Guest writer
F. Vanlalrochana
THE CHARGE OF THE LIGHT BRIGADE
Khawvel indona chanchina ngaihnawm ka tih em em mai chu, Crimean War laia British sipai zaruk rual lek ‘The Light Brigade’ an tihte ral beihna chanchin kha a ni. He’ng sipai rual tlem te hian thupek an dawn sual avangin hmelma sipai sing rual chu an beih a ngai a. Chu thupek chu mi pangngai tan chuan thupek atthlak theihtawp a ni. Mahse, ‘The Light Brigade’ ho chu Sipai an ni. Thuawihna maicham hmaa thingthi tawh tan chuan thupek zawm loh chu pawnfen feng tlak an ni. Thupek chu thupek a ni a, hmelma chu tam sa teh mah se sipai chuan an beih a ngai tlat si a ni. Chu thuawihna chanchin chu a ngaihnawm em em a. Chatuana nung turin Alfred Lord Tennyson-a’n hlain a rawn chawi ta a ni.
“Forward the Light Brigade,
Was there a man dismayed?
Not though the soldier knew
Someone had blundered
Theirs not to make reply,
Theirs not to reason why,
Theirs not to reason why,
Theirs but to do and die.
Into the Valley of Death,
Rode the six hundred”
a lo ti chhuak ta hial mai a nih kha!
He Tennyson-a hlahril ‘The Charge of the Light Brigade’, tih hi a hmingthang hle. Crimean War hunlaia Baclava inbeihna (Battle of Baclava) a thil thleng pakhat a ni. Crimean War-ah hian Kum 1853 atanga 1856 chhung khan Russia ram chu Britain leh France tangrual ten an do rawn a ni. Khawvel chanchinah hian hriat theih tirh atangin kum zabi 20-na lai hawl thleng kha chuan, ram hrang hrangte hi indo reng kha a ni mai a. A hnu lamah chuan, indo chu la awm tho mah se, kum kalta lam ang em em a ni ta lo.
Baclava Inbeihna (Battle of Baclava) bikah hian, Charge of the light Brigade an tih mai, Light Brigade Sipai pawlte ral tawnna kha a thleng a. Lord Cardigan a hote, Light Cavalry sipai tlemtein Russian ho an beihna (frontal attack) a ni. An bitna lai ber an bei tihna a nih chu. Lord Raglan-a kha, British Sipai pumpui kaihhruaitu a ni a. Laipui thenkhat veng him mai tur chauhin Light Brigade kha tirh tum a ni a. Thu inhlanchhawn fuh loh leh dawn sawn sual avangin hmelma tlim hmur mai kha Light Brigade sipai tlemte khan an va bei (charge) ta chiam mai a ni.
Hei hi 24 October 1854 a thil thleng a ni. Sipai 670 vel an ni. Hmelmate kha 10000 chuang an ni. Mi 190 vel an dam chhuak a. Hemi hnu kar 6 naah Lord Tennyson-a khan a hlahril kha a mipui vantlang chhiar theih turin a pho chhhuak a ni. A hnu lamah British ho an fimkhur phah ta hle. Winston Churchill-a ngei pawh kha, sakawr chungchuang sipai (cavalryman) lo ni tawh a ni a. Lirtheite awm hma kha chuan, ke a kal sipai leh sakawr chungchang sipai an awm thin a. Ke a kal thin hi Infantry lam an ni a, sakawr chungchuang thin hi cavalry lam an ni. Churchill-a kha Military Historian ropui a ni bawk a. Indopui pahnihnaah khan an fimkhur leh zual. Light Brigade te ral beih chanchin atang khan an hnam chuan zirlai pawimawh an zir a ni.
Khata tel ve zinga a thi hnuhnung ber chu 1914 khan a thi. Hemi thil thlengah hi chuan, General Lord Raglan, Lt. General Lucan leh Major General Lord Cardigan-a te inkarah inpuh tawnna a awm a. Cardigan-a ber hi a dam chhuak a. Indona pasaltha (War hero)-a chhiar niin a kaisang bawk. CRP fiamthu kha rilruah a awm lo thei lo, "Indonaah chuan a theih chhung chu tlanchhiat tur. A dama te nge nge hi a nia, Subedara kaisang thin ni". British Light Cavalry khan namenloa ngaihsan, zah leh hlauh an nih chhoh phah a. An commander-te chu an nuih zat ta deuh thung. Khami thil thleng kha, War Correspondent William Russel chuan a hmunah a hmu nghe nghe a ni.
