Guest writer
F. Vanlalrochana
Quo Vadis
Mihring nun hi zin kawng thui tak mai a ni a. Kan hma lamah hian eng nge thleng dawn kan hre tak tak lo. Ruahmanna te chu nei ve ṭhin mah ila, ruahman tak tak theih pawh a ni lo a, thihna a nih ngawt loh chuan kan kawng zawh lai tawp dan tur dik tak hi hriat theih a ni lo. Chutiang chu ni mah se la, thutlukna siam erawh a ṭul reng. Tuna kan dinhmun, kan hna, kan chennaah hian kan hmalam hun atan thutlukna hrang hrang siam a ṭul ṭhin a, chutiang chuan min hmuak reng a ni. Amaherawhchu, thutlukna kan siam hian mahni leh mahni hi “Khawiah nge i kal dawn?” (Quo Vadis) tih inzawh nachang kan hre tur a ni. Mahni kalna tur ngaihtuah chiang mang lo a, a rem dan anga zel nun hmangte chu tlukchhiatna leh inchhirna ruamah an tla lut ṭhin a ni.
1. “Quo Vadis” chu:
“Quo Vadis” tih hi Latin ṭawng a ni a, “Khawiah nge i kal dawn?” tihna a ni. Eng nge i tum ber? I nunah hian eng kawng nge i zawh dawn? I thutlukna ngawng tur hi i ngaihtuah em? tih thu inzawhna ṭawngkam atana hman a ni ṭhin. He thumal hian mihring nunah awmzia a nei thuk nangiang mai. Mahni dinhmun leh kal zel dan tur ngaihtuah chian a ṭulzia min hriat nawntir ṭhin.
Quo Vadis tih thu lo lanna hmasa chu, kum zabi pahnihna laia vela lehkhabu pakhat, Peter-a thil tih te tih bu-ah a ni a. AD 64 khan, Rom Emperor Nero-a rorel laiin Rom khawpui chhungah kangmei rapthlak tak a chhuak a. Nero-a chuan he kangmei hi Kristiante thil tih a ni tiin a puh a, Kristian tihduhdahna bul a ṭan ta a. Tirhkoh Petera chu tihduhdahnaah tihhlum a nih loh nan, leh Kohhran him zel nan Rom khawpui chhunga Kristiante chuan Rom khawpui aṭanga tlan bo turin an nawr ta chhen a. Petera pawh chuan hnial zel hrehawm tiin, zanah, thim thamah Appian Way (Rom khawpui luhna lam kawng pui) zawhin a tlan chhuak ta a. Petera’n khawpui kulh kawngka a pelh dawn chiah chuan, Isua Krista chu khawpui luhna lam pan zawng a rawn kal a hmu ta mai a. Mak ti tak leh hlauthawng takin Petera chuan Isua chu a zawt a:
“Domine, quo vadis?” (Lalpa, khawiah nge i kal dawn?)
Isua chuan a chhang a:
“Romam eo iterum crucifigi.” (Kross-a khenbeh turin Rom khawpui panin ka kal leh dawn a ni.)
Heta ṭang hian Petera chuan a beramte a tlansan lek lek a ni tih leh, a aiawhin Isua bawkin hrehawm a tuar leh dawn a ni tih a hre thiam ta a. Pathianin amah a dahna dik tak hre chhuakin, huaisenna thar nen Rom khawpui lamah a kir leh ta a ni. Rom a thlen leh hnu lawkah Petera chu man a ni a, thi turin a chung thu an relsak a. Isua thih dan ang chiaha thih chu phu lo a inhriat avangin, kross-a an khenbeh dawnin a letling zawnga khengbet turin a ngen a, a ngen ang chuan an kheng bet ta a ni.
Mihring kan nih chhung hian thutlukna siam tur kan nei reng dawn. Mi tam tak chuan kan kalna tur chiang taka hre lo leh hriat pawh tum chuang loin, nun hi kan hma chhawn mawp a. Kan mawhphurhna ngaihtuah loin, kan chan ve theih tur pawh chhut loin, kan hloh tur pawh ngaihtuah chuang loin nun kan hmang ṭhin. Vawiinah, a rem dan ang anga nungin, naktuk maia thil thleng tur pawh ngaihtuah loin hun kan hmang ṭhin a. Chu chuan damlai zinkawngah hian kartu nei lo lawng anga min siamin, thli thaw in a len kual vel mai mai ang kan ni ṭhin.
