zawh ta hial em?

Hetiang rilru hi a nawlpuiin kan pu ta ṭhup em aw tih tur a ni nain, ‘tiang ngaihtuahna hian min chenchilhna a rei tawh hle niin a lang zawk. Khawvel thar kawl a lo en a, hnam dangte nen kan inchiah piah chhoh a, sumdawnna kawng kan zawh ṭantirh aṭang reng khan hetiang tawk hi chu kan lo awm daih tawh a ni. Kum 1939 khan kan mi hmasa Pu Thanga khan, “Rente ngaih Renpuiah a tlu” tih a ziak a. “Hei hi kan chin thar pawh a ni lo a, hman lai aṭanga kan hnam thil sual leh dan ṭha lo chin reng a lo ni a. Vai lo len hma khan vaiin ṭhelret an duh a, Mizo-in an zuk zuar ṭhin a, an ṭhahnemngai lutuk chuan ṭiau lungṭhil mi sual leh vervek ṭhenkhat chuan an lo hlum hnan a, a ṭhente phei chuan lungtum te pawh an lo hlum hnan a, chutah a hlir ai chuan a lo rit ta, Vai pa ngaih ṭha lo chuan an han zai phel ta a, lung te, ṭiau lungṭhil te, lungtum te a chhungah chuan an hmu ta hlawm a, Vai chuan an leisak duh ta lo a; hlawk luattuk an tumna lamah leh an ren ngaihna lamah eng mah hawn loin kut bengín an hawng ta hlawm a, an rente ngaih chu renpuiah a tlu tak tak ngei mai a ni. Chumi chin chu vaiho chuan Mizo ṭhelret hlum zawrh chu an lei duh ta reng reng lo an tih chu. Hei hian he sualna hi hmasang aṭanga kan chin a nih a tilang hle mai a ni lawm ni?” a ti a. La an tawlh lai pawhin, a buk rihna tura kawng hrang hranga an tihdan te, hmarcha pawh a buk rihna atana tuia an tih huh dante a sawi bawk a. Vai-hoin an hriat chhuah zel thute pawh a ziak a, “Sim daih tum ṭheuh ila a ṭha ang” a ti. Rinawm lo taka tih chuan, sumdawnnaah pawh hlawhchhamna a nih zawk thu leh dik taka ti zel turin a hnampuite chu a fuih ta a ni.

Mizo mi hausa ber an tih ṭhin, Dawrpui Kohhran Upa, Pachhunga kha heti hian a chanchin an sawi ṭhin, “Pu Pachhunga dawr han kai chho kha, a rinawmzia an sawi fo. Ṭum khat chu, Tlangnuam pa pakhat hi Duli pathumin a kir tlem a. A dawr a khar a, Tlangnuamah kein a han chho a. Chawhnu pum chu chu a pawisa kir sual pa chu a zawng ngat ngat mai a ni an ti. Tangka tlemtein bul ṭanin, depde lo leh dik taka a tih ṭhin avangin sawrkar Contract hna lian tham fe hi a belin a bel ta mawlh a ni ber. Rei lote chhungin Mizo zingah a sawi a lo tling ta. Pu Pachhunga hlawhtlinna bul chu a sum deh thiam leh a hisap fuh bakah a mize ṭhatna leh Pathian thu a awihna kha a ni ngei ang,” tiin.

Chhungrilah nget kan nei a, min eitu a awm a. Chumi chu kawng hrang hrangin a lo lang chhuak a. A tu amah hi kan inring tawn tawh lo a. Mi neih ang neih ve zel kan duh avangin, tihhrehte hi kan nei ta mang loin a hriat. A dik vak lo pawi sa lote hi an mutui lo ṭhin a ni tih te kan ngaihtuah lo. Muttuina hi a hlutzia hre chhuak turte hian kan tuar hrep zel a. Thlamuanna te hi nei leh tur chuan, a man pek tur a tam lutuk a ni. Kan phal tawh lo zawk hial ang. Eng emaw chang erawh chuan, inthlahrung tur awm tak te hi an inthlahrung lo a, inthiam lo awm taka te hian inthiam lohna an nei lem lo ni te hian ka hre ṭhin. Corruption te hi kan hua nge, kan thik mai mai tih pawh hi ka ngaihtuah fo mai.

