Guest writer
F. Vanlalrochana
LEADERSHIP 1
Tunlaia Mizo ṭawng humhim, tihhmasawn kan uarna lamah hian tam takin sap ṭawng thumal han hman hlek pawh hi sawisel bawih bawih kan ching a. Mizo ṭawnga a hman dan tur han sawi teh hian sawi mai tur kan hre chuang lo fo. Mizo ṭawng hi hman uluk tur a ni a, a ziah dan chu thuhran ni se, a lam rik dan pawh uluka thiam tum tur a ni. Hnam dang ṭawng hrim hrim malmak tum ta mai emaw tih tura khawsak chingte run atan reng reng kan thupuiah pawh Leadership tih hi kan hmang teh ang. Ṭum hnih thum lai hemi thu hi sawi chhunzawm kan tum dawn bawk nia.
Rawngbawltu ropui, Pastor Saiaithanga kha, hotu ṭha a tling a. Mizo kohhran tan mai ni lo, kan hnam tan pawh mi hlu a ni. A lo thih khan, Chaltlang Kohhranin a ralna, banga tar chi an pekah khan, heti hian an ziak
“ Pastor Inpe zo,
Kohhran Ban leh hruaitu,
Zirtirtu ropui” tiin. Mizoram Synod-in a nupui hnena an tuarpuina lehkha an thawnah pawh, “Pathian leh a kohhran tana rinawm taka a thawhna avangin kan ramah kohhran ropui takin a din phah a,” tiin an ziak bawk. Kohhran enkawl dan (pastoralia) tih a ziah te phei chu mi dang tan a bu hran han ziah leh inthlahrunawm khawpa ṭhain a ziak a ni kan ti thei.
Rev. Saiaithanga kha, kan ram kohhran ṭhang chho mekah pa chanchang takin nghet takin a ding a. Kawng hrang hranga kohhran nektu awm karah a mize nghet tak chu kohhran tana inngahna tlak a tling. Kan rama active politics a lo luh khan, Politics thli chhia a lo awm ve nghal a. A nihna takah phei chuan, vawiin thlengin a reh hlei thei lo a nih hi. Chung laite chuan Assembly (tuna Synod) moderator te a ni a. 1948-a a valedictory sermon-ah khan, hruaitu nih tling tak a nihzia a lo lang a. A leadership quality ropuizia a hmuh theih.
Mizo Union leh Zalen Pawl inepna na tak karah, lal ban tumna boruak chhe em emin Zoramah thla a zar mup mup mai bawk a. Rambuai tih lohah chuan Mizoram hun thim lai ber a ni hial mai thei. Chung hunah chuan pastor zahawm tak khan, heti hian thuchah a sawi:
Vawi thum Moderator ka lo ni tawh a, hun a tlem ṭhin avangin thu sawi nei loin hun ka lo hlan tawh ṭhin. Tun ṭumah erawh hi chuan tlem sawi ka duh a ni. Tun lai hun mak takah hian Assembly hi ka lo ho a. Thil tam tak a lo danglam a, engkim a inlumlet vel a. Amaherawhchu, he khawvel inlumlet chhungah hian Kohhran chu a ngai reng a ni a, danglamna a nei ve lo a, hneh chungin a kal zel. Khawvel ram te chu lo dingin chhe ṭhin mah se, kan Pathian ram hi zawng kan hlain a sawi angin —“A ni tak e, Lalpa i ram hi, Lei ram ang ral rual a ni lo.”
