TLANGTE PAWH HNEHTUTE CHU

Odisha state-a Gum­sahi khuaah chuan chhungkaw khat chauh an cheng tawh a. Chhungkaw dang zawng zawng chu kawng mumal awm loh avangte leh an khuaa hmasawnna thil leh hmanraw ṭha engmah a awm loh avangin an pem chhuak vek tawh a.

Jalandhar Nayak-a leh a nupui leh a fapa te pathum chauh chu an awm tawh a. Engvanga chutianga anmahni chhung chauh chu pem ve loa an awm khuaa an cheng zui tlat mai chu ka va hre chiah lo. Mizoramah pawh chutianga khawsa chu kan lo nei ve tawh a. Pa pakhat hi, Puallawi khua an rauh san vek tawh hnua la khawsa ve char char a awm ṭhin thu chu an sawi a. Ani a chambanna kha chuan, chhan ṭha tak a nei.

Nayak-a fate chuan khaw dangah sikul an kai ṭhin nghe nghe a. Phulbani Town-ah sikul an va kal ṭhin a, zirna dawng tur pawhin harsatna an tawk nasa hle. An sikul kal kawngah chuan tlang an lawn liam a ngai ṭhin a ni.

Jalandhar Nayak-a chuan lehkha a zir ve hauh lo a, chumi avang chuan a fate tan zirna lamah pawh rual a awt em em ṭhin. Hmasawnnain a thlen phak ve mang loh hmuna awm an nih avangin an harsatna tawh chu a nasa hle a ni.

A fate harsatna tawh chu chhawk zangkhai a, awlsam zawka an zirna hmunte an thlen theihna turin Jalandhar Nayaka chuan hma a la ta a. Nikhatah darkar 8 chhung hna thawkin kum 2 a thawk a; tlang lai tlangin, kawng, km 15 zet a thui a lai. Phulbani khawpui pawhtu tur kawng chu amahin a laitlang tawp mai a ni.

Chutiang khaw­vel chu miin an hma­chhawn a, kawng awmlohnaah kawng an insial chawp a. Anmahni kawng zawh tur an sial a. Chutiang mi chu dingchhuak lo thei an ni lo a, chutiang hnam chu dam khawchhuak lo thei an ni lo. Kan hnam pawh hian chu chu kan hriat reng a ngai. Mi kawng sial saah kal a, kan duh apiang neih tumna rilru neih hi boralna hmahruai a ni. Hmun nuam leh thil awlsamnaa ruahmanna ṭha nei chuang si lo, kut themthiamna emaw, pianpui thiamna emaw nei chuang si loa kalte hi beidawnna mai mai a ni fo. Kan duh ang khawvel a lo ni lo a nih pawhin, kan duh ang khawvela siam turin tha kan thawh ve a ṭul.

Tlangte hmachhawn a, hnehna tur thinlung nen hringnun hi hmachhawn a ngai ṭhin a ni. Jalandhara tlang hnehna chanchin hi a ngaihnawm em em a, zirnaa ṭhahnemngaihna vang a ni. Zirnaa ṭhahnemngaihna avanga pa pakhat nitin hun hman dan hi a ngaihnawm ka ti bawk. Tlang tak tak laihtlang ngai em lo mah se, an thinlunga tlang sang tak nitin lawn chhuaka sikul lam pafaa pan ṭhin an ni.

Afghanistan chhim chhak lam thingtlang khaw pakhata pashtun hnam zinga pa pakhat kum 63 mi, lehkhathiam loin a fanu chu nitinin km 12 zet kalpuiin, an sikulah a hruai a. Darkar 4 a nghak a, a hawnpui leh ṭhin. Mia Khan-a chanchin hi ka chhiar a, ka mittui a tla lek lek mai. Pu Khan-a hi ziak leh chhiar thiam lo a ni a, a fanu hi lehkha thiam se a tih em avangin hetiang hian a ṭang a ni.

Afghan sawrkarin an khuaah hian sikul a sak sak ta hial a. A sikul hmingah pawh Mia Khana hming an chawi a ni. Khan-a hian a fanu hi doctor ni se a duh a, an khua leh a chhehvelah hian doctor an awm loh avangin.

Mi chu chutiang chu an ni. Patling kum 60 chuang tawhin km 12-a hlaah a fanu nitin a hruai a, a nghak ngar ngar a, a ṭhenin tlang lai chatin, kawng thar an lo lai tawp bawk! Keini chu kan tho hma hlei thei lo. Zirna hi ka ngaisang em em a, ka duh angin ka zir sang ve hlei thei ta lo a. Ka mimal tan, kan chhungkaw tan leh ram leh hnam tana zirna, hriatna leh thiamna kawnga ka rualawhna hi a tawp hlei thei lo. Hriatna leh thiamna zawnga miin an beihna hi ngaihnawm ka ti ṭhin. Tlang te hial an bei a, an hnehna te hi.

