Guest writer
F. Vanlalrochana
A PHUTE CHAWIMAWINA
Kum 1974 bawr vel khan, khawvel huap pawha thuziakthiam hmingthang tak tak, Vladamir Nobokov, Graham Greene leh Saul Bellow te an awm a. Nobel Prize pawh dawng ngei tura mitinin an ngaih ṭheuh an ni. Anni hian dawng ta lo chuan, mi hriat lar hlawh lo tak, an ram pawn lamah phei chuan hriat hlawh lo, Eyvind Johnson leh Harry Martinson te chuan an dawng ta daih! Anni hnu hian, mi pakhat aia tamin Literature huang chhungah chuan, Nobel Prize hi an dawng leh ta ngai lo bawk.
Kum zabi 20-na chhunga ziaktu ropui berte zinga an ngaih Graham Greene-a khan, kum 67 chhung lehkha a ziak a, Novel 25 a ziak hman. Vladamir Nobokov-a pawh, USA-ah a pem a, khawvel pum hriat a hlawh zui a. A novel te zinga pahnih, Pale Fire leh Lolita phei chu, kum zabi 20-na chhunga novel ropui berte zinga chhiar a ni a, Speak, memoir tih ama chanchin a ziahna pawh kum zabi 20-na chhunga non-fiction ropui berte zinga mi a ni bawk. Saul Bellow-a pawh anmahni tluk bawka hlawhtling a ni. Ani phei hi chu, kum 1976 khan Nobel Prize hi an pe ve leh ta tho a. Graham Greene-a leh Vladamir Nobokov-a te erawh chuan, an dawng ve ta miah lo a ni.
Khawvel huapa ziaktu langsar leh ropui hi Nobel Prize dawng lo an awm nual a. Dawngtu ṭhenkhat pawh sawisel hlawh an awm nual bawk. Graham Greene-a te pathum dawn loh dan leh, an aia dawng Eyvind Johnson leh Harry Martinson te dawn dan hi chu a awm ang lo ve deuh bawk a. Johnson leh Martinson hi Swedish thuziaktu an ni a, Sweden pawn lamah chuan hriat an hlawh lo hle. Nobel Prize an dawn lai hian, Swedish Academy member nilai an ni a. Swedish Academy hi Literature huanga Nobel Prize dawngtu tur thlangtu an ni. Johnson-a te ṭhian dun hian, anmahni an inrawtin dawn ngei tumin ṭan an la tih pawh hriatchhuah a ni leh ta bawk!
A phu ngeite’n chawimawina leh fakna an dawn hi chu tuma tan thik chi a ni lo a. An lawmpuiawm a, an chhuanawm a, an entawn tlak. Johnson leh Martinson te erawh chu, a thang mawi zawnga an chanchin sawi a nih ngai loh phah ta a ni.
Indopui Pahnihna hunlaia African Campaign-a Ṭangrual sipaite ching nektu, Desert Fox an tih hial German Sipai hotu ropui Field Marshal Erwin Rommel-a kha, a hnampuite, a sipai te mai ni lo, a hmelmate meuh pawhin an ngaihsan a tling.
Indopui pahnihna laia German (Axis Powers) te lei do ram Allied lama an General ralhrat leh chhuanawm tak tak, Claude Auchinleck, Archibald Wavell, George S. Patton, Bernard Montgomery te pawhin an dahsang em em a, an chung en hial ṭhin niin an sawi. Yom Kippur Indona hnehtu, Israel sakeibaknei an tih ṭhin General Ariel Sharon-a pawhin, Rommel-a tactic hman te chu Bernard Montgomery Tactic aia chungnung zawkah a ngai a ni.
Military Merit Order, Iron Cross, Pour le merit leh sipai huaisen chawimawina chi hrang hrang a dawng a. German hnam pasalṭha a ngaih a ni a, an chhuang em em ṭhin a ni.
20th July Plot an tih mai, kum 1944-a Hitler-a thah tumnaah khan, Rommel-a chu inhnamhnawih zingah puh tel a ni a. Hitler-a hian, German hnam Pasalṭhaa ngaih a nih avangin Rommel-a chu langsar taka tih hlum a duh lo a. Mahni intihlum turin a ti a, amah a intihhlum chuan, a chhungte zawng zawng nunna zuah a tiam a ni.
General Rommel-a chu amah a intihlum ta a. Normandy hmuna ṭangrual pawl sipaite nena an inbeihnaa a hliam tuar loa thi anga puan zar a ni thung. State Funeral pek a ni a, a phu ang ngeiin ropui tak leh zahawm taka vuiliam a ni.
