F. Vanlalrochana

Guest writer

F. Vanlalrochana

LEHKHABU CHHIAR

Digital screen leh AI khawvelah kan chen thuk tak em avangin lehkhabu te hi mi hian an chhiar peih lo chho mai dawn emaw tih mai tur a ni ta. Mahse, mak tak maiin, khawvel hmun hrang hrangah lehkhabu chhiar ngaih hlutna leh uar thar lehna a lo chhuak mek tlat. Ram hrang hrang leh pawl hrang hrangte pawhin lehkhabu chhiara than harhna thlen turin hmalakna lian tak tak an kalpui mek a ni.

1. Hmun Hrang Hranga Hmalakna Thenkhat: Lehkha Chhiara Than Harh Lehna

Tun lai hunah hian khawvel ram hrang hrangah an miten lehkhabu an chhiar uar leh theih nan hma an la nasa em em a, a bik takin Nordic ramte leh khawthlang ramte hmalakna hi entawntlak tak a ni:

Sweden: Khawvel pum huap ang pawha zirna leh ziak-leh-chhiar ngaihpawimawh em emna ram Sweden chuan tun hnai khan an ram zirna inte-ah digital screen (tablets/laptops) hmanna chu a theih chin chinah titawpin, lehkhabu tak tak (printed books) hman uar lehna "Back to Basics" policy a kalpui chho mek. Sorkar chuan school library tinah lehkhabu tha zawk leh puitling zawk dahna turin an ram pawisa maktaduai tam tak a pe chhuak a ni.

Norway: Norway-ah chuan sorkar agency hmingthang KULTURRÅDET (Arts Council Norway) kaltlangin ram pum huapa hmalakna ropui tak a awm a. Ram chhunga ziakmite kutchhuak (published books) apiang chu copy 1,000 (naupang pual bu phei chu 1,500) a rualin sorkarin a leisak thin! Heng lehkhabu-te hi ram chhunga public library tinah a thlawnin an sem chhuak leh vek thin a ni.

United Kingdom (UK): National Reading Campaign huaihawtin, primary school zirlai zawng zawngte tan 'Bookstart' leh 'BookTokens' kaltlangin lehkhabu a thlawna lakna tur voucher an pe thin.

United States & Canada: Hmun hrang hrangah Public Library networks chhenfakawm tak tak din a ni a. Hmun kilkhawr zawk leh mi retheite thleng phak turin Mobile Library (Bus/Van hmanga lehkhabu phurh kual a, hawh theih) tam tak an nei a. Khawlai kawi hrang hrangah Little Free Library din teuhin, mi tin tana ban phaka lehkhabu pho chhuah kawngah nasa takin tan an la a ni.

2. Eng Vangin Nge Lehkha Kan Chhiar Ang?

Lehkha chhiar hi hun awl hnawhkhahna satliah mai a ni ngawt lo; taksa, rilru, leh thlarau hriselna atana chaw tha ber a ni.

Hriatna leh thiamna a tipung: Lehkhabu kan chhiar chuan kan thluak chu a thawkrim a, hriatna thar leh thiamna thar kan nei zel thin. Thil thar kan zir belh zel hian kan ngaihtuahna a tizau a, thil kan thlir dan leh harsatna kan sutkian dan pawh a tidanglam thei. Nobel Prize dawngtute leh mi ropui tak takte pawhin an hriatna tizau zel tur leh an thluak fim taka vawng him reng turin lehkhabu chhiar hi an uar em em a ni. Lehkhabu chhiar hian hriatna chauh a tipung lo a, kan ngaihtuahna leh thil kan thlir dan pawh a siam tha thei. Chuvangin, lehkhabu chhiar hi hriatna khawl khawmna mai ni loin, ngaihtuahna fim tak neihna leh nuna hmasawnna kawng pawimawh tak a ni.

Mi dangte hriat thiamna: Mi dangte nunphung, an khawsak dan, an manganna leh hrehawmna te lehkhabua kan chhiar hian, an dinhmun leh an tuarna te kan hriatthiam phah thin. Keimahni ngaih dan chauh ni loin, mi dangte ngaih dan, rilru put dan leh nun an hmachhawn dan pawh kan ngaihtuah thiam phah thei a. Chutiang chuan mi dangte dinhmun kan zah thiamin, lainatna leh khawngaihna kan neih belh thei.

Stress Leh Manganna Tiziaawmtu (Stress Reduction):

Scientific study hrang hrangin lehkhabu chhiar hian rilru hahna (stress) a tihhniam theih thu an lo tar lang tawh a. Lehkhabu kan chhiar hian kan rilru chu kan ni tin nuna kan tawn - buaina leh kan ngaihtuahna phurrit atangin a la sawn thei. Lehkhabu chuan kan ngaihtuahna a hruai a, kan rilru a khawih a, kan thinlungah muanna leh chawlhna a thlen thei. Lehkhabu tha chhiar hi rilru chawlhna a ni a, ngaihtuahna ngilna a ni a, khawvel hran daiha min hruaitu pawh a ni.

