Guest writer
F. Vanlalrochana
HMANLAI MIZO NAUPANG NUN
Hmanlai Mizo nunah chuan Zan thla engah hnuaiah tualzawlah naupang rual pawnto thawm a ri nak nak ṭhin a. Khawlaia an intihlimna mai piah lamah khan, ramhnuaiah chhuakin hlim takin ‘daivak’-in naupangte khan hun an hmang ṭhin a- khang nun kha hmanlai Mizo khawtlang nuna thil langsar em em mai a ni. An hlimna chu thil man to emaw, infiamna hmanrua changkang emaw-ah a innghat lo. An rualpuite nen khan kawng hrang hrangin an infiam a, ramah an vak a, tui an cheng a, thawnthu an ngaithla a, chhungkaw nunah pawh an tel ve. Chutiang nun chu tunlai khawvelah kan hmu tawh lo.
Tunlai chuan naupang nun hi sikul-homework, tuition, exam result leh technology te nen a inzawm ber tawh. Mobile phone leh technology dangte an nunah a lut nasa. Heng thil zawng zawng hi changkanna leh hmasawnna rah a ni a, a hman loh tak tak theih tawh loh. Amaherawhchu, heng hmasawnna kan lo lem duak duak te avang hian, hmanlai Mizo naupang nuna zalenna, inpumkhatna, rualpuite nena inzawmna leh ram hnuai leh khawtlang nena inlaichinna ṭhate chu kan hloh deuh em tih hi rilruah a awm tel bawk.
Hmanlai hunah chuan naupangte chu in lam leh ram lamah mahni chhungkaw tan tih tur bat lian lutuk nei loin, mahni duhzawng leh chakzawng tiin ṭhiante nen emaw, mahni-in emaw hun an hmang ber. C. Sangzuala’n a naupan lai a ziahah chuan, an hun chu chhun chauh ni lovin zan mut thlengin mahni thu thuin an awm theih thu a sawi. Naupang nun chu zalen tak a ni.
ZING ATANGA ZAN THLENG
Zing thawh veleh buh hlawm kengin khawlaiah a leng chhuak a. “Tu buhtlang huai huai,” tiin buhtlangte insualtirin an infiam a. Sephungte leh keltelaimawmte an lai a, lei an ker khuar a, “Tu ta nge huai ber?” tiin an insualtir a. Tukṭhuan ei khamah an innghak khawm leh a, hriam pawh keng loin, kawr ha lem loin, ruak tungin khaw pawna daivel ramah an kal ṭhin. Chaw te kha ei zawh hlan an nghak hle a, an bar zung zung a, khawlaiah an chhuak leh nghal ṭhin.
Daivahna kawngah chuan sava bute an zawng ṭhin a. Sava bu hmu hmasa berin, “Hualeh!” tiin a ṭhiante bulah chuan a han sawi a. Chutah sava no chu an la a, phaibawm an siam a, mauthei te tak teah an khung khawm a, ni tin khau an vehsak. Tlaiberh no, vakul leh lengder te pawh an khawi ṭhin.
Chutiang nunah chuan inkawmhlimna chauh a awm lo. Thil nungte ngaihsak dan, ram thil hriatna, anmahni kut ngeia thil siam hlutna leh mawhphurhna te pawh an zir ve. Tunlai naupang chuan thil tam tak computer leh internet hmangin a zir thei; hmanlai naupang chuan a mit ngeiin a hmu a, a kut ngeiin a khawih a, a thil tawn ngeiin a zir a ni.
PAWNTO—ZAN THLA ENG SIKUL
Hmanlai Mizo naupang nunah pawnto hian hmun pawimawh tak a luah. Zan thla engah khaw tinah naupang an pawnto ṭhin. Men lai chhung zawngin an infiam a, pawnto hla chi hrang hrang an sa a, a changin veng leh veng an inchil bawk. Khaw ṭhenkhatah phei chuan veng hrang hrang naupangte chu mahni veng mualzawlah infiamna chi hrang hrangin an infiam a. Mipa leh hmeichhe naupang pawh a huhoa an infiam chang a awm.
Inpangawzial, Inlenthul, Tirameikai, Inbihruksiak, Zawnga leilawn, Sakuhuilut leh Vanchangril te chu an infiamna zinga langsar zualte a ni. Taksa chet ngai lo a, hla sei tak tak sa rualin mualah zan thla eng lawmin rei tak tak an pawnto ṭhin. Heng pawnto thawm a rehna hi kum tam lutuk a la ni lo a, mi tam tak tan erawh hmanlai chan a chang ve tawh mai awm e.
Pawnto hi infiamna mai ni loin khawtlang inpawhna pawh a ni. Veng hrang hrang naupangte an inkawm a, an inchil a, hlim takin an awm khawm ṭhin. Chuvangin, pawnto chu naupangte tana hun hmanralna mai ni loin, rual kawm leh khawtlang nun zirna hmun a ni.