Rommel-a kha Hitler-a tihhlum tuma phiarruknaah khan a tel ngei em tih chu finfiahna tak tak a awm lo a. Tela puh a ni a. A sipai chhuan ber chu a hmelma, amah tihhlum tumtu zinga tel nia ngaih lo ni ta chu, Hitlera pawhin a la na hle niin an sawi ṭhin. A hmelma ni tawh mah se, General Rommel-a chu hnam pasalṭha a nihna a la bo chuang lo a, mualpho taka tihhlum chu duh loin, a ruk thei ang bera dahṭhat dan a la zawng ṭalh a. A han thih takah pawh thih pangngaia a thiha a chawimawina dawn tur leh an vui dan tur ang zawng zawngin vuiliam a ni. Amah an puhna ang dinhmunah chuan, mualpho taka thlana liam tir awm tak a ni a, chutiang chu Hitler-a chuan a duh lo a ni.
Keini zingah pawh, mi chhuanawm, faktlak leh chawimawi tlak kan nei ve tho. Kan han in chawimawi ve dawn a, “A chuti a khati,” “Chutiang te chu a ni ṭhin,” “Chutiang mai mai chu alawm,” kan lo ti ṭalh a. Kan mi chhuanawm tak te chhuanawmna laia chawimawi mai ta lo chuan, a ni lo zawnga lo sawi leh beih tlat hi kan ching ṭhin.
Mi chawimawi tlak chu chawimawi mai tur a ni a, hei hi kan zir a ngai hle. Chutih rual chuan, thil ho lutuk thlenga fak tlak anga inchhuah a, inchawimawi deuh ṭalh hi a awm thei lawi si ang em tih erawh chu a ngaihtuah theih tho mai.
Mi tin hian tlin tawklohna lai leh chak tawklohna lai kan nei ṭheuh mai. Chutiang vanga an chawimawina leh faktlak an nihna laia chawimawi leh fak ṭhulh phah nana hman hi chu mimal leh khawtlang, hnam anga kan ṭhan zelna atana thil hrisel tak a ni lem lo. General Erwin Rommel-a hun tawp hi i hre reng ang u.
Mi ṭhenkhat, an phu loh tawp chawimawina dawng, an phu loh tawp fakna dawng an awm ṭhin. Chutiang mite chuan, awm dan tur an thiam a, mahni inpholan dan an hria a, a hun tak hi an man em em ve bawk a. Mi thawhrim raha par an awm a, a par hun an hre em em bawk.
Mahni phu loh chawimawina leh fakna dawng tura mahni inrawt ta mai chi te, mahni inhma theh ta mai chite hi an pung tual tual emaw tih tur a ni ta. Chawimawina dawn dan ngawt zawngte pawh an awm a. Lan sarh khel ngar ngar te pawh hi a awm theih a ni.
A phute chawimawina tur dang chat a, a phu lo zawkte lansarh tir a, chawimawi zawkna ṭhin hi hnam tan a ṭha lo a, kan khawtlang pawhin a tuar a. Mihring rilru thianghlim a ti nu zo ṭhin. A phu ngeia te hi chawimawi ila, fak ila, hnam ṭha zawk ni turin ke i pen zel ang u.
Kum zabi 20-na chhunga ziaktu ropui berte zinga an ngaih Graham Greene-a khan, kum 67 chhung lehkha a ziak a, Novel 25 a ziak hman. Vladamir Nobokov-a pawh, USA-ah a pem a, khawvel pum hriat a hlawh zui a. A novel te zinga pahnih, Pale Fire leh Lolita phei chu, kum zabi 20-na chhunga novel ropui berte zinga chhiar a ni a, Speak, memoir tih ama chanchin a ziahna pawh kum zabi 20-na chhunga non-fiction ropui berte zinga mi a ni bawk. Saul Bellow-a pawh anmahni tluk bawka hlawhtling a ni. Ani phei hi chu, kum 1976 khan Nobel Prize hi an pe ve leh ta tho a. Graham Greene-a leh Vladamir Nobokov-a te erawh chuan, an dawng ve ta miah lo a ni.
Khawvel huapa ziaktu langsar leh ropui hi Nobel Prize dawng lo an awm nual a. Dawngtu ṭhenkhat pawh sawisel hlawh an awm nual bawk. Graham Greene-a te pathum dawn loh dan leh, an aia dawng Eyvind Johnson leh Harry Martinson te dawn dan hi chu a awm ang lo ve deuh bawk a. Johnson leh Martinson hi Swedish thuziaktu an ni a, Sweden pawn lamah chuan hriat an hlawh lo hle. Nobel Prize an dawn lai hian, Swedish Academy member nilai an ni a. Swedish Academy hi Literature huanga Nobel Prize dawngtu tur thlangtu an ni. Johnson-a te ṭhian dun hian, anmahni an inrawtin dawn ngei tumin ṭan an la tih pawh hriatchhuah a ni leh ta bawk!
A phu ngeite’n chawimawina leh fakna an dawn hi chu tuma tan thik chi a ni lo a. An lawmpuiawm a, an chhuanawm a, an entawn tlak. Johnson leh Martinson te erawh chu, a thang mawi zawnga an chanchin sawi a nih ngai loh phah ta a ni.
