Guest writer
F. Vanlalrochana
NUN DUHAWM CHU
William M. Golden-a’n 1918 khan hla mawi tak mai a phuah a, "A beautiful Life", tih a ni. He hla-in a sawi ber chu, ‘Nitinin thil tha pakhat tal ka ti anga, tanpui ngaite ka tanpui anga, leia ka damchhung kumte hi a rei si lo a, ka theih tawp ka chhuah dawn a ni’, tih a ni deuh ber mai.
Mi hian min ngaisang se kan duh a, mi hian min ngaihlu se kan ti thin a. Midangte hian a tul hunah min tanpui se, kan mamawh hunah kan kiangah awm se, kan khawhar hunah min kawm se, kan thlavang hauh a tul hunah kan tan lo ding se la te pawh kan ti thin. He khawvelah hian, miin min ngaihsak se, a hun leh a tha leh zung te hi kan tan hmang se kan ti thin. Midang tana kan tih ve tur lam erawh chu kan ngaihsak lutuk thin lo.
Tawngkam mawi leh zahawm takin mite’n min bia se, min zah thiamin min dah pawimawh se kan ti a, Chutianga min ti lo tute chu kan zah bik lo mai a; Tawngkam mawi tak ni lem loa han tawngkhum maite pawh kan ching a. Tawngkam mawi vak lo leh zahawm vaklo hmangtu nia kan hriatte ngei pawh anmahni tihdan aia duhthawh hret leh zualkai zawkin kan hauin, kan zilh pherh erh thin.
Awlsam takin mihringte hi thlaah an inkap kai a, awlsam takin lirthei chhuak thar kan lei thei ta fur hlawm, tuk khat thutlukna vangin mel sang chuangah kan thlawk lawng lawng thei tawh a, chutiang a nih lai chuan, thenawm tharte ina leng tura tawite kea kalte kan harsat ta. Khawvel pang lehlam kap dik chat chat theiin Missile kan siam thiam a, kan fate nena lenchhuah hona tur ni emaw, thian thate nena inhmuhna tur ni te kan bawhpelh leh mai mai thin si. Kan phone a tha tual tual a, social media a chak tial tial a, Social Media-a thian thar zawn awlsam hle si, Mi va ‘Inbox’ zung zung thei siin, kan biak in kawta kan rawngbawlpuite biak leh chibai kan harsat viau ta thung. Taksa insi rengin thinlung kan inhlat hle fo! Kan venga mi, khawvela lei rem rap thei lo leh tawh sual tawkte lainat lamah kan muang riau laiin, tuipui rala mi dang lainat kawngah kan aw kan chhuah awlsam zawk thin.
Robert F. Kennedy-a khan, March ni 18, 1968 khan University of Kansas-ah thu a sawia, chutah chuan heti hian a ti, "Mihring tha zawk nihna tur, khawtlang nun duhawm zawk neihna turin, hmuh theih bungrua leh langsar taka hausakna kan thlang nasa zawkin, kan buaipui rei ta hle mai. Kan ram leh hnam kumkhat sum leh pai dehchhuah chu, US Dollar tluk leh dingawn zariat a ni. Chu chu Pawisa kan thawhchhuah a ni mai a, chu chuan, kan boruak lo bawlhhlawh ta zel te, Vaihlo zial fakna te, Mi tam tak thihna lo thleng dahbona tur lirthei te a thlen thung a ni. Kan kawngkhar kalhna tala tha bik te, leh chumi tichhe tute dahbona te a huam a. Ramngaw tih che reu na te, leh leilung mawina tihkhawloh vekna te a huam a ni.
Bomb hlauhawm te, Nuclear ralthuam te, Kan khawpuitea buaina (riot) hmehmihna atana Police hman tur Lirthei silai kahtlang theih loh te, Silai leh chemte te, naupang inawmlemna (toys) hralh duh vanga TV programme tharum thawhna chawimawi chite thlengin a huam vek a ni. Kan ram kumkhat sum dehchhuah te hian, kan naupangte hriselna te, an zirna that leh zual zawkna turte, leh hlim taka an infiamna turte chu a thlen si lo. Kan hla (poetry) mawina te, kan inneihna nghehna te, Kan thusawia finna paitel te leh kan ram leh hnam tana thawktu (Politician leh sawrkar hnathawk)te rinawmna te erawh a keng tel si lo.
Sum leh pai kan dehchhuah tam avang hian, Kan ngaihtuah thiamna leh fimna emaw, kan huaisenna emaw, kan finna emaw, kan zirthiamna te a pung leh si lo. Ram leh hnam hausakna leh kum khata kan dehchhuah tamna hian engkim mai hi a tehin a lan tir a, Nun hlutna erawh min hriatthiam tir si lo," tiin. He Robert Kennedy thusawi hian, ka ngaihtuahna a hruai fo thin. Mihring nuna ngaih pawimawh tur kan ngaih pawimawh loh thin zia chiang taka tarlanna a ni.