2. Henryk Sienkiewicz Novel “Quo Vadis”
He “Quo Vadis” tih thumal hi lehkhabu lar tak, Nobel Prize dawngtu Henryk Sienkiewicz ziah “Quo Vadis: A Narrative of the Time of Nero” (1896) tih Novel aṭanga khawvel huapa lar chhuak a ni. He novel hian AD 60 lai vel, Nero Lal lai huna Rom ram chanchin tar langin, Kristian tihduhdahna hluar laia, Nero-a rorel dan, Kristiante dinhmun leh nula leh tlangval inhmangaihna chanchin a rawn phawrh chhuak a ni. Mizo ṭawngin, HK Dohnuna fapa Dr. HK Thangluran a letling.
A. Thawnthu
Novel-ah hian Rom sipai hotu Marcus Vinicius leh Kristian nula Lygia te inhmangaihna kan hmu a. Vinicius chuan Lygia chu a duh em em a, atan chuan engkim a huam. Mahse, Lygia chu Kristian dik tak a nih avangin a hun laia Rom khawtlang nunphung uchuak leh hur herhna langsar tak chu a zui ve duh lo.
Vinicius chuan a tirah chuan thuneihna leh tharum hmangin Lygia neih mai a tum a; mahse, Kristian-te nunphung, hmangaihna dik tak, ngaihdamna leh inpekna a hmuhin a rilru a thlak ta a. Kristian niin, tun hmaa a nun dan ṭha lo leh khaw lo takte chu kalsanin, “Khawiah nge ka kal dawn?” tiin amah leh amah a inzawt ta a ni.
B. Lal Nero Leh Rom Khawpui Kang
Lal Nero kha mi nunrawng, lal a tak mai, ram rorelna lah a thlahthlam hle. Rom khawpui a hal alh hluah hluah lai pawha zai chiam mai, chu chu Kristian-te tiha puha fihlim a tum a. Hetih hun laia Kristiante an tuar dan leh sualna hneh tura an huaisenna te chuan mite rilru a hneh em em a. Mi tam tak chuan Quo Vadis thupui hi chawi chhuakin, Lal Nero leh Rom sorkar hian khawiah nge a hruai thlen dawn tiin an inzawt ta rup mai a ni.
3. Movie lam:
He lehkhabu ropui tak hi Hollywood leh khawvel film industry chuan an ngai sang em em a, ennawm hrang hrangin an siam chhuak tawh a ni:
1951 Movie (MGM Production): He film hi a hun lai chuan Hollywood movie ropui leh pawisa sen tam berna zinga mi a ni. Robert Taylor (Vinicius), Deborah Kerr (Lygia) leh Peter Ustinov (Lal Nero) te an chang a. Academy Awards-ah nomination pasarih lai hmuin, khawvel pumpui a fan chhuak a ni. Stephen Auhmun-a ten Mizo ṭawnga an lo lehlin kha a ni.
Television Series: 1951 film bakah hian Italy ram leh Europe ram hrang hrangah TV miniseries leh adaptation hrang hrang siam a ni a. Heng hian mihring nunphung dik lo leh tharum thawhna khawvel atanga nun himna leh thlarau nun lam hawi tura thutlukna siam a ngaihzia a puang zar tlangpui thin.
Movie-a an lantir ber chu — mihring hian hausakna, thuneihna leh hmingthanna chu eng ang pawh nei ila, kan kalna tur dik tak kan hriat loh chuan kan hlawhtling chuang lo — tih hi a ni. Nero chu lal ber a ni a, mahse a thutlukna avangin a tlu chhia a; Vinicius leh Lygia erawh chu hrehawm tuar mah se, an kalna tur dik tak hre chianga chu chu an thlan avangin, hlimna leh thlarau lam nun thuk zawk an nei ta a ni.