Mahni inhriat chianna min pe: Literature tha kan chhiar hian kan tawng thiamna a tichangtlung leh zual a, kan tawngkam bungrua (vocabulary) a tipung bawk. Thu mawi leh ngaihnawm kan chhiar tam poh leh kan thu hman dan, kan ngaih dan sawi chhuah dan leh ziah thiamna a tithang zel. Chutiang bawkin, thuziak tha chuan ngaihtuahna uluk zawk nei turin min zirtir a, nun kawngkal dik leh fel zawk hmanga nung turin min pui thin.

3. Khawvel Mi Langsar Thenkhatte Lehkhabu Chhiar

Khawvela mi hlawhtling leh hruaitu ropui tak takte nun kan zir chuan, an inanna leh ze pui ber pakhat chu lehkhabu chhiar uar hi a ni tlat mai. Hna leh mawhphurhna sang tak karah pawh hun an insiam ziah. Chutiang mi tam tak zinga thenkhatte chungchang chu tawi tein i han tar lang teh ang:

1. Natalie Portman (Hollywood Actress & Harvard Graduate)

Harvard University atanga Psychology-a degree dawng thei Natalie Portman hi lehkhabu chhiar uar leh tuichilh em em a ni. Film shooting-na leh zinkawngah lehkhabu a pai reng thin a, 'Natalie's Book Club' a din bawk a, chumi kaltlang chuan thla tinin mi tam tak lehkhabu tha chhiar tur a kawhhmuh thin a ni. A tan chuan lehkha chhiar hi mi dang nun leh rilru hriat thiamna hmanrua a ni.

A Lehkhabu Chhiar zinga kan ban phak 5-te:

The Diary of a Young Girl – Anne Frank;

Sapiens – Yuval Noah Harari;

Cloud Atlas – David Mitchell;

When We Cease to Understand the World – Benjamín Labatut;

My Brilliant Friend – Elena Ferrante.

2. Theodore Roosevelt (US President 26-na)

US President-te zinga lehkha chhiar chak leh tam ber a ni hial ang. A buai chang pawhin ni tin lehkhabu 1 atanga 3 a chhiar ziah thin a, indona mualah leh zinkawngah lehkhabu a pai reng thin.

A Lehkhabu Chhiar zinga kan lo chhiar ve awlsam tur 5-te:

The Decline and Fall of the Roman Empire – Edward Gibbon;

The Federalist Papers – Hamilton, Madison & Jay;

Macbeth – William Shakespeare;

The Odyssey – Homer;

The Life of Samuel Johnson – James Boswell.

3. Dr. A.P.J. Abdul Kalam (India President Hlu & Scientist)

India 'Missile Man' leh President zahawm Dr. Kalam-a khan a thiamna leh a inngaihtlawmna chhan kha a dam chhunga classical literature, science leh poetry lama chhiar nasat vang niin a sawi.

A lehkhabu chhiar thin zinga kan lo chhiar ve theih 5-te:

Thirukkural – Thiruvalluvar;

Light from Many Lamps – Lillian Eichler Watson;

Empires of the Mind – Denis Waitley;

Everyday Immortality – Deepak Chopra;

Man the Unknown – Alexis Carrel.

4. Marcus Aurelius (Roman Emperor & Stoic Philosopher)

Roman Empire-a an lal ropui berte zinga mi Marcus Aurelius khan Danube lui dunga indona mualah pawh zan tin Greek leh Roman literature leh philosophy bu ngawrh takin a chhiar thin a ni an ti.

A lehkhabu chhiar thin zinga kan lo chhiar ve theih 5-te:

Discourses of Epictetus – Epictetus; Memorabilia – Xenophon;

Iliad – Homer;

Letters from a Stoic – Seneca;

The Republic – Plato.

5. Will Smith (Hollywood Actor & Producer)

Will Smith-a hian a hlawhtlinna bul leh harsatna a paltlang theihna thuruk pahnih chu "Running & Reading" (Tlan leh Lehkha chhiar) tiin a sawi. Rilru leh taksa sawizawina a tihna a nih chu. Kum zabi tam tak kal ta atanga mihringte harsatna tawh zawng zawng hi lehkhabuah an lo ziak lut vek tawh niin a ngai.

A Lehkhabu chhiar zinga kan lo chhiar ve theih 5-te:

The Alchemist – Paulo Coelho;

Outliers – Malcolm Gladwell;

Rich Dad Poor Dad – Robert Kiyosaki;

The Seat of the Soul – Gary Zukav;

Just Mercy – Bryan Stevenson.

