F. Vanlalrochana

Guest writer

F. Vanlalrochana

LEADERSHIP 2

Tun hma khan Education Department hnuaiah hian, inspectors of schools te, Deputy Inspector of Schools te, Sub-Inspector of Schools te an awm ṭhin a. Mission Vengthlang Kohhran upa, Upa C. Hmingthanga hi Sub-Inspector of Schools (SIS) a nih laiin, tuna Mamit District lam hi a bial ṭhin a. Kum 1975 February thla, sikul luh fel tirhah Tut ralah bial fangin a chhuak a. Motor awm hek lo, Aizawl aṭangin kein a kal.

Lallen khua a tlawh a. An middle school chu adhoc- aided a la ni a, khawtlang hruaitu, sikul committee, Village Council leh YMA te’n theih tawp an chhuah a, sorkar sum tel miah lovin an middle sikul building an lo rel uaih mai a, a chung rangva chih mai theih, a dang zawng peih vek tawh, a bang pawh dap mawi taka tah hi an lo bel vek tawh. “Ruah tui tlak hma ngeia rangvaa min khuhsak kan beisei,” tiin an lo lawm a, an sikul compound lah a faiin, lakhuihthei mawi deuhin an ching kual pap bawk a. An duh ang ngeia han tih puitlin duhin inspection note-ah pawh uar deuh takin a ziak a ni.

Director aṭangin building grant pek tur DIS-te an bial chhung sikul proposal siam tura hriattirna a lo awm ta a. An DIS-in SIS hote proposal siam turin a hrilh a, a thawhpui SIS dangte nen DIS (West) hnuaia mi middle leh primary school, building grant mamawh nia a hriatte sawi hoin proposal te an siam a. Middle school list-ah chuan Lallen aided middle school kha an dinhmun a sawi chiam hnuin pawimawh an tihpui hlawm avangin pakhatnaah an dah ta a ni. Hetianga an ruahmanna hi an DIS chuan remtihsakin Director hnenah a thawn a. Hetianga order eng mah awm hma, sanction order an hmuh hma deuhin Lallen VC leh Sikul Committee te’n an building chungchang ngaihvenin Upa Hminga hnenah chuan an han kal ta a. Ani chuan “In hmu ang, ka recommend che u alawm,” a lo ti a. An nghakhlel tawh bawk nen, director office-ah (Republic Road-a a awm lai) an zuk ngaihven zui nghal a. Deputy Director Pu Lalchungnunga (Dawrpui/Zarkawt Upa) an hmu a, building grant chu an lo peih vek tawh a, order pawh an lo siam vek tawh. Mahse, middle school, building grant an pek zingah Lallen Middle School a tel ve loh thu a lo sawi a.

Lallen VC leh Sikul Committee hote chuan Upa C. Hmingthanga chu an han hmu leh a. “Nangmah a hre chiangtu ngei hian Pu Lalchungnunga hi min zuk hmuhsak ve teh, tihdan a la awm mahna le?” tiin an ngen a. A zu kal ve leh ta a. Pu Lalchungnunga hnen a zu thlen chuan, “Ka pu, Lallen aided middle school khu building grant pek an nih hma chuan Tut ral khu ka kai dawn tawh lo,” a ti phawng a!Ani chuan, “Engah maw?” a ti a. “Ekhai! ka pu, an khua ka zuk tlawh khan ka hmu chiang em em a, fur ruah tlak hma ngeia an building chung khuh turah ka ngai a, anmahni pawh pek ngei turin ka sawi hmuhin ka tiam asin, min duhsakna ka dawn zawng zawngte ka ngaihtuah hian ka zak ngawih ngawih mai. Hetiang a nih chuan ka note ziah ve te kha eng mah a ni lo tihna a ni a, kal leh ngam chi a ni tawh reng reng lo,” a ti a. Ani chuan, “Engati nge grant pek tur proposal rawn siam tura in hotupa DIS kan rawn hrilh ang khan, in proposal-ah khan rawn telh tur alawm, rawn telh ula chuan tunah pawh an hmu ve mai tur alawm,” a ti ta mai a. “E khai, ka pu, a proposal siamtu zingah ka tel ve a, ka ngaih pawimawh em avangin ka thiante pawhin min hre thiam a, a list-ah pawh pakhatnaah kan dah ngei kha,” a han tih chuan, File a han lam a. Clerk-in a rawn dah a’n en chiah chuan a hmasa berah a lo awm vang mai a, chumi a hmuh chuan, Pu Llachungnunga chuan “Tu nge he proposal hi tidanglam?” a ti a, tu mahin an chhang ngam tawh lo.

