Guest writer
F. Vanlalrochana
LORD ROBERTS OF KANDAHAR
“Min thlahtute kha mawl tak, Vairengte an han pelh a, ‘Mihring an lo la awm ve a ni maw’ ti mai mai an ni a”, ti zawnga sawi ching hi an awm fo a. Hei hi a dik lo tawp. Phai an an zu run fo thin a. Phai an zu run chhan chu, an ram china an hauh, British hoin an an rawn nek a, an rawn luah zel vang a ni. Mizote khan British ram awp chhunga chengte an zu run tak fo avangin, British pawhin ramri mumal tak khamin, ralven buk tha tak an siam phah ta hial nghe nghe a. Cachar leh Sylhet-ah outpost nghet tha tak an siam ta a ni. (The Lushais 1878-1889).
Col. LW Shakespeare-a chuan, History of Assam Rifles tih buah chuan, "English official zinga Mizoram chhim lam tlawh hmasa ber chu, Mr. Rennel, Chief Engineer, Bengal a ni a, kum 1800 khan a kal a, helai vela chengte chanchin pawh a ti chhuak hmasa ber a ni," tiin a ziak. Sapho chuan, 1800 khan min lo tlawh daih tawh tihna a ni a, a hma ang reng hle a ni. Chu chu kan ram chhung an rawn luh ve an chhinchhiah chin a ni. Mizoten vai kan run hmasak ber chu, 1826-ah khan a ni a, Lalrihua'n Sylhet a run.
RG Woodthrope-a chuan, The Lushai Expedition 1871-72 tih bu-ah khan, "Luseite an lanna hmasa ber chu, kum 1840 kha a ni. An lal kan hriat hmasa ber pawh Lalal a ni a. Amah aṭang hian tun hnai lawkah sawrkar ngaih ti ṭha fahran lo lal a lo chawr chhuak nghe nghe. Fapa pali a nei a, chung zinga Mongpir chuan, khawthlang lama poitoos-ho nasa takin a bei a, Chatarchara tlangdungah amah intih ngheh a tum a. Lalingvoom chuan, 'Tlangchhip Z' tia kan hriat chhim lamah khuaah ro a rel a, chutih lai chuan, Lalsavoong leh chhak lama awm Ladoes chu Champhai Valley leh hmar lama tlangte luah tumin an inbei mek a," tiin a ziak.
Lalal hi Lallula a ni a, Mongpir hi Mangpawrha niin; Lallingvoom hi Lallianvunga niin; Lalsavoong chu, Lalsavunga- Vanhnuailiana pa, Lalburha pu a ni. 1871-a British ho an lo kal kha chuan, Mizoram chu an phak tawkah an hre chiang sa viau a, enthlatu nen lam an la rawn inhruai a. A ram leilung awm dan, khaw awm zat, mihring awm zat, Lal te, khaw tinin silai an neih zat te, ralkai rual zawng zawng adt. kha an lo hre sa vek a ni. 1871-a lo kal zingah khan, British sipai Captain Roberts-a chu a tel ve a. A bik takin Vanhnuailiana Khuaah kal turin an tir a. Ruantlanga an lalna hmun a han thlen chuan, Vanhnuailiana chu a lo thi hman tawh a. A fapa Lalburha chuan a lo dawngsawng a ni. Lalburh-a hi, "Puak kan phurh ai chuan kan inkap ang," tia Sesawng daia, British Sipai kap chiamtu kha a ni. Capt. Roberts-a hi a hnulamah chuan British Sipai General a ni ta nghe nghe a. Field Marshal a han ni ta hial.
A Arab sakawr, Indona a hmachhawn pui ṭhin chu, a hming atan Vanhnuailiana tih a sa a, a lam thiam loh avangin, Vonolel a ti thung. Mizorama a lo kal aṭanga kum 6-na, 1877-ah a sakawr Vonolel hi a lei. Chutih lai chuan, Vonolel chu kum li mi chauh a la ni. Roberts-a hi British sipai zawng zawng hotu, Commander in chief of The British Army a ni a chho a. Lord Roberts of Kandahar an ti ṭhin a, Kabul aṭanga Kandahar kawng a zawhna hmingthang takah pawh Vanhnuailiana chungah hian a chuang a ni. He Kandahar Inbeihna (Battle of Kandahar) hi Anglo-Afghan War-ah a ni a, Field Marshal Earl Roberts-an indonaa Sipai a kaihhruaina hnuhnung lam a ni. Vonolel hian Queen Victoria hnen aṭangin, War medal a dawng ve nghe nghe.
'Vonolel' hi 1899-a a lo thih khan, Lord Roberts-a thinlung chu a keh sawm vek niin an sawi. Sipai chawimawina famkim nen an phum. A thlanah chuan, hei hi an ziak a,
“There are men both
good and wise
Who hold that in a future state
Dumb creatures we have
cherished here below
Shall give us joyous greeting when
We pass the golden gate
Is it folly that I hope it may be so?”
Buckingham Palace kawtah pawh Lord Roberts-a Vonolel-a chunga a chuang lai lim hi an dah a ni. Vonolel chanchin an ziahnaa ka chhiar a, ka chhinchhiah tak reng chu, a ṭawngkam ngai ngaiin, “Named after a great Lushai King, whose descendants Roberts had fought in 1871,” tih a ni. Mizote zawk hian, Mizo lalte kha Chief hi kan ti leh mai ṭhin a, khulamah chuan, King an lo ti a ni.
First Lushai Expedition tia an sawi zui mai kha, hetia keini hnamin kan lo sawi awlsam ang maia British ho tana awlsam kha a nih hmel loh viau. Mizo lal thi tawh hnu ngaisang em ema haw leh theia British Sipai ṭha Roberts-a te an lo siam a nih chuan, Vanhnuailiana thlahte kha chu an chhuanawmin, an tawrhhlelhawm thawkhat ang tih chu a chiang. Chu chu kan hnam pum an hmuh dan pawh a nih hmel. An rawn thawkrip ṭhin em mai!
Ziak leh chhiar kan thiam hma a ni a, kan hnam chanchin kal ta kha, kan hriat tam ber chu hnam dang/ mi dang ziak a ni miau a. Kan chanchin leh kan nihna dik tak kha a fiah lo em em mai. Mahse, kan hriat bak ai daihin min thlahtute hi an huaisenin an ralhrat ang tih chu a rinthiam theih. Ziaka awm phena thila hi kan chhui thiam a ṭul, chutah chuan, history tak tak kan hmuhfiah zawk fo ang.
Lord Roberts-a hi India ramah 1832 khan a piang a, 1914 khan kum 82 mi niin a thi a, St. Paul’s Cathedrals, London-ah phum a ni. British sipai hotu ropui berte zinga chhiar a ni a, a pa Sir Abraham Roberts-a pawh kha Sipai general tho a ni. Lord Roberts-a hming pum hi, Frederick Sleigh Roberts a ni.
British Empire ropui tak chanchinah khan, Mizote kan tel ve tlat a. An poet ropui Rudyard Kipling-a’n a hlaah min chawi a. An sipai ṭha berte zinga mi pawh, Mizo lal ropui tak ngaisang em emin a damchhung hun a hmang ral bawk a. British Lal in kawta Roberts-a leh a sakawr lim an dah chhung chu, English mite tualzal nunah pawh Mizo hnam chanchin hi a tel ve zel dawn a ni.