Guest writer
F. Vanlalrochana
HNAMTE DINCHHUAH LEH DAMKHAWCHHUAHNA CHHAN
July ni 4, 2019-ah Taiwan ram khawpui Taipei ami, Chiang Kai-shek Memorial Hall te, Xindian Presbyterian Church te, National Palace Museum te kan tlawh a. A mal mala sawi zui a châkawm vek mai. Xindian Kohhran Chanchin te hi sawizui a châkawm, keini ramah pawh kohhran ten an tih ang kan lo lâk chhawn ve atana duhawm tak tak a awm nual. Chiang Kai-shek-a chanchinte pawh hi ngaihnawm tak a ni. Chulam erawh chu kan sawi tur erawh a ni lo.
National Palace Museum leh a chhehvêl hi han ûmzui ta ila a tha awm e. A Museum building, a compound, a chhung leh an enkawl dan, exhibit an dah dan leh Gallery hrang hrang te kha keiin ka hmuh ve tawhah chuan, khawvelah a ber a la ni. Ka la hmu tlem hrim hrim bawk a. Guide hrang hrang an nei a,pawl hrang hrangah min then a; kan guide theuh khan min hruai a. Headphone kan vuah vek a,min viltu guide theuh khan min hrilhfiah mial mial mai a ni. Keini min viltu kha sawrkar hnathawk lal tak thin, a hna atanga chawl tawh a ni a. An National Palace Museum-ah khan Museum guide turin a inpe a, a thlawnin a thawk a ni. An hnam tana a tih theih la awm tih zel a tumna a ni. Taiwan ramah hian, hmun tam takah an in-volunteer nasa êm êm mai a, a ropui danglam hlein ka hria. Entawn te pawh tum ila, kan thatpui ngawtin ka ring. Museum-a an thil dah pakhat chu, hmasang Chinese lal dawhkan a ni a. Chumi chung chang chu, guide khan a mi hruaite kha min zâwt lêt thunga. Chu chu a hria hria chhan tur a ni a, ka lo chhang dik teh mial chu, a lâwm hle mai a. Khawi atanga lo kal nge ka nih tih min zawha, ‘India’ tia ka chhan khan mak a ti hle. Anmahni ram mi ni ve mai turah min lo ngai deuh a ni. Helai vêla guide-in min hruai kual lai hian, Dan Brown-a novel Inferno bu tir lam kha rilruah a awm vang vang mai.
China leh Taiwan history tlem sawi hmasak leh loh chuan a fiah tâwk dawn loh avangin han lût kual leh phawt i la.
Chinese ho hi hnam upa leh daih rei, hnam ropui tak mai an ni a. An hnam chanchin pawh an chhui thui thei hlê. China ram chanchin hi sawisen a ni lo a, an hnam chanchin leh an kal chhoh dan pawh a tawi zawng pawhin sawi ila, sawisen a ni chuang lo. China rama Lal roreltu hrang hrangte hi a tawi zawngin lo tarlang ila, chu chuan an hnam upat tawh zia leh an rei tawh zia a tifiah thei awm e:
1. Xia dynasty : Emperor 17 an awm a. Kum 500 vêl zet ro an rel.
2. Shang/Yin dynasty: Emperor 30 an awm hman a, kum 600 vêl zet ro an rel.
3. Chou(Zhou) dynasty: Emperor 37 an awm a, kum 800 chuang ro an rel.
4. Qin dynasty : Kum 15 chauh ro an rel a, Lal pathum an awm hman.
5. Han dynasty: 206 BC-206 AD chhung ro an rel. Emperor 24 an awm hman.
6. Wu Dynasty(222 AD–280 AD)
7. Dong (Eastern) Jin Dynasty (317 AD–420 AD)
8. Liu-Song Dynasty (420 AD–479 AD)
9. Nan (Southern) Qi Dynasty (479 AD–502 AD)
10. Nan Liang Dynasty(502 AD–557 AD)
11. Nan Chen Dynasty (557 AD–589 AD)
12. Sui Dynasty: AD 589-627. Lal pathum an awm hman.
13. Tang dynasty: AD 627-907. Hmasang China Hun Rangkachak tiin an sawi thin.
14. Lal chhungkaw pangate: Tang Dynasty hun a liam hian Lal chhungkaw panga ten kum 53 chhung ro an inrel chhâwk a, Liang Dynasty hnuhnung zawk,Tang Dynasty hnuhnung zawk, Jin Dynasty hnuhnung zawk, Han Dynasty hnuhnung zawk, aleh Zhou Dynasty hun hnuhnung an ti a ni.
15. Song Dynasty: 960 AD - 1279 AD
16. Yuan Dynasty: 1279 AD - 1368 AD
17. Ming Dynasty: 1368 AD - 1644 AD
18. Qing Dynasty: 1644 AD - 1911 AD
Xinghai Revolution laiin Sun Yat Sen-a hoin Qing Dynasty hi an paihthla a, Republic of China an din ta a. Sun Yat Sen-a thih kum, 1925-ah chuan Beijing-ah National Palace Museum an din ta a. Hmasanga China lal hrang hrang ten, Ceramics, Jade, Painting, Lehkhabu, thing ker chi hrang hrang, pottery, calligraphy hrang hrang an lo vawn that, a hmasa lam phei chu kum 1000 dawna upate, dahkhawmna atan an hmang a.
Sino-Japanese War (Japan leh China indo) a lo thlen khan, Chiang Kai-sheka chuan Japan hoin an lâk bo mai hlauin a khung that tir a, China ram hmun himah an suan kual thin a ni.
Nationalist Government (Chiang Kai-Shek-a te pawl) leh Communist Party of China (Mao Zedong-a leh a hote) an indo khan, Nationalist Government lam, Chiang Kai-Shek-a kaihhruaite kha an chak lo a, Taiwan lamah sipai leh sawrkar hotu leh mipui tam tak nena pemin, Nationalist Government an chhunzawm a; Republic of China tih hming an pu zui ta a ni.
Taiwan lama an insawn dawn hian, National Palace Museum-a thil tha leh hlu ber ber te chu Taiwan-ah an keng thla a. A zavaia ken sen a ni lo a. Museum-a thil dah(exhibits) 8000 vel an keng thla. Chûngte chu a tha ber ber vek an ni. Kan tlawh ve tuma kan hmuh thenkhat pawh hi AD 1000 na lai vêla mi a ni a, khawvêlah siam thiam dang an awm tawh loh avangin kan thil hmuhte chu khawvêla a awm chhun an ni tawh tihna a nih chu!
Beijing-ah zawk hian exhibits maktaduai hnih chuang an nei a, Taipei-ah hi chuan sang riat (8000) emaw chauh an nei nain, an neih chhun chhun hi a tha zâwk vek a ni.
Chiang Kai-Shek-an Art leh thil hlu dang vawn that leh vawn him leh chhanhimna chang a hria hi thil chhinchhiah tlâk tak a ni. China lal hrang hrangte kha inhaw tak tak leh indo fo, lalna inchhuhsak thin an ni a. Chutiang chu ni mahse, an hmaa Lalte thil hlu art leh thil dang lo vawn thatte kha an tichhiain an tirîral lo a, an vawng him a, an lâk khawm belh zel zâwk a ni. Hei tak hi Chinese hnam an tlo êm êmna leh an dam khawchhuah theihna chhan pakhat chu a ni.
Tûn hnua exhibit an lâkkhawm te pawh a awm teuh tho a. US dollar maktaduai 4-a Hong Kong atanga an thil lei ngat phei kha chu sikul naupangin foot-rule kan tih mai ang lêtli vêla hlai chauha arpa khuang leh khuang lo lai lem leh thil dang lem an ziah kha a ni ve mai chauh a! A ho zawnga sawi chuan.