THAWNTHU—LEHKHABU HMA HRUAI
Pawnto haw hnuah thawnthu ngaihthlak hun a lo thleng a. Zanah, khaw lum lai emaw, an mutpui pahin emaw nu leh pate'n thawnthu an hrilh ṭhin. Chung thawnthu chu tun thlenga kan la hriat a tam mai. Nu leh pa atangin fa te hnenah, chhungkaw pakhat aṭangin chhungkaw dangah an lo inhrilh chhawn ṭhin vang a ni.
Chemtatrawta, Kungawrhi, Liandova te unau, Chhurbura leh Nahaia, Lengkawia, Pafa hruai bo, Unau fanghma ṭo zawng, Mauruangi, Rimenhawihi, Thlanrawkpa khuangchawi, Chungleng leh Hnuaileng indo, Sichangneii, Chera leh Thaua, Zialung khawchhan-Hrangkhupa, Ngaiteii, Hualtu-Ngamtawna, Lawnglaii, Tlumtea, Lalruanga leh Keichala, Thailungi, Khena leh Rama, Rairahtea, Thlangpasaisira leh Mualzavata te chu hmanlai Mizo thawnthu lar zualte an ni.
Nula leh tlangval inhmangaih thawnthu pawh naupangte hriatnaah a lut. Chawngmawii leh Hrangchhuana, Tualvungi leh Zawlpala, Chawngvungi leh Sawngkhara, Lasiri leh Lasari, Chhawrtui-Neihlala leh Ṭuanpuii, Tumchhingi leh Raldawna te chu an zinga mi an ni.
Thawnthu hi thil ngaihnawm a ni satliah mai ni lo. Thawnthu hmangin naupangin khawvel an hmel hriat a, mi nungchang hriat thiamna te leh thil ṭha leh ṭha lo thliar dan an zirna a ni bawk. Tunlai chuan thawnthute hi kan inhrilh khat a, mobile phone leh TV hmangin kan inawm tlei nasa ; mahse hmanlai chuan thawnthu chu naupangte khawvel hriatna kawng pawimawh tak a ni.
MIPA NAUPANG INFIAMNA -------PUITLINNA
Mipa naupang kum sawm chin chung lam chuan puitlinna kawng an zui tawh. Zawlbuk thingnawi an fawm a, sakei nghal a awm lai chuan sial an thlah a, “se hnungzui rual” tih te a awm a ni. Pa-te hnung an zui a, chhungkaw hnaah an tel ve.
An infiamna zinga pakhat chu Inselemchai a ni. Sial lema changin an rualpuite'n an hual a, an veh vel a. Sakei lema changin a bu a chhuahsan hnuah a thiante'n an bu chu an lo luahsak a:
“Sakei bu ka luah ka luah,
A bu zawla zan sawmthum ka riah ka riah.”
tiin an au a. Chutah sakei lema chang chu lo tlan hawngin seh tum derin an inhrosa vel a. Chutiangin an infiam a, an hlim em em ṭhin.
Kaihbu-a intawk, Inkawihnawk, Inkawisabah, Inchai, Inbuan, Invawkpuinawr, Inselemsik, Inserhkaih leh Rulpuiiludin te pawh mipa naupangte infiamna zinga mi an ni. Infiamna tam takah chuan an chakna tem an huaisenna te chu an rualpuite nena inelin an fiah ṭhin a ni.
Inmei-dah-thui siak pawh a awm. Zanah khawlaia awm tual chhemna thingthu ling an la chhuak a, naupangte chu daipawnah emaw zinkawngah emaw an kalpui a. A aia huai deuhin a hmaa mi ngamna tawpah an sawn zel a. Chutiangin naupang chu a huai leh a dawih dan an fiah ṭhin.
Heng infiamna zawng zawng hi tunlai nun anga “activity” hran hran saim chawp ni loin, khawtlanga awm sa, naupan hun chhunga puitlinna kawng an zawh dan a ni.
RAM LEH TUI—AN INFIAMNA HMANRUATE
Hmanlai naupang tan ram chu infiamna hmun mai a ni lo a, an ‘khawvel’ zirna hmun a ni. Tuichen hi an uar hle. Tuiah an cheng a, an liluh, an lu ro hmain a an mutpui a, an lu rim te hi a uih thur vut vut reng mai a ni. Hla Phuahthiam Upa Liandala khan, Matah leh saithah chhuah li-ah an cheng ṭhin tih a sawi. Keini tak ngial pawhin lui kal, tui chen chu kan uar ve hman.
Sangha vuak pawh an uar. Khang emaw ru emaw kengin luiah an kal ṭhin. Eng em em pawh hmu lo mah se an lawm tho. Chutiang nunah chuan ram leh tui chu naupangte tan hlimna hmun a ni.