Nun hlutna nia kan hriat hi, kan lo hriat thelh fo avangin kan nun hi kan hmang sual fo. Engkim hi khawvel thila hlawkna leh hausakna angin kan teh thin a, chu chuan mahni hmasialna khawvelah min hruai lut a. Kan nun hi a lo buai nuaih ta thin a ni. Lal Isuan, "Nun duhawm a vaia an chan theihnana lo kal ka ni", a tihah khan, thiante nena inkawm hlimna te, ngaihzawng duhawm te, lehkhathiamna leh mahni tuizawng tih theihna te, nupui-pasal tha te, hun hlimawm leh inkawm hlimna a tel vek. Tlangval, mahni ngaihzawng te tana hun nei thei; Nula, bialpa te tana hunawl insiam thei; Pasal a nupui nena titi dun hman; pa a fapa infiam pui hman; Thian, a thiante kawma titi a, hun reilote chhung pawha tlawhchhuak hman, ringtu hunawla Bible leh lehkhabu tha dang chhiar hman, Rimawi chi hrang hrang ngai thla fo hman Rawngbawltu i ni em? Mi dangte nena inlaichinna chhawm nung hman lo khawpin kohhran leh thalai rawngbawlna Programme-ah kan chhuak em?
Lal Isua khan, Nun hi a tha thei ang berin, chutiang Nun tha thei ang ber chu a vaia kan chan a phal a, kan kutah a dah a, keimahni hian kan ban loin, kan pan lo a, thil dang kan insiam chawp belh fo em? Thuhriltu khan, a tih kha, “Ngaiteh, hei hi ka hriat chhuah tak chu a ni:Pathianin tluang taka nung turin mihringte a siam a, anni erawh chuan an tikhirhkhan zo vek a ni tih hi”. (Thuhriltu 7:29) Heti hian ka ngaihtuah, ka thiante tan ka hun tam zawk ka hmang anga, mi dangte tanpuina atan ka nun ka hmang anga, ka phak ang tawkin ka chhungte ka ngaihtuah anga, mi lungngaite hlimna thlentu nih ka tum ang. Ka theih anga tamin ka thian thate ka tlawhchhuak anga, ka thawhpuite thlamuanpui turin ka awm ang. Mi dangte tana malsawmna ka ni tur a ni a. Tawngkam mawilo leh dengkhawng hmang lo turin ka insum ang. Ka duh duha ka khawsak a, mi dangte fak hreh leh ngaisang hreh, mi dangte ngaihsak siloa, an ngaihsakna phut leh ze mawi phut ka ni tur a ni lo ang. Khawvelah hian, vawi khat chauh kan nun kan hmang dawn a, mahni hmasial leh mahni chauh in dah pawimawh reng renga dam chhung reilote hman hi rilru leh thlarau tan a that ka ring lo.
Thangtharte hian, tawngkam mawi hman leh mi dangte zahthiamna kan tlachham ta hle niin a lang fo. Singapore ram chu 1965 khan an independent a. Khami kum sept thla khan an Prime Minister Lee Kuan Yew-a chuan, an ram sawrkar hnathawk ho a ko khawm a. Victoria Hall-ah he thu hi a sawi a. "In hawihawm avang hian engmah chân in nei lo. In chhanna tur chu, ‘Aih’ tih pawh nise, mawi tak leh hawihhawm takin a sawi theih. Aih in tihna chhan kha hrilhfiah ang che u. In 'Aih' na chhan kha hrilh fiah u la, 'Aih' kha 'aw' a chan tir angai chuang lo. 'Aih' tia chhan a tulna chhan kha a that chuan, 'aih' a ni reng tur a ni. ‘Aih’ tia in chhanna chhan erawh hawihawm tak leh mawi takin sawifiah ang che u", tiin. Hetiang 'values' nei hnam hi chu an zahawm lo thei lo.
Kan hnam pawh hian inzir kan ngai nasa hle. Politician, sawrkar hnathawk, kohhran hruaitu, khawtlang hruaitu, awm mai mai Social mediaa tal nileng thei zawng zawng te nen hian inzir a, nunpui kan mamawh! Chaltlai lutuk te, mi dang hmusit lutuk te hi i bansan ang u. Zara nen hmelhriat pakhat kan nei a, ‘Rannung Mawia’ tia mitin main an sawi thin a ni. Tumkhat chu, Zara hnen atang chuan, “Rannung Mawia kha a thi a sin”, tih hi SMS ka dawnga, ka ngaihtuahna a kal thui kher mai. MAL Office-ah a tei vel thin a, thawktute a lo pui ve a. Zorin Compugraphics-ah te a tla lut leh a. Duhtawkin kan fiam a. Mi chuanhnuai deuh mah ni se, a ngainatawm riau a. Amah pawhin mi a nelin a ngaina zek. Mihringte hi kan dam phawt chhuan kan la thi dawn. Chatuana te meuh pawh an thihna khawvel a ni miau a. Kan hun hi kan hre hauh lo.Naktuk maiah hian Rannung Mawia te hi kan zawm ve thut thei. Nunna thuah hian kan thu lo hle a ni tih a chiang. Engtiangin nge kan thih tih aiin engtiangin nge kan nun tih hi a pawimawh zawk a. Engtia rei nge kan dam ai chuan, kan dam chhunga kan thiltih a pawimawh zawk. Mi dangte nuna enna thlentu, hlimna thlentu ni thei theuh ang u. Rannung Mawia hi a hmingpum pawh kan hre lo. Mahse, amah kha kan hre chhuak leh thin a nih hi.
Hausakna te, finna te, ropuina te, thawmhnaw mawite ai hian mi dangte tana hlimpui tham, ngainatawm, an hriatchhuah thin nih hi a hlu zawk awm a sin.
While going down life’s
weary road,
I’ll try to lift some trav’ler’s load;
I’ll try to turn the night to day,
Make flowers bloom
along the way.