Hnam tlo leh hnam dam khawchhuak ni tur chuan ngaih pawimawh tur dik tak kan ngaih pawimawh angai a ni.
Khawvela hnam tlo leh hnam ropui, hnam upa rêng rêng hian, an hnam tihdan hlui chhawm chi an chhawm nunga, hnam dang tihdan tha lak tur chi la lûtin, an hnam zia nen an kal dun tir a. An pi leh pute thiamna leh ro thil an inhlan chhâwng nasa a ni.
Mizote hian, kan pi leh pute hriatna leh thiamna tam tak kha kan kalsan nasa êm êm a. An hriatna tam tak kha a bo hlen ang tihte pawh hi a hlauhawm khawp mai. Damdawi hriatna te, hmasang chanchin leh thlahtute hriatna te, leh khawvêla dingchhuak tura finna kan mamawh ang chi, chhiar chawp ngai loa a taka kum za tel an lo tawn tawh avanga anmahnia bet thilte pawh tûnah chuan kan hre lo nual tawh niin a lang a. Khawvêl changkannain hnam tin a suihzawmna karah hian hnam dang tihdan chu tha zâwka ngaihna avangin, kan hnam tih dan tam tak kan bansana, kan pi leh pute hriatna inhlanchhawn tam tak pawh kha hriatna tak tak tling lo nia ngaiin kan hlamchhiah bawk a. A rah chhuah chu kan hmu, hnam buai ru angreng tak kan ni ta tih hi chu phat rual a ni lo.
Hnam dingchhuak leh hnam daih reiin an ngaih pawimawh leh dang chu, thiamna leh sêlhnu hlu vawn that a ni. General Chiang Kai- shek-a te China atanga Taiwan an tlan dawn pawhin art lam thil hrang hrang, lemziak, bel leh thleng leh adt. hmasanga an lal te lo siam, thuziak hlui, kum sâng chuanga upa tawhte nen lam khan an thiar thla kan tih tawh kha. Kum 2007 khan, Robert M. Edsel leh Brett Witter ten, ‘The Monuments Men: Allied Heroes, Nazi Thieves and The Greatest Treusure Hunt in History’ tih an ziak a. Nazi hoin Europe dung tluan an hrut lai khan, art hlu tak tak tam tak hi Europe ram hrang hrang atangin an la khâwm a. Khângte kha a bo pil mai an hlauh avangin a la lêt leh tur sipai tlemtê tirh an ni a. Chûng sipai tlemtê-te chuan art hlu tak tak leh pawimawh tak takte chu hmun hima lâk lêt leh tumin an bei ta a ni. An hmu leh hlawm bawk a. Khâng thil hlu kha bo ta se chu khawvêl hian a chan nasat dan tur hi ngaihtuah ngam a ni lo. ‘Civilization a boral a ni ringawt dawn a ni,’an ti. Kum 2014 khan The Monuments Men tiin film-ah an siam. Mihring nunna thapin, art leh hnam thil hlu dangte vawn him leh chhan him tumin mi an lo hmanhlel thin a ni. Mizote pawh heti lamah hian kan thanharh angai viau mai. Kan thu leh hla thate, lemziak hlute leh kan pipute hmun hlui thil hrang hrangte kan hluta, kan vawnhima, kan chawisan hi a tûl takzet mai. Chu chu kan hnam hnuk pakhat a ni tih kan hriatthiam pawh a tûl ta takzet mai.
