F. Vanlalrochana

Guest writer

F. Vanlalrochana

THUDIK

Ṭawngkam pakhat 'Truth is stranger than fiction' tih a awm a. A lan an ang anga sawi chuan, thudik lo/ phuahchawp aiin thudik hi a mak zawk fo tihna a ni deuh mai. Thudik hi awih a har fo tiin sawi ta ila, Mizo ṭawng kalhmangah chuan a dik zawk awm e. 

He ṭawngkam hi tunge a ching chhuaktu sawi fak a har tawhnain, English poet ropui Lord Byron-a kha a ni thei mai awm mang e tih a ni. 1823-a a poetry phuah, lar zet mai 'Don Juan'-ah khan a hmang a. 

'Tis strange - but true; 
for truth is always strange;
Stranger than fiction; 
if it could be told,
How much would novels gain 
by the exchange!
How differently the world 
would men behold!
How oft would vice and 
virtue places change!
The new world would be 
nothing to the old,
If some Columbus of 
the moral seas
Would show mankind 
their souls' antipodes

a ti a ni. Don Juan hla hril hi Satirical, Epic Poem an tih ang chi a ni a, a thui viau. Tlar singkhat sangruk zet a ni, a hla pumpui hi. 

Mark Twain-a khan, 'Following the equator - A journey around the world' (1897) buah khan "Truth is stranger than fiction, but it is because Fiction is obliged to stick to possibilities; Truth isn't" tiin a lo sawi ve leh bawk. “Thudik hi thawnthu aiin a mak fo. Thawnthuah chuan thil nih theih dan hrang hrang a la awm thei a, Thutakah chuan chu­tiang chu a ni ve lo,” a ti a ni. He lehkhabu hi chu, Mark Twain-a sum lama tlachhiain, sum tuaknan kum 60 zet a nih tawhin, khawvel fangin a zin kual a. Chuta a thil hmuhte a ziahna chu a ni. 

Thudikah hi chuan, ni chu a ni a, ni lo chu a ni lo a ni tawp mai. Mizo society-ah hian thudik leh thutak emaw tia kan umzui vak mai, thudik ni chiah lo hi a awm fo. Mark Twain-a hian a ti dik tak zet mai a, kan umzui chiam ṭhenkhat hi, a nih duh hmel em em avang te, kan ngaihtuahna mil zawng tak a lo nih avangte mai mai a ni ṭhin a. Nise kan tih em avang ngawta thutak sawia kan sawi luih, thudik sawia kan sawi luih pawh a  awm ṭhin bawk. 
Thudikah chuan nih duh hmel hi a leng ve lo a, ni chu ni, ni lo chu ni lo a ni mai. Nia kan hriat te hi a lo ni lo fo a, ni thei loa kan hriatte hi a lo ni zawk fo a. Thawnthuah chuan a nih duh hmel em em avangte hian a ziaktuten an ti ni mai ṭhin a. A tak ramah chuan a nih duh hmel em avangin a ni tihna erawh a ni hauh si lo. 

A sawitu an tam avang emaw, an sawi awihawm thiam avang ngawt te, chung thu chu thudik ṭana an ṭan a, an ṭan nat em avang ngawttein thudik lo hi thudik a nih phah chuang lo. A dik ta emaw tih erawh a awl fo. Pu Ṭhena khan India sipai Lal pakhat lehkha a thawnnaah khan, "A blunt soldier who is after the truth," tiin amah leh amah a insawi. Thudik a um a, a zawn ṭhin thu a sawi a nih chu. Miin an sawi avang te, a sawitu an tam avang te, an sawi thiam avang te, a nih duh hmel avang te, kan rilru buaipui zawng tak a nih avangtea a dik leh dik loh pawh ngaihtuah lo a, um zui chiam a awm ṭhin. Mizo hi chu he lamah hian kan awlsam ve a.

1989 vel khan, Aizawlah a ruka hriaua mi chiu hmang an awm tih thuthang a leng nasa hle a. Khawlaia kal leh bazara kal te pawh an hnunga kalten an chiu ru a, an hmu hman der lo tihte kha titi a ni a. Hriau chiu tuara inngai ṭhenkhatte phei chu damdawi Inah an lut hial a, mipui an thlabar a ni. Aizawl New market ah phei chuan, han buai deuh/ ralkhel deuh laih chang a awm fo a ni. Inven ngaihna pawh a awm lo a, an mangang ṭhin hle, Pu R. Vanlawma leh Pu J Lalthangliana (Sakeibaknei) te khan an chhui chiang ta a. Mi tam fe an interview-a, hriau chiu tuara inngai dawmdawi in amite pawh an kawm. An thil hmuh chhuah chu Sakeibaknei Chanchinbuah an ziak ta a. "Dawt a ni e," tih ziak miah si lo khan, thiam takin an ziak a. Chutiang hlauhna chu a reh ta hmak mai a ni.