4. Kalna Tur Ngaihtuah Chiang Lova Nung Ṭhinte Dinhmun
Mihringin a nuna a tawn tur hi hriat lawk tak tak theih a nih loh rualin, amah kaihruaitu tur thil pawimawh— tum (purpose) leh ruahmanna (planning) tel lo chuan kawng dik zawh a harsa. Kalna tur chiang taka thlan a nih loh hian, nghawng thuk tak a nei ṭhin:
Kawng dik lo zawha kan tlan hian, kan hna thawh leh tha thawh tawh zawng zawng kha a thlawn vek ṭhin. A tawpah chuan kan thlen duhna hmun kan thleng lo a, let leh theih rual a ni tawh si lo. Mahni kalna tur chiang taka thlang a, hma la la lo, ruahmanna leh kawng zawh mumal nei lote chuan ram ṭha an thleng thei lo a, an thawh rah seng tur ṭha nei loin, a lo thlawnin an hun an hmang ral ṭhin.
Tum mumal nei lote chu thli thawin a len kual ang mai an ni a; mi dang duh dan leh thil mai maiin an nun a hruai kual ṭhin. Mi dangin an rah beh mai mai leh, mi hmanrua mai an ni duh hle.
Hun a liam a, kum a lo upat hnu hian mi tam tak chuan an nun thlir letin, “Eng ngati nge khatih hun lai khan thutlukna dik zawk ka lo siam lo le?” tiin an inchhir a. A hun lai khan kalna tur dik tak an ngaihtuah chian loh vang a ni ber.
Mi mal nunah chauh a ni lo. Chhungkua, khawtlang, ram leh hnam kal zel dan turah pawh a ni. Ram hruaitute pawhin, mahni leh mahni quo vadis tih an inzawt ṭhin tur a ni a, mipuite pawh ram hruaitute pawh quo vadis tih kan zawt ṭhin tur a ni.
5. Thutlukna Dik Siam Tura Hmasawn Dan Tur
Thutlukna dik kan siam a, kawng dik kan zawh theih nan hengte hi kan mamawh a ni:
A. Mahni Inhriat Chianna
Eng nge kan chak? Eng thiamna nge kan neih? Eng nge kan tum ber? tih te hi hriat chian hmasak phawt a ngai. Mi dang kalna kawng apiang zawh ve rikngawt chu a ṭha lo. Mahni nihna dik tak leh kan theihna hriat chian hi a ṭul; kan kalna tur hre chiang a, kan kawng thlang fel turin min pui thei ang.
B. Nakin ngaihtuah lawkna
Vawiina kan thutlukna hian naktukah eng nge a nghawng chhuah ang? tih hi chhut thiam a ngai. Thil pawi tak chu, tun hun nuam ti taka hmangin, nakin kan ngaihtuah thleng ṭhin lo. A tawp dan tur ngaihtuah chungin, a nghawng tur chhut chungin thutlukna kan siam ṭhin tur a ni.
C. Fimkhur taka ngaihtuah leh Mi thiam rawn:
Thutlukna lian tham siam dawnin tlan chhe lo ila. Mi thiam zawk, finna neite rawnin, chik taka chhut chian hmasak tur. Awlsam taka thutlukna siam ringawt hian nghawng ṭha lo a nei duh hle. Thu kan sawi dawn emaw, kan puan chhuah dawn emaw reng reng pawhin kan fimkhur tur a ni. Mi vaw hniam thei, mi min nuihzatna tur thil ka sawi em? tihte kan ngaihtuah ṭhin tur a ni. Ka thil sawi tum hi thu dik chu a nih pawhin, sawi kher tur a ni em? tihte ngaihtuah ila. Thil ṭha tur zawk a nih chuan mi sawi duh loh kan sawi lui thei-a nghawng pawh tuar pawh kan inhuam tur a ni ang.
6. Tawp Kharna
Mihring nun hi a tawi a, a hlu. Ni tina kan thutlukna siam leh kan kalna tur chin kan chian hian hlawhtlinna leh hlimna a hril. Chuvangin, nun hi ni chuak leh tlain a her liam pui mai tura hmang loin-
Tunah hian khawiah nge ka awm?
Khawiah nge ka kal dawn?
Hemi kawng kawng dik a ni em?
Tawpna ṭha a ni ang em? tih zawhnate hi kan inzawh ṭhin a ṭul.
Mahni kalna tur chiang taka thlang lo a, a rem dan ang anga nun hman hi nun awmzia hriat lohna mai a ni lo; kan dam chhung huna phurrit nasa taka phurh belhna a ni. Chuvangin, i nun kha ngaihtuah chiang rawh — Quo Vadis?