Indopui Pahnihna hunlaia African Campaign-a Ṭangrual sipaite ching nektu, Desert Fox an tih hial German Sipai hotu ropui Field Marshal Erwin Rommel-a kha, a hnampuite, a sipai te mai ni lo, a hmelmate meuh pawhin an ngaihsan a tling.
Indopui pahnihna laia German (Axis Powers) te lei do ram Allied lama an General ralhrat leh chhuanawm tak tak, Claude Auchinleck, Archibald Wavell, George S. Patton, Bernard Montgomery te pawhin an dahsang em em a, an chung en hial ṭhin niin an sawi. Yom Kippur Indona hnehtu, Israel sakeibaknei an tih ṭhin General Ariel Sharon-a pawhin, Rommel-a tactic hman te chu Bernard Montgomery Tactic aia chungnung zawkah a ngai a ni.
Military Merit Order, Iron Cross, Pour le merit leh sipai huaisen chawimawina chi hrang hrang a dawng a. German hnam pasalṭha a ngaih a ni a, an chhuang em em ṭhin a ni.
20th July Plot an tih mai, kum 1944-a Hitler-a thah tumnaah khan, Rommel-a chu inhnamhnawih zingah puh tel a ni a. Hitler-a hian, German hnam Pasalṭhaa ngaih a nih avangin Rommel-a chu langsar taka tih hlum a duh lo a. Mahni intihlum turin a ti a, amah a intihhlum chuan, a chhungte zawng zawng nunna zuah a tiam a ni.
General Rommel-a chu amah a intihlum ta a. Normandy hmuna ṭangrual pawl sipaite nena an inbeihnaa a hliam tuar loa thi anga puan zar a ni thung. State Funeral pek a ni a, a phu ang ngeiin ropui tak leh zahawm taka vuiliam a ni.
Rommel-a kha Hitler-a tihhlum tuma phiarruknaah khan a tel ngei em tih chu finfiahna tak tak a awm lo a. Tela puh a ni a. A sipai chhuan ber chu a hmelma, amah tihhlum tumtu zinga tel nia ngaih lo ni ta chu, Hitlera pawhin a la na hle niin an sawi ṭhin. A hmelma ni tawh mah se, General Rommel-a chu hnam pasalṭha a nihna a la bo chuang lo a, mualpho taka tihhlum chu duh loin, a ruk thei ang bera dahṭhat dan a la zawng ṭalh a. A han thih takah pawh thih pangngaia a thiha a chawimawina dawn tur leh an vui dan tur ang zawng zawngin vuiliam a ni. Amah an puhna ang dinhmunah chuan, mualpho taka thlana liam tir awm tak a ni a, chutiang chu Hitler-a chuan a duh lo a ni.
Keini zingah pawh, mi chhuanawm, faktlak leh chawimawi tlak kan nei ve tho. Kan han in chawimawi ve dawn a, “A chuti a khati,” “Chutiang te chu a ni ṭhin,” “Chutiang mai mai chu alawm,” kan lo ti ṭalh a. Kan mi chhuanawm tak te chhuanawmna laia chawimawi mai ta lo chuan, a ni lo zawnga lo sawi leh beih tlat hi kan ching ṭhin.
Mi chawimawi tlak chu chawimawi mai tur a ni a, hei hi kan zir a ngai hle. Chutih rual chuan, thil ho lutuk thlenga fak tlak anga inchhuah a, inchawimawi deuh ṭalh hi a awm thei lawi si ang em tih erawh chu a ngaihtuah theih tho mai.
Mi tin hian tlin tawklohna lai leh chak tawklohna lai kan nei ṭheuh mai. Chutiang vanga an chawimawina leh faktlak an nihna laia chawimawi leh fak ṭhulh phah nana hman hi chu mimal leh khawtlang, hnam anga kan ṭhan zelna atana thil hrisel tak a ni lem lo. General Erwin Rommel-a hun tawp hi i hre reng ang u.
Mi ṭhenkhat, an phu loh tawp chawimawina dawng, an phu loh tawp fakna dawng an awm ṭhin. Chutiang mite chuan, awm dan tur an thiam a, mahni inpholan dan an hria a, a hun tak hi an man em em ve bawk a. Mi thawhrim raha par an awm a, a par hun an hre em em bawk.
Mahni phu loh chawimawina leh fakna dawng tura mahni inrawt ta mai chi te, mahni inhma theh ta mai chite hi an pung tual tual emaw tih tur a ni ta. Chawimawina dawn dan ngawt zawngte pawh an awm a. Lan sarh khel ngar ngar te pawh hi a awm theih a ni.
A phute chawimawina tur dang chat a, a phu lo zawkte lansarh tir a, chawimawi zawkna ṭhin hi hnam tan a ṭha lo a, kan khawtlang pawhin a tuar a. Mihring rilru thianghlim a ti nu zo ṭhin. A phu ngeia te hi chawimawi ila, fak ila, hnam ṭha zawk ni turin ke i pen zel ang u.