A KALNA AWM KAWNGAH

Bible-ah hian 'Nau­pang chu a kalna awm kawngah zirtir la, a puitlin hnu thleng pawhin a thlah lo ang,' tih hi kan hmu a. Bible-in a sawi tum chu thuhran ni se, naupang hian pianpui tuina leh thiam zawng, an len hnua an hlawhtlinpui theih tur hi a awm a. An mize mil kawng zawh tir an tul zia sawina ang pawhin a ngaihtuah theih ang.

Ka sawi tur hi, fa enkawl dan lam a ni lo a; chu lam han  sawi chiam tur lah ka ni hek lo. Nu leh pate leh rual u zawk leh zirtirtute thleng pawh a,  kan fate, kan naute, kan zirlaite kan beisei leh buaipui dan ṭhenkhat kan sawi dawn a ni. An sawi ṭhin pakhat chu, 'Nu leh pate hian an duhthusam, an dream, anmahniin an tih hlawhtlin zawhlohte a fateah tih puitlin an tum ṭhin,' tih hi. Thui takin a dik. India ram hnam dang zingah hian a ni zual a. Nu leh pa turna(pressure) zo lo ṭhalai tam tak an awm phah a ni.

Kan fate, kan naute hi Engineer, Doctor, Civil Service Officer leh adangte nih tir tumna hi kan nei lian ṭheuh mai. Chumi nih tir tum ngawr ngawr chu thil sual leh thil ṭhalo tawp chu a ni hauh lo. ‘An mize mil a ni em? An tih chi a ni angem?’, tih kan ngaihtuah lo fo ṭhin  hi thil ṭha lo chu a ni zawk ṭhin. Tui zawng ni miah lo hna thawk ta reng hi Mizo zingah pawh an awm nawk awm e. Chu chuan mimal nun thlengin a nghawng ang. Mi ṭhenkhat, an nu leh pate’n ni se an duh ang ni pha ta lo, nun chhiat phah an awm. Hnam ṭhenkhatah chuan mahni intihhlumna thlengin a thlen ṭhin.

Nu leh pa chang a ni lo, zirtirtute pawh an bang lo. Zirlai naupangte kalna awm kawng, an talent haichhuah leh tih hmasawn lam kan ngaihtuah em em lo. An tuina zawnga an kal tur te hi kan khap bet fo mai. Mysore khuaa an Municipal sikula zirlai naupang pakhat khan, sikul kai nuam a ti em em ṭhin. Class room-ah te chuan, a ṭhu reng ṭhin a. A ṭhiante, a zirlai naupang puite chezia leh an hmel leh pianphung te chu a en reng ṭhin. Classroom-ah an ṭhut lai chuan, an zirtirtupa hi a rawn kal kual a. Chu naupangin a lehkhapuana theihmu hnah lem a lo ziah a rawn hmuh chuan, an zirtirtu chuan, “I ziak thiam hle mai. I ziak zel dawn nia. Lemziak thiam ropui tak i la ni ang,” tiin a hrilh a. Chu Mipa naupang chuan, amahah inrin tawkna thuk tak neih phahin, lemziah chu a chhunzawm ta zel a. 

High School a chhuah hnuin, JJ Art School-ah luh a dil a. “Lemziak thiam i ni lo e,” tiin a dilna chu an hnawl thung. Chu chuan a ti hnual hauh lo a. College a kal thlengin a lemziah a bansan lo. BA a zawh hmain, chanchinbu pakhatah Political Cartoon ziak tura sawmna a hmu a, BA zir pahin a ziak ṭan ta a. He chanchinbua Cartoonist dang chu Bal Thackerey-a kha a ni! Common Man character a han siam hnu phei chuan, amah lo hnawltu JJ School pawhin an thiltih pui pakhata Chief Guest turin an sawm ta zawk a, an Dean ngeiin hmaichhanah a sawm!

RK Laxman-a kha, India ram mi pangngai chin chuan an hre vek ang, an ti ṭhin. A naupan laiin, an zirtirtu pa khan, “Lemziak thiam tak ropui tak i la ni ang,” ti lo se, India ram hian RK Laxman hi a hre lo mai thei a ni. Mizo naupangte hian lem an ziak ngai lo a ni bik lo a. Vai naupang tam tak ai chuan an ziak thiam zawk fo ang. Mahse, an zirlaiah an fail ang tih kan hlau a, kan khap ṭhin ! Mizo sikul naupang chu nise, RK Laxman-a kha, class neih laia milem dang a lo ziah avangin beng a su mai thei a ni!