Pathian ram chu a ṭhang zel a ni. Tun lai khawvel inlumlet vel leh thil kal dan ngaihtuahin kan rilru a hah thei hle ṭhin. Moderator hna pawh a hahthlak hle. Ti ngai lo tan phei chuan tun lai thilah a harsa hle awm e, a harsat avangin tihsualnate ka nei ang, chutiang a awm chuan min ngaidam ula.He ka hun tawpah hian thu chah duh che u ka nei. Tunlai kan Zoram rilru put dan hi ka thlirin Kristian rilru kan put ngai ka ti a ni. Hei hi ka chah duh che u a ni. Engkimah kan ngaih danahte, kan thil pawm danahte, kan tihahte, kan thlir danahte Thuthlung Thar nena inrem rilru i pu ang u, Isua rilru nena inrem rilru i nei ang u. He thu hi kan Presbytery-ah chuan ka uar hle a, in hnenah pawh he ka hun tawpah hian uar ila ka ti a ni. Kan tan Krista rilru hman a tul a ni. Chu rilru kan hman dan tur chu Pathian rin hi a ni. Pathiana innghahna, a duhzawng ena tih tum hi a ni. Thil dang rin chhan nghet eng mah a awm lo. Kan zawn ber chu Pathian duh zawng a ni tur a ni. Kan hotute duh zawng kan zawn chuan kan ram a hlawhtling lo ang. Pathian duh zawng zawn hi kan tum ber tur chu a ni.Tun lai hian ngaih dan hrang hrang a lo chhuak a, ṭha tih hrang hrang a awm bawk. Heng hian kan rilru a tibuai ṭhin. Pathian duh zawng en dan chu hetiang hi a ni :- Union hotute chu thlum tak leh tui takin kan ṭawngtai sak thei tur a ni. Zalenna pawl hotute tui tak leh thlum takin kan ṭawngṭai sak thei bawk tur a ni. Chutiangin, Lalhote leh mi tin tan tih tak zetin thinlung leh thlarau tih tak zetin kan ṭawngṭai sak tur a ni. Chutianga ṭawngṭai sakna kan neih theih loh chuan Kristian rilru kan pu lo a ni. Chutianga kan tih theih loh chuan Kristian rilru, Isua rilru a tling lo ang. Heng kan hruaitute hi anmahni kawnga hlawhtling turin kan ṭawngṭai tur a ni lo. Tu mahin Pathian hnenah kan duh dan tipuitling turin kan dil tur a ni lo. Min hruai turin kan dil zawk tur a ni. ‘Min hruai ang che’. Kan hruaitute an duhnaa hlawhtling turin kan dilsak tur a ni lo a, Pathian hruaia an awmna kan dil zawk tur a ni. Pathian hruaia an awm chuan an nin min hruai rawh se. Min hruai hlawhtling ang. Tichuan kan tan a hah dam ang, a thlamuanthlak ang. Chuvangin Kristian rilru dik hi kan pu tur a ni. Thuthlung Thara Isua rilru lo lang hi kan tum tur, kan en ber tur a ni. Tuna Kohhran hruaitute, Upate, keini mi dang entawnte hian chu chu i tum hram ang u.
A leadership quality ropui tak mai chu chiang takin kan hmu thei ang a, kohhran tana pa nih a tlinzia pawh kan hmu thei awm e. A leadership quality ropui deuh mai lan chhuahna pakhat han sawi leh ila. Upa LN Tluanga sawi kha ka hre tawh a. Chiang deuh maiin Upa C. Hmingthanga hian, a lehkhabu thar TITI KHAWCHANG tihah hian a lo ziak ve leh bawk. 1958 khan Dawrpui Biak Ina Synod Inkhawmpui tawp zanah Mission Veng Kohhran Zaipawl an zai a. ‘Aw Lalpa, min zawng a, min lo hre chhuak ta’ (Sam 139) tih kha an sa a, conductor chu Tv. Lalnuntluanga (Upa Dr LN Tluanga) a ni. A laklawh laiah khan tihsual an nei leh ṭhin a, vawi hnih an tisual a, a vawi thum nana an han sak leh dawn chuan an conductor pawh a zam ve hle tawh a, “Kan han ti ṭha leh ang e,” a han ti a, mipui an thum hak mai a. Chutah inkhawm hruaitu Pastor Saiaithanga, Moderator kha chair aṭangin a lo ding a, “Tu mah kha lo nuiin lo phun hauh suh u, Pathian chawimawina tur a ni a, Pathian hnenah a ṭha ber an hlan dawn a ni,” a ti ta a. Upa C. Hmingthanga hian, “Zaipawl member-te min thlamuan hle a, a ṭawngkam khan kan zamna a um bo thei khawp mai a, zaipawl tan theihnghilh a har khawp zu nia!” a ti.
Pastor Saiaithanga chanchin leh a thu sawi aṭanga hmuhchhuah theih leadership quality pawimawh tak takte hetiang hian han sawi ila:
w Dinhmun harsa leh boruak chhia thunun theihna (Crisis & Stability Leadership): Mizo Union leh Zalen Pawl inepna leh lal ban tumna boruak sosang tak karah pawh a zam lo. Kohhran chu khawvel inlumlet leh ram boruak chhe karah pawh danglam ve ngai lo inngahna tlak a ni tih nemnghettu leh, buaina karah pawh mize nghet taka ding tlat mi a ni.