Kan bultanna, kan zîk chhuahna, kan zung (roots) hi theihnghilh loh a tha khawp mai bawk. Mitin, chhungkaw tinin chu chu kan tih chuan, kan hnam kal zêlah a tha ang. Hnam ze nghet kan vawn zelna turah pawh thuitakin awmzia a nei ang. Malaysia ram mi hausa billionaire, Lim Goh Tong-a kha Chinese mi a ni a. China ram atangin Malaysia ramah a pem lût a. A thawhrimna avangin a hausa chho a. Malaysia rama hmun hmingthang tak mai, Genting Highlands hi ama siam a ni nghe nghe. A lo hlawhtlin hnu pawhin a zîk chhuahna a theihnghilh ngai lo rêng rêng a. An tobul, a pi leh pute chanchin a vawng tha reng a. Amah leh a chhungte chu Malaysia khua leh tui diktak ni tawh mah se, an thlahtute, an pi leh pute zahna lantirnan a tu leh fate, an chhungkuain China rama a pian leh mûrna an tlawh thin a ni. A thlahte zêl pawhin China tlawh zêl turin a chah bawk. Ama chanchin a ziahna My Story tih bu pawh hi ngaihnawm tak a ni. Kan sawi ang hi hnam upa leh hnam daih reite chin than a lo ni rêng rêng a. Kaisara Augusta pawhin a ram awpte chhiarpui a neih pawhin, an thlahtute khawlamah a kal tir kher a nih kha.
January 2005-a an Issue hmasa berah khan Outlook chanchinbu chuan, mi chi hrang hrang hi an nun khawihtu thil chungchang thu tawitê tê an ziah tir a. Ziaktu pakhat chuan a pu, Indian Army-a Brigadier pension chanchin hi a ziak a. A pu chu a pension hnuah pawh thil dang buaipui zuiin, mi hausa leh khawsak nuam tak a ni zui a, brigadier lai a nih avangin a kalna apiangah mi zah a kai bawk thin.
Chutiang dinhmun sang taka ding chu ni mah sela, kar tawp apiang hian dûm hmunah sangha man turin a kal a, hmun remchangah nghakuai a chiah ziah bawk a. Chutianga harsa taka a man sa te chauh lo chu sangha chu an chhungkua chuan an ei ngai miah lo a ni. Engvanga sangha tha ber ber lei a ei mai theiin chutianga harsa taka man kher a tum thinna chhan a zawh chuan, Brigadier chuan, “Rethei taka lo chawr chhuak ka ni a. Ka dinhmun a lo that a, ka nun a nawm hnu hian, ka bul tanna leh ka chawrchhuahna ka theihnghilh mai lohnan leh min hriat chhuah tir leh turin harsa taka ka sangha man sa kher chauh hi ei ka duh thin a ni,” tiin a chhang a ni.
Brigadier pension a ni tawh a, a nun chawhnu lam a ni tawh. Chuti chung chuan a chapo palh a hlau a, nun dan a theihnghilh a, awmdan a thiam loh palh a la hlau cheu a, chutiang laka veng tur chuan a chawrchhuahna a hriatreng theihna turin a harsa a harsain sangha a man lui ve tâlh tâlh thin a nih chu.
Mi thenkhat chu hlawhtlinna kan han chang a,kan din chhuah dan kan theihnghilh a, kan chawrchhuahna kan hlamchhiah a. Thiante chu sawi loh, nu leh pate ngei hransan te pawh an awm thei. Mi dingchhuak tam tak chuan nun dan an hloh fo. An chawrchhuahna an theihnghilh thin vang a ni. Mizo hnam pawhin, kan chawrchhuahna kan theihnghilh a hlauhawm.
Dinhmun thatna leh chanvo duhawm, sum leh pai thleng hian a thlawna neih tak tak theih a awm lo a. Kan awm mai mai vanga pek kan ni lo a, hotê atanga bul tan deuh vek kan ni. Mahni bul tan dan leh chawrchhuahna theihnghilh chuan kawng an bo a, reilotê-ah an neih zawng zawng an hloh thin a ni.
Nun dan thiam a, nun kawng hloh loh kan duh a nih chuan kan chawrchhuahna, kan chawrchhuah dan hi kan theihnghilh thiang lo a ni.
Sawi tur a tam nain, duhtâwk phawt ang. A sei leh riau tawh.