Guest writer
F. Vanlalrochana
RAM NGAW SIAMTU CHU
Khua a kheng a, lui hnar a kang chat a, lui tui a kam a, mipuiin tui kan tlachham a, ram a kang hluah hluah a. Chu chu Khawvel hmun danga mite thil tawn a ni ta bik lo a, mizotena kan tawn a ni ve ta. Ramngaw tih chereu leh nun dan fimkhur loh avangin leilung pawi kan khawi ṭhin a, leilung hian keini pawh min hrem let ṭhin a nih hi! A tuartu kan ni chho ta a, heti renga kan kal chuan, kan la tuar zel bawk ang!
A ṭha lo zawnga sik leh sa inthlak (Climate change) hi khawvelin a buaipui a. Mihringten tun dinhmuna nawmsakna leh nawmchenna ringawt kan zawn avangin kan chenna leilung kan ti chhe mek. Khawvel sawrkarte an in rawn khawm a, hmalak ho an tum ṭhin. Sum duhna avangin an buai leh ṭhin a. Hmasawnna changchawi hian Mizote pawhin kan chhehvel kan tichhe nasa ta a, a man kan la pek pawh a ṭul ang. A pek pawh kan pe mek bawk e. Kan duhamna avangin ramngaw kan ṭhiat a, bawhhlawh paihna leh leivung paihna kan uluk bawk si lo. Lui ka kal kan ti, ram ka kal kan ti, sava kah ṭalh kan tum te, sa pelh ṭalh kan tumte mai bakah kan sulhnu tihfel lam kan ngaihthah a, kan mei chhem leh kan meizial chena kan tih hlum mumal lohna hian, pawi nasa tak a thlen fo. Kan insiamṭhat thuai a, hma kan lak thuai loh chuan, kan la chawh hle dawn a ni mai.
Chutianga kan chhehvel khawvel kan tih chhiat mek lai chuan, Assam rama pa pakhat Jadav Payeng-a chuan, leilung hnena a theihtawp hlan letin, awm tawh lo ata awm rawn siamin, ramngaw thar a awm tir leh thei a ni. Tunlai khawvelah hian Payeng-a te ang chanchin hi kan mamawh a ni.
Zaithiam emaw, inkhelthiam emaw, lemchanthiam emaw, Politician emaw a ni lo a, Assam rama Majuli thliarkara cheng ve pakhat kha a ni ve mai. A danglamna erawh chu, a chhe vel thil ṭha lo a hmu a, a ṭhatna tura hma a la mai lai kha a ni.
April ni 24, 2017-a Majuli Island-a kan kal ṭumin, Jadev Payeng-a hi ka hre ve chauh a. Facebook-ah Majuli Island kan kal thlalak hi ka post a, chu chu FB memories-in min rawn hmuhnawn tir leh takah chuan, Jadav Payeng-a chanchin hian rilru a luah thar leh a. Tuia kan harsa hle a, tlawng lui tui a kam a, a hnar a ro a, kan tih nu bawk a, Serchhip, Lunglei leh Mizoram hmundangah ram a kang duai duai bawk nen (24-25.4.2021), Majuli Thliarkara pa pakhat, a damchhung hun tam zawk thingphun na atana hmangtu chanchin hi kan hnam mamawh tak nia ka hriat avangin ka han au chhuahpui ve leh dawn a ni.
Majuli thliarkar hi Brahmaputra luipuia awm a ni a, khawvela river island lian ber a ni. Majuli vaukam chu ngaw ṭha tak a ni ṭhin a, tuilian, khawkheng leh thil dangin a nek nasat avangin ram a lo bua zo a. Vaukam khawro tak a lo ni ta. Kum 1979 khan, kum 16 mi Jadav Molai Payeng-a chuan, vaukama rul ṭhahnem fe mai lo thi tlaw thup mai chu a hmu ta a. Chu chu, chumi kuma khawkheng nasa takin a nghawng chu a ni. Lehkhathiam a ni lo a, rawlthar mai chauh a la ni nain, Jadav Payenga chuan, engemaw a tih a ngai a nih tih a hria a. Chumi lai hmuna tribal hnam khawsa ho hnenah chuan, “Engnge tih theih ka neih,” tiin a zawt a. Anni chuan, thingphun turin thurawn an lo pe a, thing ṭiak 25 an pe bawk. Thingtlang rawlthar mawl ve tak mai chuan, kum 16 a nih aṭang chuan, thing a phun ṭan ta a. Nitinin thing a phun a, a phun tirh aṭanga kum 40 a lo inher liam meuh chuan, Payeng-a ramngaw chuan, acre 1390 ngawt a awh ta. Chu chu Football stadium 15 tia zet a ni. Amah chawimawina atan a ramngaw siam hi, ‘Molai Forest’ an ti ta nghe nghe.