4. Eng Bu Nge Kan Chhiar Ang?

Khawvelah hian chhiar tur a tam em em. Chhiar zawh sen pawh a ni lo. Hun hi a hlu a, kan hun neih chhun ang ang hmang tangkaia hlawkpui thama chhiar tur chuan kan chhiar turte uluk taka thlan a ngai. Chuvang chuan, eng lam hawi nge kan chhiar ang tih hi ngaihtuah ngai tak mai a lo ni.

a) Mihring nihphung dik tak te, rilrua sual leh tha inkar indona chungchang te hre thiam a, nun changkang leh chhen chakawm neih nan novels leh classic lam chhiar tur. Rilru hahchawlhna atan pawh hemi genre hi a tha. Thawnthu tha a ni em? tih te pawh review chhiar hmasak a tha.

b) Mi ropui leh hlawhtlingte chanchin (biographies/autobiographies) te hian hlawkna tam tak min pe thin. Heng chanchin atang hian behavioral psychology, economics, leh history hriat thiamna tak tak kan neih theih avangin chhiar makmawh a ni.

c) Kan thiam thil (skills) tipung a, a taka tih dan min kawhhmuh a, rilru lam chhelna kawng min kawhhmuh a, dam chhunga inzir renga min siam theitu a nih avangin self-development leh personal growth lam bu chhiar a tha. Mahse, a ziaktu tu nge? tih ngaihtuah tel a pawimawh thung ang. Hetiang lam lehkhabu chhiar tam lutuk pawh hi thil awm thei a ni.

c) Chanchinbu (Magazine leh Newspaper)-a news leh column hrang hrang te chhiar hian khawvel thil thleng mek leh thu thar te, chik taka thil thlirna leh tunlai ngaihtuahna te min hriattir thin. Ni tin Chanchinbu Pakhat, Magazine Pakhat tal lak (subscribe)-a chhiar hram hram hi a tha a ni. Newspaper leh Magazine chhiar hi tihmakmawhah nei ngei ila a tha.

5. Engtin Nge Kan Chhiar Ang?

Lehkha hi pawngpaw chhiar ringawt a tawk lo; a chhiar dan dik leh awmze nei zawk hriat a tha. Tunlai digital hunah, min tibuai thei thil tam tak karah hian a chhiar dan dik hriat a tul zual.

Chhiar hun mumal neih: Ni tin, zing thawh hlimah, hna chawlh lai emaw, mut hma emawin darkar khat tal lehkhabu chhiar nan hmang ziah thin rawh. Hun bik ruat fel kan neih hian lehkhabu chhiar chu kan nunphung pangngai pakhat a lo ni thei. Ni tin hun remchang eng emaw lehkha chhiar nana kan hman ziah chuan chhiar chu ngaia neihna a lo piang a, chhiar lo thei lo khawpin min siam thin.

Chhiar chik leh chhinchhiah peih: Lehkhabu i chhiar laiin thu pawimawh zual te, ngaih dan thar i hmuh te leh i nuna i hman tangkai theih tur te ziak thla thin rawh. Highlighter hmangin lehkhabuah i chhinchhiah thei a, notebook-ah pawh i la kai thei bawk. Hei hian lehkhabu i chhiar tawh kha hre reng thei tur leh ngaihtuah nawn leh thei turin a pui ang che.

Chhiar puat puat loa chhiar uluk: Phone kan en tam a. Screen-a kan hmet tawlh zung zung a. Pawnlawi takin lehkha kan chhiar fo. Lehkhabu chu ngun tak leh thuk taka chhiar (deep reading) turin ngaihtuahna hman tak tak a ngai. Hetianga kan chhiar chuan, a sawi tum kan ngaihtuah thei a, thu harsa deuh pawh kan chhut zuiin, hre thiam turin rilru kan sen phah thin a ni.

Tlangkawmna

Lehkhabu chhiar hi mi puitling leh hnam changkang chhinchhiahna pawimawh tak a ni. Khawvelin hma a sawn zel lai hian digital khawl hmanruate hian kan rilru an la peng fo thin a, chuti chung chuan lehkhabu chhiar hian mihring nunah hmun pawimawh tak a la chang reng. Lehkhabu chhiar hian hriatna a tipung a, ngaihtuahna a tizau a, nun kawngah fing zawka thutlukna siam turin min pui bawk. Hruaitu tha leh mi ropui dangte nunah pawh chhiar pawimawhna hi a lang chiang hle. Chuvangin, vawiinah hian lehkhabu tha tak keu ila, dam chhunga zirna kawng zawhin, hringnun thuk zawka hre thiam turin hmalam i pan zel ang u.