Kum 1990 khan, nawhchizuar pakhat hian, "Silchar kawngah motor-in min phur a, amah chuan, Minister P.A a inti a," tiin, Supply Department Officer pakhat chu amah sualah a puh ta tlat mai a. Ani chu man a ni a, tan inah khung a ni. Chanchinbu mi ṭhahnem tak chuan, nawhchizuar chu an kawm a. A sawi a piang an chhuah chuai chuai mai bawk a. Pu R. Vanlawma ngaihdan a ni ta lo a. "A motor chuanna rawng leh a no sawi danglam fo thusawi chu engnge kan chhuah kan chhuah le?," a ti a. Officer zawk chu Pu R. Vanlawma chuan a kawm ve ta a. Pu R. Vanlawma'n an inkawmna a han tih chhuah ve meuh chuan, Officer chu a chhuak leh ta var a ni. Hemi hnu pawh hian, Pu R. Vanlawma leh Pu J. Lalthangliana chuan, Officer leh mi fel deuh deuh pawhin an rin em em mai, Chhing­chhipa Bible hmanga pawisa ti pung thei nia insawi chu an chhui a, an hmuh dan an han ziah chuan, chu pa chu a tlan bo ta daih a. Inbumna pawh a reh ta a ni. 

Pu R. Vanlawma kha, 1914-ah a piang a. 1939-ah Matric kha First Division-ah a pass a. Bawrhsap Mc Call-a hnuaiah Circle Staff hna a thawk ta nghal a. Pu Vanlawma hian, "Young Mizo Employee Association" a din a. Sawrkar hnathawk atan Mizo ngei la turin an nawr ṭhin a, Pu Vanlawma chu bawrhsap-in a hna aṭangin a ban phah hial a. A hmun ruak chu, Mizo tumahin dil loh tur an ti nghe nghe. YMA (A hunlaia YLA) muthlu an kai tho a. President atan Mizo ngei an ti a, Pu Vanlawma ho hian, Rev. Chhuahkhama an thlang tling a ni. Thudik zawng a, thudik lo lengin Mizo hnam a tih buaina lak ata lo chhanchhuak ṭhin Pu Vanlawma mizia kha kan chhawm nun zel tur a ni. 
Social media te kan hmang nasa ta. Thudik famkim lo leh thudik lo hulhual, mi chanchin leh inpuh hmingchiatna thlengin a darh nasa a. Mi tam takin finfiah lemloin kan theh darh belh zel mai bawk a. Khawvel hmun dang te chanchin leh, Mizoram chhung ngeia thilthleng leh, mi chanchinah pawh a dik lo leh, dik famkim lo te chawhpawlh nuaiha hriain kan vawrh darh ṭhin.

Hetiang thu hian mi a ti chiai a, khawtlang leh a ram pum huap pawhin min ti chiai thei ṭhin. Hetiang bakah hian, miin mi chanchin an han sawi a, an sawia kha kan han hmu dik lo nghal ringawt ṭhin bawk a. Mi hi an sawi ang hi an lo ni lo a, an sawi ai hian an lo ṭha daih zawk fo bawk. Kan thu hriatte hi thudik pawma kan pawm a, kan theh darh hma hian thudik a ni nge ni lo tih finfiah hmasa ṭhin ang u, a nih loh chuan, mi zahawmna, mi nunphung ṭha pangngai kan ti chhe vek thei a ni; mahni zahawmna thlengin. 

Kum 2000 chuang kal taah khan, Nazaret Tlangval chuan, "Thutak in hria a, Thutak chuan a ti zalen ang che u," tiin a lo sawi tawh a. Amah ringtute ngei chuan dawt thu leh thuthang dik lo buaipuiin at kan so ni leng fo ṭhin lawi si a. 
Thil nih duh hmel deuh hi a ni lo fo tih hre reng chungin, thudik zawngtu, thudik ṭantu i ni ang u.