Jadev Molai Payeng-a te hi Majuli hmuna tribal hnam tlemte ngaihsak hlawh pha lo zinga mi an ni a. A pa hi lawi vulha eizawng a ni. Jadav Payeng-a hian lehkha zir chhunzawm tawh loin, thingphun ringawt a buaipui chho ta a, a damchhung hun zawng zawng a hmang ta a nih ber hi. Hetiang hi ni mah se, tu khaw khain an hre mai lo a. Tuma chawimawi mah a phut ngai lo. Kum 2007 kha chuan a thingphunte avangin ramngaw tak tak a awm duai tawh a. Photo-Journalist pakhatin, thing ṭiak a phun lai hi a va hmu hlawl mai a. A chanchin a ziah sak a, chuta ṭang chuan, mi hriat a lo hlawh ta chauh a ni.
Jadev-a thiltih hi thil namai a ni lo. A tir chuan, mau a phun phawt a, a hnuah thing a phun leh a ni. Bul a ṭan tirh chuan hautak a tiin, sawt lo te pawh a ti ve a. A thing ṭiak phunte a han lian a, a rah chi a han rah a, chi a han chhuah a, a lo pun chhoh hnu chuan a ngaih a ngam a, a phur chho ve ta chauh a ni. A phur loh laia a lo ti ṭauh ṭauh mai leh tha a thlah chuang miah lote hi a nun aṭanga kan zir tur pawimawh tak a ni awm e.
Engmah lo, hmun khawroa a thing phun aṭangin ramngaw a lo awm ta a. Chutah chuan, sakei (bengal tiger), Samak (indian rhinoceros), zawng chi hrang hrang leh sava chi hrang hrang, mulukawlh thlengin an lo cheng ta. Molai ngawpuia mulukawlh lo awm nawlh hian a tarlan chu, Mulukawlh hi thil thi tawh sa ei a ni a, ram ngawah hian satlaw a tam hle tih a ni a, chu chuan, he ramngaw ṭhatzia hi a tilang chiang hle a ni. Wildlife lama mithiamte sawi dan chuan, khawvela sava pem chi zaa sawmriat chu, Molai ramngawah hian an pem ṭhin. Thing pawh Chi (variety) hrang hrang a awm a, sai rual pawhin kum tin an tlawh a, thla 6 te an cheng ṭhin. Kum 2008 khan, Aruna khuaah sai rualin bungrua an ti chhe chiam a, an kal bo leh daih mai a. Forest department hnathawkten an chhui zuina lamah Molaia ramngaw hi an va hmu ta a, chutianga ram ngaw lo awm reng mai an hmuh chuan, mak an ti hle nghe nghe. Molai Payeng-a ropuina em em chu, tu fak leh chawimawi phut miah lo a, amaha kum tam tak thing a lo phun mial mial mai hi a ni.
Lehkhathiam sang ni lo mah se, khuarel nena inhne reng an ni bawk a, lehkhathiam tam takin an hmuh phak loh thil a hmu pha a. A philosophy vawn tlut maite hi a rilin a ngaihnawm hle. A ngaihdanah chuan, kan chenna khawvela thilnung (Species) zawng zawng hi nungcha (animal) kan ni vek a, mihringte nen zawng zawng hian; mihringte hi chuan kawr kan ha bik mai chauh a ni. ‘Mihringtena kan hriatthiam loh chu, inrenchemna leh khuarel (nature) zahna leh dimdawina chauh hi kan damkhawchhuahna tur a nih thu hi,’ tiin Jadev Payenga hian a sawi. A ramngaw tana a thil hlauhthawn ber pawh, mihringte, sum leh paia hlawkna duh vanga ramngaw ti chereu ṭhintute chu a ni. “Mihringte duhamna hian ramngaw a ti chereuin, amah a in tichhe mai ṭhin a ni,” a ti!
“Mite hian ka chanchin an hre duh ṭhin a. Kei chuan, thing ka phun a, chu chu a ni mai. Nangni pawhin phun ve ula ka duh. Thingte hi ramngaw nunna hnar a ni a. Boruak thianghlim leh bik hulna hlim nuam min pe a ni mai lo a, sava leh ramsate ei tur a pe a, kan eco-system a vawng him bawk. Nunna hlu hi kan tih chereu zel chuan hmasawnna kan thlen tir zawng zawng hian awmzia a nei dawn em ni?,” tiin, Payenga hian sawi.