A tawpah chuan, “Ngawi rawh u, pawisa kuangbang i zawng khawm ang,” a ti a, a clerk-te nen an buai ta a. Khang hun laia grant pek tlangpui chu Rs.5,000 (cheng sang nga) kha a tam ber a ni ṭhin. Rs.8,000 (cheng sang riat) an hmu thei a, “Khai le, i bial te chu han hrilh leh la, lo kal leh teh se, ‘Zuk hmu ve leh teh u, ka zuk sawi leh a, an tihsual an pha lo a, kawng an zawng thei mahna,’ han ti rawh, mahse kan pek tur hi chu hrilh lo la,” a ti a. An office-ah a han let leh a, “Zuk kal ve leh teh u, ka zuk sawi leh a, a hre thiam khawp mai, beisei pawh ka nei deuh e,” a ti a. An zuk kal leh chu rei vak loah hlim takin Upa Hmingthanga hnenah chuan an kir leh a, “Bialtu in nei ṭha hle mai, a ngaihtuah hle che u, proposal-ah pawh a pawimawh berah a dah che u a, keinin kan lo tisual palh der a ni e, bialtu in va nei ṭha em!” a lo ti a ni awm a. Sikul dang an pek ve te aia tam deuh zawk an hmuh tur thu leh order pawh nghak nghal turin a lo hrilh bawk a ni awm e. Leadership zirlai ropui tak hetah hian kan hmu leh ta a ni.

Upa Lalchungnunga leh Upa C. Hmingthangate leadership hetiang hian i lo zir chhunzawm teh ang:

1. Upa C. Hmingthanga Leadership (Frontline & Field Leadership)

w Servant Leadership (Midang Tana Inpekna leh Rawngbawlsakna): Hruaitu dik tak chu a hnuaia mite chunga inti lal tak emaw, thuneihna chelek vak vak emaw chi a ni lo a, an tana thawktu leh an harsatna hre thiamtu a ni.

w Upa C. Hmingthanga chu SIS a nihnaah a bial chhunga khaw tinte tana leader a ni. Lallen khaw mite khaw dinhmun leh sikul ṭha nei tura an thawrimna a hmu a, an dinhmun chu amah ngeiin a hriat thiampui a. “Grant an nih hma chu Tut ral ka kai dawn tawh lo” a ti ngam hial a ni. Hruaitu ṭha chu a hnuaia mite tan a inpe ṭhin tih (Servant Leadership) kan hmu chiang hle.

w Empathy & Accountability (Hriat thiampuina leh Mawhphurhna lak ngamna): Hruaitu chuan a thutlukna nghawng ni lo thil lo thleng chu, lo ngaihsak lo emaw, lo enliam mai loin, ‘Ka tih tur a ni ve tawh lo’ ti loin; An dinhmun kha a ngai pawimawh em em a, a hnuaia mite lo thawhrim tawhna leh an beiseina chu ama mawhphurhna angin a pawm zui zel a ni.

Lallen khaw hoin sikul grant an hmuh lohna kha, ama dik lohna pawh a ni tawh lo nain (proposal-ah hmasa berah a dahsa reng a, office lamah a lo danglam a), a bial mite chu a thlauhthla duh bik lo. Amah ngeiin Director office thleng a bawhzui sak a ni.

w Transformational & Moral Leadership (Inthlakdanglamna thlentu leh diknaa din)

Hruaitu ṭha chuan mi dangte nun leh dinhmun a thlak danglam sak thei(Transformational). Chu mai ni loin, thutak leh diknaah huai takin a ding ṭhin bawk.

Lallen khuain grant an lo hmuh lohnaa khan Upa C. Hmingthanga chuan Office lama a ṭhiante chu chu a dem mai lo a, a hmunah kalin a va enzui a, an tihsual chu a siam ṭhat tir leh vek a ni. Hetah hian moral leadership ṭha tak, a mamawhtuten an mamawh ang an hmuh theh nan, hruaituin dikna a dinchanpuina chu kan hmu a ni.

w Relational and Trust-Based Leadership (Inrintawnna leh Inlaichinna Tha)

Hruaitu leh a kaihhruaite inkarah inrintawnna leh inpumkhatna a pawimawh ber. Miten an hruaituin a ngaihsak tih an hriat chuan, an thawh hona a lo nghet ṭhin.

Lallen khaw mite khan an lungngaihna leh mamawh chu Upa Hmingthanga hnenah an thlen ngam a, ani pawhin phatsan lovin a theih tawpin a chinfel sak bawk. Chu chuan a hnuah anmahni pawh hlim tak leh lawm takin a siam let leh a ni.