Russian hoin an laipui an la sawn tur kha lo dang mai tura Light Brigade ho kha hrilhhriat tur an ni a. Baclalava a an han charge, an tlan kha, order keng tu Captain Edward Nolan khan a hmuhin, anmahni tan tlang zawngin a lo tlan a. Tih tawp tum kha a ni a. Russia silaimu kah chhuah leng vel a tawng a. A thi chawpchilh nghal ta mai si a. An thu in thawn dan diktak kha a hriat ta lo a ni. Light Brigade ho an hloh hnem em avang hian hemi ni hi chuan Britain lam hian engmah an ti zui ta lo a. Baclalava Inbeihnaah phei hi chuan Russia lam hi chakzawkah an inngai nghe nghe a ni. A indona boruak ai mahin Light Brigade chanchin hian hriat zui a hlawh a. Crimean War hre miah lo pawhin Light Brigade chanchin hi chu an hre fur. Hei hi mi huaisente chetvelna ropui zia piah lamah hla phuahtute thiltih theihzia ti chiangtu a ni awm e.
The charge of The Light Brigade tih hla phuahtu Lord Tennyson-a hi Queen Victoria lal hunlaia Great Britain Poet Lauraete a ni a. William Wordsworth-a kha a thlak a ni. Poet Lauraete hi British Lal-in Prime Minister rawtna anga a ruat thin a ni a. John Dryden-a kha Poet Lauraete hmasa ber a ni. Tennyson-a thih hnu hian Kum 4 chhung chu amah zahna entirnan Poet Lauraete hran an ruat lo. Poet Lauraete hian an hna ber chu Ram leh hnam ni pawimawha a tul anga hla phuah a ni.
Tennyson-a hi vawiin thlenga Literature a mi ngaihsan hlawh leh mi langsar a la ni a. A hla 'The charge of The light Brigade' pawh hi vawiin thlenga mi hriat hlawh a la ni. A hunlaia victorian mipui ho pawhin an ngaihsan ber pawl a ni bawk.
The Charge of The Light Brigade hla Tennyson-a'n a phuah atanga kum 36-naah, The Last of The Light Brigade hlahril chu Rudyard Kipling-a'n a phuah ve leh ta thung a. He hlaah hian Light Brigade zinga damchhuak mi 20-in kum 80 mi Tennyson-a an va tlawh a. The Charge of The Light Brigade hla chhunzawmna a phuah loh avangin an hau fiam a, sipai dam chhuakte chuan, Light Brigade sipai damchhuak chhunte’n ngaihsak an hlawh loh zia phuah se an lo beisei thute an sawi a. Chutiang chuan, Crimean War a sipai damchhuakte an lo tar upat hnua ngaihsak an hlawh loh zia tarlannan a hla hi hmangin, Light Brigade damchhuak ho chanchin kha Kipling-a hian hlaah a puangchhuak ta a ni.
The Last of The Light Brigade phuahtu Ruyard Kipling-a hi Jungle Book tihte, Kim tihte ziaktu kha a ni a. A thawnthu tawi, "The Man who would be king", tihte kha chu kan hre awm e. Chanchinbu mi, Novelist, Thawnthu Tawi ziaktu, hla phuahthiam (Poet) a ni tel bawk.
A hlahril pakhat, Screw Guns tihah khan, Naga ho nen min lam chhuak ve ngei a ni:
“We've chivied the
Naga an' Looshai,
We've give the Afreedeeman fits,
For we fancies ourselves at
two thousand,
We guns that are built in two bits –
'Tss! 'Tss! For you all love
the screw-guns”, tiin.
Kan hnam chanchin hi a thang thui hle a ni. Kan pi leh pute kha British ho khan an dah hniam biklo tih tichiangtu a niin ka hria. BRITISH ho khan, Military Intelligence (sipai thuruk khawnkhawm) sawiselbo deuh thaw an nei a. Thu inhlan chhawn sual avangin Light Brigade ho khan hmelma tlim hmur hmaah khan an va inbarhlut a. Sipai fimkhur ber ber te pawhin, thu an inhlanchhawng sualin, an tisual thin a. An hresuala, an bawhzui sual fo.
Keini chuan, kan thu hriat hmasak te hi a dik leh dik loh pawh ngaihtuah loin kan thehdarh a. Kan bawhzuiin, mi dang sawichhiatnan te kan lo hmang a. Kan uar tan tan thin hle. Kan thu hriat hi a dik vek lo a. Awih vek tur a ni lo. Kan hriat zawng zawng pawh hi theh darh tur a ni hek lo. Kan sawi chhuah tul thil a awm a nih pawhin, fimkhur leh uluk taka chhutin, tawngkam uluk thei ang bera sawi chhuah thin tur a ni.
"Sawi tur i hriat loh pawhin, sawiloh tur hre rawh" - Chinese Thufing