Tlang hnehtu dang pakhat, Dash­rath Manjhi chuan, kum naupangte a nih laiin an in a chhuah san a, Dhanbad lungalhthei laichhuahna hmunah a thawk a. A hnuah an khuaah haw lehin, Falguni Devi nen an innei. A nupui chuan, a chaw chhun ei tur pe tura Gehlour hills a kaltlang lai chuan, a tawlh thlu palh a, na takin a inhliam a, a thih phah ta nghe nghe. A nupui thihna chuan ngaihtuahna tam tak a siam sak a, chu mi zan la la chuan, Gehlour hills lai tlanga kawng hnai zawk siam a tum ta a ni. Chutianga a tih chuan, a khaw miten damdawia enkawlna ṭha zawk awlsam zawkin an dawn theih phah dawn tih a hria a.

A nupui thihna tlang chu lai tlangin, kal kawng thar leh ngil zawk 360-feet (110 m) a thui, 25-feet (7.7 m) a thuk (tlang pawng kha a la hniam tihna) leh 30-feet (9.1 m) a zau a lai a. Lung khawkrawk hmun a lai tlang a ni.

Tuboh leh chheni hmangin he a hna hi a ṭan a. "Tuboha tlang ka han chhut ṭan tirh chuan, mipuite chuan mi â tiin min ko a, chu chuan mi ti tumruh zual sauh a ni," tiin a sawi. Nova ngei pawh mi a an ti tho a nih kha, a hunlai amite khan. Mahni bawh lam bawh a, seh ngat ngat ṭhin, mahni tum ram thleng tura bei ngat ngat ṭhinte hian nuihzat an hlawh fo reng a. A nuihtute chu, an mi nuihzata zawk va mamawh leh chhawr nasa sa an ni leh fo.

He tlang laih tlang nan hian kum 22 (1960–1983) chhung hun a hmang a. A kawng thar siam vang hian Atri and Wazirganj bial, Gaya district a mi, km 55 a inhlat ṭhin chu, km 15 chauh a lo ni ta a ni. A hnathawh lai hian an hun nuih thin tak nain, Gehlour khua amite tan nun hahdamna a thlen ta zawk a ni.

Manjhi-a chanchin hi, "The Man who moved a mountain," tiin, docu­mentary te pawh an siam a. Amah hi, The Mountain Man-tite pawhin an sawi ṭhin bawk.

Vanduaina kan tawh te hian kan indawm kun a, mahni nun tih chhiatnan te kan hmang a. Chhung­kuain harsatna kan nei a, kan phun a. Kan khawtlangin hma kan sawn loin kan hria a, kan phun a, kan nuar a.

Manjhi-a erawh chuan, a nupui a chan a, tlang lai tlangin an khaw mite tan enna a thlen thung a ni. Thil ṭha a duh sak, a khaw mite khan, an la nuih ti tih zui leh nghal zawk a. Khawvel hi kan thlir dan ang chiahin, khawvel pawh hian kan nun a sawp ve bawk a. Manjhi-a tih ang hi kan tih ve vek a rem lo mai thei. A ṭhahnemngaihna ang mil talin kan mite tan ṭhahnem ngai hlawm ila chu, kan khawtlangah leh kan hnamah hian danglamna a thleng si ang.

Lehkhathiam lo mi pakhat ve mai pawhin, hna ropui leh sakhal tak a thawk thei a. Keini pawhin, kan tum a, kan beih a, kan ṭan tlat chuan, thil ropui leh ṭangkai tak kan ti thei a ni. Kan phun liam ṭhin a, phun dan dik a awm a. Phun liam mai hi a sawt lo a, a tiha tih hi a pawimawh. Tih theih kan nei vek a ni.

Thil ṭha te, siam ṭhat hna te hi mi tih atan hian kan dah fo. Mahniin han ti ve ṭhin ta mai ila, bul han ṭan ila. Mi dangin min zawm tum a awm ang a, min nuih chang a awm ang. Chungte chu, kan buai phah tur erawh a ni lo ang. Mi dang ngaihdan ngaih pawimawh a ṭul hun a awm fo ṭhin nain, mi dang ngaihdan ngaichang reng renga khawsa mihring chuan, eng dinhmun tak tak mah a thleng zo thei lo a, mi hnungah lunghnur ru takin a kal tuang tuang fo thin.

Kan hmalakna erawh chu, kan beih fat fat erawh chuan, kan hlawh­tling ang a, lawmthu sawi nana kan puala kut an beng ri kan hriat ni a la rawn thleng tho tho ang. Min nuihtute ngei pawhin, kan pualin kut an beng ang a, min chibai ni a thleng ang.

Thil hi mi tihah hian kan dah ṭhin a, thil ṭha kan chan leh ṭhin. Kan tih ve hi a ṭul. Mite mahin tlangte hial an laitlang thei a lawm le...