2. Upa Lalchungnunga Leadership (Administrative & Institutional Leadership)

w Responsive & Problem-Solving Leadership (Harsatna Chinfelna Thiam leh Rilru Puitling)

Hruaitu sang zawk (Administrator) chu a hnuaia thawk leh a mite chu an harsatna ngaihthah mai loin, a dik lo lai hriat chhuahsak a, thu dik pawm ngam a, a chinfelna kawng zawn sak thiam mi a ni tur a ni.

SIS Upa Hmingthanga lungngaihna leh thinrimna kha Upa Lalchungnunga chuan a hmuin a hre thiam vat a. Proposal bo/tihdanglam tak chu a zawng chhuak a, thu dik a hmu chhuak a. A tawpah chuan ngawi mai loin, “Ngawi rawh u, pawisa kuangbang i zawng khawm ang” tiin a taka chinfelna hna (proactive problem-solving) a thawk a, an pek ṭhin aia tam zawk sum rawn ruahmansak lehin a pui ta a ni.

Accountability & Fairness (Mawphurhna lak ngamna leh Dikna)

w Office-a ṭhu a, administration pawimawh khawih pha dinhmuna ding hruaitute chuan thil tihsual palh a awmin an thukru ngai lo va, an siamtha ngam thin.

Tihpalh thila proposal lo danglam ta chu a Upa Lalchungnunga chuan mawhphurhna lain, “An tih sual an pha lo a, kawng an zawng thei mahna” tia hrilh chhawntir thei khawpin, hotu ṭha nih a tling a, a mawhphurhna huai takin a hlenchhuak a ni. Mawhpuh tur dang a zawng lo.

Sharing the Credit & Empowering Subordinates (Hnuaia Mi Chawimawi Thiamna leh Hlutna Pek)

Hruaitu puitling leh thiltithei tak chu mahni inhmangaih leh credit la vek duh mi a ni lo a; a hna a taka thawkchhuaktu, a hnuaia mite chu mi hmaah an zahawmna leh dinhmun chawi kansaktu a ni tur a ni.

Upa Lalchungnunga (1973-77 khan Deputy Director of School Education a ni. Kum 1956-ah Central Service Exam-ah a tling a, Delhi-a awm turin Central Service appointment pek a ni. Mahse sorkar hna thawk chunga Pathian rawng bawl kawp theihna hmuna awm a duh avangin Mizorama DIS hna thawh chhunzawm chu a thlang ta zawk a ni. 1951 kha Lunglei Bazar Veng Kohhran upa atana thlan a ni a. Hnathawhna avanga Aizawla a pheiin, 1963-ah Dawrpui kohhran Upa atan an thlang leh a. 1992 March thlaa Zarkawt Kohhran indanin Zarkawt kohhran chairman a ni a, August thlaah a thi. Beautiful death tihah kan ziah tawh kha) khan an hnaa buaina chu amahin a ching fel a, sum kuangbang zawng khawmin a aia tam a ruahmansak hial a. Mahse, chu thil chu “Keiman ka ti a ni” tiin a mahni infakna atan a hmang miah lo. Lallen mipuite hnenah chuan Upa Hmingthanga chu fakin, “Bialtu in nei ṭha hle mai, a ngaihtuah hle che u, proposal-ah pawh a pawimawh berah a dah che u” tiin mi hmaah a hnuaia mi (Upa Hmingthanga) chu credit leh chawimawina a pe let a ni. Hei hian hruaitu dik tak chu mi dang chawimawi thiamtu leh inzah tawnna vawng nungtu a ni tih a tilang chiang hle.

He chanchin ngaihnawm tak aṭang hian Servant Leadership (mi dang tana inpekna), Transformational Leadership (Inthlak danglamna thlentu ), leh Leader-Member Exchange Theory (inrintawnna leh inzah tawnna) te kan zir chhuak a. Hruaitu dik tak chu thuneihna kawla hmang ṭhintu mai ni loin, a hnuaia mite tan thawk a, dikna humhalhtu, harsatna hre thiamtu, leh a hnuaia mi pawh mi dangte hmaa credit pe a, an dinhmun chawi kangtu tur an ni tih kan hmu a ni

Hruaitu dik tak chu mahni chauha ding ngam tura inringtawk, thutlukna harsa siam ngam tura huaisen, leh mi dangte mamawh ngaithla thei tura rilru zau nei a ni. Hruaitu nih tuma khel an ni ngai lo, an thil tih dikna leh an rilru puthmang nghet avanga hruaitu ni ta mai an ni.

-John C. Maxwell