w Huai taka mipuite thlavang hauh ngamna (Protective Leadership): Dawrpui Biak Ina zaipawl zai sual nawn sek mai kha mipuite nuih tiza a tling hman a. Chutih lai taka moderator ni laiin chair aṭanga rang taka lo dingin, “Tu mah kha lo nuiin lo phun hauh suh u, Pathian chawimawina tur a ni a,” ti a a rawn khap nghal khan zaipawl member-te zamna a um bo a, hruaitu huaisen tak a nihzia a lang chiang hle.
w Party leh pawl thli tleh kara tluk luh lohna (Neutrality & Impartiality): Politic thli chhia a lo tleh hunlai leh mi tinin mahni thlawp zawng leh party duh zawng an ṭan tlat lai pawhin, tu lama ṭang bik lo a, Pathian duh zawng zawng zawk tura mipuite fuihtu a ni. Hruaitute chu an duh zawnga hlawhtling tura dil sak lo a, Pathian hruaia an awm theih nana ṭawngṭai sak tur zawk a ni tih a zirtir a, hei hi hruaitu dik leh thlarau mi a nihzia tilang.
w Inngaitlawmna leh mawhphurhna lak ngamna (Accountable & Humble Leadership): Moderator hna hahthlakzia leh harsatzia a hria a, “Tihsualnate ka nei ang, chutiang a awm chuan min ngaidam ula,” ti a mipuite hnena ngaihdam a dil ngam hi hruaitu dik tak zia chu a ni. Mahni dik loh theihna pawm ngam hruaitu chu an rinawm zual em em a ni.
w Thlarau lam kaihhruaina leh Isua rilru pua mi dangte hruai theihna (Spiritual & Christ-like Leadership): Engkimah mahni ngaih dan emaw mi mal duh zawng emaw mil ni loin, Thuthlung Thar leh Isua rilru nena inrem tak a khawsak a ṭulzia uar takin a sawi. Hruaitu chu mipui chawk phurtu mai ni loin, an rilru leh duh zawng Pathian lamah hruaitu tur a ni tih a lantir chiang hle.
A nun kha Leadership Theory hrang hrang nen a inkawp thuk hle a, han sawi zui leh lawk ila:
Servant Leadership (Greenleaf’s Theory): Servant leadership theory-a pawimawh ber chu hruaitute hi mipuite tana rawngbawltu leh an mamawh ngaihtuah hmasatu an nihna hi a ni. Pastor Saiaithanga chuan a Moderator hun hnuhnung berah pawh, “Tihsualnate ka nei ang, min ngaidam ula” tiin inngaitlawm takin mipuite hmaah a ding a. Hruaitu chu lal leh thunei satliah ni loin, mipui tana tlawmngai leh rawngbawltu dik tak an ni tur a ni tih a lantir chiang hle.
Transformational Leadership (Bass & Avolio Theory): Transformational leader chuan a hnuaia mi te rilru put hmang thlak sakin, dik leh ṭha turin a fuih ṭhin. Mizo Union leh Zalen Pawl inepna avanga ram chu thinrimna leh inepna nasa takin a tuam lai khan, party leh pawl anga inthlei lovin, hruaitute leh mipuite chu “Isua rilru” pu turin a zirtir a. Mi mal duh dan leh party rilru aia Pathian duhzawng hria a, remna zawng zawk turin mipuite a fuih a ni.
Authentic Leadership: Mahni nihna leh rin dan nghet tak vawng tlat chunga hruaina hna thawh hi authentic leadership chu a ni. Politics thli chhia leh boruak chhia a tleh vel lai pawhin, a mize nghet tak leh kohhran tana inngahna tlak a nihna a thlah dul chuang lo. Mi dangte anga thli tleh zawng apianga vir ve mai loin, a dinna leh a thuvawnah a ding nghet tlat.
Crisis Leadership (Situational Leadership): Boruak pik leh rit tak tak hnuaiah hruaitun a dinhmun a hriat chian a tul ṭhin. Dawrpui Biak Ina zaipawlin lak nawn sek ṭuma mipui an thawm hat lai khan, hruaitu ber chair aṭanga rawn ding chhuakin a thlamuan nghal vat a. Zamna leh buaina karah a hun leh hmun a zira thutlukna siam thiam leh mipuite rilru kaihruai ngam tura huaisenna neih hi crisis leadership pawimawh tak a ni.
Tlangkawmna: A hla lehlin, “Krista, Kohhran tan kan ding” tih leh a nun kha a inhmeh em em a. 1980-a Van ropuina hmu tur a haw ni khan, a thu hnuhnung ber chu, “A ṭha e, A ṭha e” tih a ni. Pu Saia te ang hruaitu ropui kha engtikah nge kan neih leh ang aw?