Naupang fel deuh nih hnuah sava veh, thangthleng kam, sahdal kam leh thil dangte pawh an ti leh. Hmanlai naupang nunah chuan ram an kal hi a tam a, ram chu an hre chiang a. Lushai Scouts ho ngei pawh kha, chutianga sei lian an nih avangin Burma rama Japan ral an nawr let pawhin an hotuten an duh bik riau a ni.
HMEICHHE NAUPANG NUN
Hmeichhe naupangte infiamna pawh a tam. Inbah (kawiin), Inkhuailetem, Themlem tah, Vaivut thap leh Inbuhvawr te an ching. Puitlingin an tih ang chi zir ve-in an infiam a. Pipu suih te an ching ve a, pipu uai hla chenin an nei ṭha hle. An inkawibah dan pawh Bahpui leh Inbah tiin chi hnih a awm.
Hmeichhe naupangte nun chu Mipa naupang nun ai chuan a zalen lo deuh. Pahmei fate chuan nu leh pa loa an feh ṭhin avangin tlai lama tui chawi, ar lawih, vawk chaw pek leh khawsak rel te an ti ṭhin. Chutiang nun chu hmeichhe naupangte tan mawhphurhna leh chhungkaw nun zirna pawh a ni. Naupangte khawsak dan hi khaw tinah a inang vek lo.
HMANLAI NUN ATANGA KAN ZIR TUR
Hmanlai Mizo naupang nun kan thlir kir hian thil pawimawh tak tak kan hmu. An nun kha changkang loin lang mah se a nung (lively). An infiamna kha thil man to a ni lo. An thawnthu ngaihthlakna kha screen kaltlang a ni lo. Ram leh tuallaia an infiamna kha planned activity a ni lo. Mahse chung zawng zawngah chuan nun zirna a awm.
An zalenna chhungah mawhphurhna a tel. An infiamna chhungah inkawmngeihna a awm. An thawnthu ngaihthlak chhungah hnam nun a tel. An ram vahna chhungah ram chinchang hriatna a awm. An chhungkaw hnaah mawhphurhna a tel.
Hmanlai naupangte chuan khawtlang nunah pawh an tel ve a. Mizo Union nawrh lai khan naupang te pawh kha mipui kawng zawhnaa an tel ve a, Union hla an sa a, lal an au a. Sawrkar hotute leh sipai an lo kal chuan an zai leh au chu khap an ni. Chutiang chuan, an hun thil thlengah pawh naupangte chu khawtlang nun aṭanga then hran an ni lo.
Tunlai khawvel hian kan fate hnenah thil tam tak a pe. Lehkha zirna sang zawk, internet, technology leh hriatna kawng tam tak kan nei. Chu chu kan hman thiam chuan malsawmna ropui tak a ni. Mahse heng hmasawnna te hian hmanlai Mizo naupang nuna thil hlu takte—zalenna, inkawmngeihna , chhungkaw inhmangaihna, mawhphurhna leh ram leh khawtlang nen inlaichinna—hmun a luah zo vek tur a ni lo.
Naupang chu lehkha zir chauh ni lo, Infiamna, rualpuite nena inkawmna, thawnthu ngaihthlakna, khawlaia boruak hriat thiamna, ram chinchang hriatna leh chhungkaw nunah tel vena neiin, chher ve a ṭha.
Hmanlai Mizo naupang nun aṭang khan mi huaisen, taima, puitling leh mahni inrintawkna nei tak tak an lo piang chhuak. An nun chu thil neih tam avangin a ropui lo a; thil tawn tam avangin a ropui zawk.
Vawiin hunah chuan kan fate chu hmanlai ang veka nuntir leh theih a ni lo. Hun a danglam tawh. Mahse hmanlai nun atanga thil tha kan zir theih chu kan la nei reng. Kan fate chu screen chhungah chauh khung loh a ṭha. An rualpuite nena an infiam ve hun te a awm a ṭul a. Thawnthu te hrilh ila. Chhungkaw hna te pe ila. Ram leh tui nen inzawm tir ang u.
Zan thla enga pawnto hla ri kha tunah kan hre tawh lo. Mahse chu ri reh tawh chuan heng hi min hrilh: naupang hlimna chu thil man toah a innghat lo. Naupang puitlinna chu sikul zirna chauh hmangin a lo thleng lo.
Hmanlai Mizo naupang nun chu hun kal tawhah khan a her liam tawh. Mahse, hun kal tawh satliah anga thlir mai tur a ni lo. Kan zir theih thil tam tak a awm. Hmanlai naupangte’n an chan zalenna, an rualpawlna, chhungkuaa mawhphurhna an zir chhohna leh ramhnuai nena an inlaichinna te chu vawiin hunah pawh kan fate nunah kan tuh leh theih chuan, hmanlai leh tunlai inkar chu inhnaih lehzualin a awm ang a, naupangte nun pawh a hausa lehzual ang.
Hmanlai Mizo naupangte chu an hunah an infiam a, an hlim a, an zir a, an puitling. Kan fate pawh an hunah an infiam, an hlim, an zir leh an puitlin theihna hun kan pe thei ang em?