Mi tam tak chuan dik taka tih hi awmzia a awm lo te pawhin kan hre ṭhin ang. Thil mak a ni lo. “Ṭhenkhat erawh chu, nuamin an leng si, eng vang nge hriat thiam a har a ni,” tih hla ang deuh kha a ni ṭhin. Dik taka thil tih duhtute hi mi mak leh dangdai thlir te hian kan thlir fo bawk a. “Pa danglam a ni ve a,” te hi kan tiliam a. Chutiang vela mi sawi chu tam takin kan peih lo. Mahni lam ka dik tho a, tiin dik lo tam tak hi an en liam phah hial em? Thil dik lo tih loh ngawt a ni lo a, thil dik tih hi a pawimawh a, dik lo taka thil lo thleng tur lo dan te pawh a huam tel ang chu.

Dik taka kan tih ṭhin loh avangin inthiam chawpna kan zawng nasa. “Eng nge a pawina?” “Mi pawhin an ti ve ṭhin tho a” tih leh chhuanlam dang kan nei ṭhin. Tihphung (System)-ah kan neih tawh vang a ni. Chutiang tihphung a lo awm theihna chu mi dik lo, chutiang thlentir phalte vang a ni ṭhin. Tihphung ṭha hi chu mihringin kan siam mai. Zawm tur dan ṭha kan duang a. Chutiang kan ken kawh loh avangte chuan, tihphung ṭha lo zawk kan neih phah ṭhin. Thil dik lo titute pawh hi na taka hrem ni se kan ti ṭhin a, a dik reng. Hrem nat zawng ai chuan hrem ngei ngei an nihna zawk hi dik lohna nawr tawm dan zawk chu a ni.

Tihphung dik, duan sa kenkawh hram hram tum, mi dik, dikna vawn nun tumte hian hnam leh khawtlang hi an chelh hram hram chauh a ni. Kan mi chhuanawm hmasa R. Thanhlira kha tlangmite zinga Rajya Sabha MP hmasa ber a ni a, MP chhuanawm tak a ni. Chumi hnuah chuan Assam Public Service Commission chairman niin, kum 6 zet a hun a hmang leh a ni.

APSC chairman a nih lai chuan, ṭum khat chu Medical College a thawk tur, ENT subject-a Assistant Professor hi an la dawn a. Technical/subject Expert atan chuan a hunlai mi thiam chungchuang, UK aṭanga degree nei hi an sawm a. Interview an han zawh hnu chuan, an han sawi ho dawn a. Chairman berin, “Le, i han sawi ho ang u” a han tih chuan, an mi thiam sawm chuan, candidate pakhat hming sawi langin, duhsakna lam thu a rawn sawi ta mai a. R. Thanhlira chuan, “Nang chu lo ngawi rih rawh” a ti a, an inchhang lawk chho ṭan ta a. “Vawi khat mah ka lo kal leh tawh lo ang” tiin an mi thiam sawm pa chu a ang bal bal a. R. Thanhlir-a chuan, “Kan mamawh leh tawh ngai lo ang che” tiin a chhuahtir ve ta a. Commission Secretary hnenah chuan a thu a hmuh leh hma chu chu pa chu ko tawh ngai lo turin a hrilh zui ta bawk. He subject expert hian, chairman leh Commission member dangte zah derna nei miah lo a, a ngaih dan an zawh ve hma hauh a, a duh duh a lo sawi ve chu APSC Chairman R. Thanhlira chuan, APSC zahawmna tihbawrhbarhna tlingah a ngai a, a ngai thei lo a ni.

Chu thil thlen hnu rei loteah chuan, a telophone a rawn ri a, “Das-a ka ni a. Ka officer pakhat i lakah a che mawi lo deuh niin ka hria a. Pawi ka ti a, thupha ka rawn chawi a ni e,” a ti a. Chumi chu chutih laia Health Department-a Secretary SJ Das IAS a ni. R. Thanhlira chuan, “Pu Das, thupha chawi i ngai lo e. Ama hnenah pawh thil awm dan ka hrilh tawh kha,” a ti ta a. SJ Das-a hi Mizoram Union Territory a lo nih khan, Lt. Governor awm hmain, Chief Commissioner dinhmun te a chelh zui ta nghe nghe. Mahni naute dik loh vanga thupha chawi ngam SJ Das-a hi a ropui a, mahni pawl (tel vena) zahawmna humhim tlattu R. Thanhlira pawh a chhuanawm. Dik taka thil tih duh mi an nih ve ve vanga hetiang chanchin sawi tur nei hi kan ni. Chutiang mi chuan tihphung dik an vawng him a, dikna a dingchang ṭhin.

Union Christian College, Barapani, Meghalaya hung chhung luh dawna gate-puiah khan, “I awmna apiangah eng rawh,” tih kha a intar ṭhin a. Dikna keng kawh tura dik taka thil tih a, tihphung ṭha vawng nung zel turin mihring ṭha kan ni thei. Vawiin aṭang hian i tho chhuak leh ang u.