Zirtirtute chauh nilo, nu leh pate pawhin kan fate tuina hi kan ngaihhlut sak lo fo. An zirlaiah an fail ang tih kan hlau a. Kan han ngaihhlutsak lah hian kan ti leh lutuk a, keimahni zawk ngei hian an zirna kan ngaihthah sak leh ṭhin. Zirlai an nih lai chuan, zirna leh an tuina hi inbuk tawk taka kalpui sak tur a ni. Hlawhtlinna te pawh hi kan nghak hlel bawk ṭhin a, kan hmanhmawh a, kan ti sual fo. Kan naute, kan fate, kan thiante, kan pasal te, kan nupui te, naupang te-tuina hi inngaihhlut sak ila, infuih phur ila, nunkawng peng dang nen erawh chuan, kan tuinate a inbuk tawk theihna turin theih tawp chhuah thung ila. Mi ropui leh hlawhtling tak tur, kan nun ti nuam thei tur tam tak hi kan lo inawp hlum fo awm e.

Tuina hi i inngaihlutsak ang u. ‘Tichuan, kalna awm kawngah kan inkaihruai thei ang. Rimawi siamtu ropui Mozart-a kha a naupan lai aṭangin naupang danglam bik a ni a. Kum 4 chauh a nihin, Hapsichord a tum thiam tawh a. Kum nga a nihin hla a siam tawh a. A pa Leopold Mozart a pawh kha rimawi siamtu (Composer) a ni ve a. A fapa thiamna leh theihna a hmuh chuan, a fapa chher puitlin kawngah inpum pek a duh avangin ama hna, rimawi siam ve tho chu a basan a. A fapa chher chho turin a hun pum a pe ta a ni. Kum ruk a tlin hmain, an khua Salzburg aṭangin Bavaria roreltu hmaa rimawi tum turin a pa chuan a hruai a. A kum lehah chuan, a fapa chu Europe ram a fanpui a; Vienna-ah vawi tam tak kalin, Paris, London leh Amsterdam-ah te pawh  a zin pui a. Germany ram, chhim lam leh khawthlang lamah te kalpuiin, music hmunpui zawng zawngah a hruai a. An insensona lam chu rilru hahnan a hmang duh lo. A fapa inzirnan leh a fapa chu khawvelin a thiamna an hmuhna’n sum sen a ui lo a ni. Italy ramah te a hruai a. Italy hi opera hmunpui, hla leh rimawi siamtu hmingthang tak takte awmna a ni a, chung te chu hmu se a duh a ni. An hnen aṭang chuan, a zir ta reng a. Concert-ahte rimawi a tum a. Milan-a an cham laiin, opera-te a ziak a. Chung hunlai chuan, kum 14 chauh a la ni. A pain, Mozart-a talent a hmu chiang a, a kalna awm kawngah hian a kaihhruai ṭha hle a ni. 

Handel-a te pafa erawh chu, Mozart-ate pafa ang hi anni chiah lo. A pa khan rimawi lama a inhmanna chu a tuipui vak lo, dan lam te zir se a duh a. Handel-a rimawi tumlai lo hmutu, lal pakhatin, Handel-a pa hnenah, a fapa chu, rimawi lama inhman tir turin thu a lo rawn a, a pa pawhin a remti zui ve mai bawk. Handel-a pa pawh hi a fakawm viau tho mai. Hetianga kan  sawi hian, naupang zawk thu thua awm tur tihna lam a ni lo a. An tui zawng apiang kha an tana ṭha leh an hlawhtlinpui tur lah a ni kher hek lo. Chutak chu, kaihhruai an ngaihna lai a ni reng bawk a ni. Kan tui zawng leh kan ngaihsan zawng ringawt mai ni tura kaihhruai loin, an tui zawng leh chak zawng hre chunga an mize mila an nih theih tur anga ṭha ber ni thei tur leh, ram leh hnam tana mi tangkai zawk leh anmahni tan ngei pawha mi ṭha zawk ni tura inkaihhruaina kawng a ni kan han sawi ber chu.

Kan ram dinhmun milin kan inkaihhruai erawh angai. Hobby ni mai turte, leh hun pum hmanna atana thil awmze awm a ni nge nilo erawh chu kan thliar thiam angai ang. Mi dangte pawh rawn peih a ṭha bawk ang. Kan fate, kan naute hi ni se kan tih ang nih tir ngawt tum loin, anmahni mil zawng, anmahni tawka an nih theih ang ṭha ber an nih theihna turin, an tui zawng leh theihna leh thiamna te hriatpuiin, an kalna awm kawngah i zirtirin i kaihruai ang u.