Hriat lar a lo ni ta a, a chanchin hi film-ah an siam a, zirlaibuah an zir a. Heta a thil thlir dan hi a ni duhawm em em chu. "Ka chanchin lo chhiar ngawt hi a tawk lo. Ka tih ang hi ti ve rawh u,” a ti. A nun dan a danglam reng reng lo a, khawvel hausakna lamah pawh, a hausak belh phah hek lo. Kan hmuh ṭhan ṭhin, vai incheina kan tih mai ang hian a la inchei reng; Tawnzau hain, gamchha a veng a, kum 1979 aṭang tawha a hman a lawng chu a la hmang a, nitinin thing ṭiak a la phun belh zel a ni.
Jadav Molai Payeng te ang hian khawvel hi an ti mawi a, mihringteah hian beiseina a la awmin kan rin theih phah ṭhin.
Jadav Payeng-a thuvawn (philosophy) kan sawi khi, Tribal hnamte thlir dan a ni. Amaherawhchu, khawthlang nunphungin a chiahpiah tak avangin an kalsan ta hlawm a; ramngaw suat kawngah an kut a kal ta viau hlawm a, Mizote pawh hi chutah chuan kan bang bik lo a tih theih ang. Thilsiam dangte nena kan inlaichinna chungchang hi Kristian Theology huang chhungah pawh hian a lakluh a ni tawh a. Ecological Theology an ti. Chumai bakah, Tribal Theology a la awm leh a, Nirmal Minz, Renthy Keitzar, K. Thanzauva, Wati Longchar te hoin an buaipui a. An thilsawi pawimawh deuh chu, “Khawvela tribal zawng zawngte hian innghahna lungphum an nei a, chu chu thil thlir dan danglam, Pathian, mihring leh thilsiam dangte chhungkaw pakhat anga inzawm tlatna hi a ni,” (Kristian Theology Nihphung- Rev.Prof. R. Zolawma. P. 364). Hemi thuphum tho hi Chief Seattle-an US President Franklin Pearce-a a zilhnaah pawh khan a thangkhawk a nih kha. He inzawmna avang hian, Tribal ho chuan Pathian chauh zah loin thilsiam dangte pawh an zaha, unaute angin an en a ni, a tih ngam awm e.
Kristian tam takin kan hriat sual fo chu, thilsiam dangte neitu emaw hi kan inti ṭhin a, a nawm a maka kan duha kan tih theih ni turah kan ngai ṭhin hi a ni. Anmahni, keini mihringte tela neitu chu Pathian a ni. Keini chu a enkawltu (steward), vawnghimtu tur mai chauh kan ni zawk. In mamawh tawn leh in chawm tawn vek tura duan kan ni a, kan inchawm tawn dan tur (eco system) pawh fel takin min duan sak a, eco-chain-a pakhat pawh kan tih chah chuan, kan tuar zel zawk a nih hi.
Pathianin engkim a siam a, chu chu Bible-in min hrilh. Chung a thilsiam chu, ṭha A ti em em bawk. Pathian hian a chawmin a enkawl vek a; savate a chawma (Matthaia 6:26), ram tuktinparte pawh a chei a (Matthaia 6:30), thing leh mau leh nungchate enkawl thuah pawh Pathianin dan a siam a (Duet 20:19; 22:6-7; 25:4), Ama ta vek (Sam 24:1; 50:10-11), a ropuina tihlan nana a hmante an ni (Sam 19). Hetiang meuh hian Pathianin a thlir a, keinina kan lo tih chereu mai mai hi chu Pathian pawisawina a ni.
Rom 8:19-22-ah chuan, Pathian fate lo lan hun thilsiamten an nghahhlelh thu kan hmu a. Lal Isua khan, Chhandamna hian thilsiam zawng zawng a huap tih min hrilh a, an hnena chu thu hril tur pawh chuan min tir a ni. (Marka 16:15). Chuvangin, Pathian hre reng chungin thilsiam dang te, thing leh mau leh nungchate enkawl a, veng him a, dimdawi a, tipung tur kan ni. Chu chu, Jadev Payeng-a sawi ang khian, he khawvela kan dam khawchhuahna tura ṭul a ni.
Mizote phei chuan, tihmakmawha ngai a, hmanhmawh taka kan thawh char char a ṭul tawh e.
Zingah savaten Pathian an faka,
Pangparin a ropui zia a entir fo;
A thilsiam zawngin amah an chawi mawi,
Mihring chauh lo chu zirtir an ngai lo.