F. Vanlalrochana

Guest writer

F. Vanlalrochana

A HUNLAIA DIK

US president John F Kennedy khan, April ni 29, 1962 khan Nobel Prize dawng pha mi thiam chungchuang mi 32 chu White House-a Blue room-ah zanriah a kilpui a. Chumi tum chuan fiamthuin, "Helai hmunah hian Thomas Jefferson-a khan amahin zanriah a lo ei tawh thin tih lohah chuan, zanin hi mi thiam fuankhâwm tam ber tum a ni ang," tiin a sawi.

America ram dintu, anmahniin Founding Fathers an tih maite kha mi inpe leh mi thiam chungchuang an ni hlawm a. George Washington, John Adams, James Madison, Thomas Jefferson, Benjamin Franklin, Alexander Hamilton adt. US President palina James Madison te pawh kha mi thiam ropui tak mai a ni a, Father of US Constitution tih a ni a. Bill of Rights ziaktu a ni. Bill of Rights atang hian India Constitution-a article 12-32 na, Fundamental Rights ho hi an la chhâwng a ni. US President hmasa ber George Washington lâkluh a nih dawn khan, Washington-a khan a thusawi tur (inaugural address) a ziah tir a. US Congress (an parliament ve, in pahnih House of Representatives leh Senate sawikawpna) khan tha an tih êm avangin chhanlêt tûlin an hria a. A chhanlêtna chu James Madison an ziah tir a. President Washington khan chu chu chhanlêtna a awm leh ngei a tûlin a hria a, James Madison bawk a ziah tir leh. US sawrkar hmasa ber chuan an kumkhatna chu James Madison-a amah leh amah inchhan tirin an hmang zo a ni. An President pahnihna John Adams-a kha an Vice President hmasa ber a ni bawk a. A fapa John Quincy-a chu US President parukna a rawn ni ve bawk. John Adams-a hi, mi thiam, mi dik leh rinawm a ni a. Ani pawh America ram lo ding tan tir atan a pawimawhin a tangkai a, ram tana a tha thawhte kha a hlu hlawm hlê.

Thomas Jefferson-a kha US Secretary of State hmasa ber a ni a, an President pathumna a ni bawk. Mi thiam leh thûk, thiam ngah bawk si a ni. Declaration thu kha phuah turin, Congress-ah John Adams-a khan Jefferson kha a rawt a. Jefferson-a lo phuah sa kha John Adams leh Ben Franklin-an an siam danglam ve leh zauh a, Continental Congress khan a pass ta a. July ni 4, 1776 khan Declaration of Independence-ah mi 56-in hming an ziak a. Chumi ni chu, United States Independence Day atan pawm zui a ni ta bawk.

Hemi Declaration of Indepen­dence thuhmaah hian, "We hold these truths to be self-evident, that all men are created equal, that they are endowed by their Creator with certain unalienable Rights, that among these are Life, Liberty and the pursuit of Happiness." tih a inziak a, chu chu thu hlawm hmasa ber a ni. A tawi zawnga sawi chuan, Mi zawng zawng hi intluktlang veka siam an ni a, anmahni siamtu hian dikna chanvo chhuhsak theih loh a pe nual bawk a, chûng zingah chuan Nunna, zalenna leh mahni hlimna tur zawnna te pawh hi a tel a ni, tih a ni thei mai awm e.

President Lincoln pawh khan a thusawi hmingthang Gettysburg Address-ah pawh khan Declaration of Indepence leh a chunga Preamble thu kan tarlan khi innghahnan a hmang a. "Kum 87 kaltaah khan min thlahtuten he khawmualpuiah hian, zalenna hmangin hnam thar an din a. Mi tin hi intluktlang veka siam kan ni tih chu, chu hnam thar innghahna chu a ni," tiin bul atan a nih kha! Hemi thu hi, Human Rights lungphum pawimawh taka hman a ni chho a, saptawnga thuchangkim (sentence) lâr ber tiin an sawi hial a ni. (American Rhetoric: Context and Criticism, Carbondale, Illinois: Southern Illinois University Press, 1989, p. 85.)

Khimi thu phuahtu mi ropui tak mai, Jefferson-a khian sal a nei thin hlauh thung. Sal neih leh neih loh thuah hian, a hnulamah phei chuan America ram-ah tual chhung indona te a pawh a rawn chhuak ta hial a nih kha. Jefferson hian sal a neih tam lai berin 600 zet a kawl a. A President nih hunlai pawh hian sal dinhmun leh chhuah zalenna chungchangah US Congress-ah pawh inhnialna a awm reng tawha, ani chu a ngawi tlat thung.

A hunlai erawh kha chuan sal neih kha danin a khap lo a, tih awm loh êm êmah ngaih a ni lo. An miliante kha chuan sal an nei deuh vek zâwk a ni. Mi pakhat erawh chuan a nei lo a.

John Adams-a, Zalenna thu puanchhuah (Declaration of Independence) draft sa siamthatu leh draft-tu tura Jafferson-a rawttu, "Hêng kan thupuan chhuahte hi a taka a lo thlen hunah chuan kan dam ve tawh lo maithei a, kan lo thi hman mai thei a. British-ho awpna hnuaiah kan thi pawh a ni thei, sal angin kan thi pawh a ni thei; mualpho tak leh mi endawng ni chungin ka thi pawh a ni thei e, a, a pawi ka ti lo e. Vanlam remtihna anga thil a kala, kan ram hian ka nunna rethei tak hi a mamawh a nih phawt chuan;a hlantu tur chu ka inpeih e, chûng chu eng hunah pawh a lo thleng teh se. Amaherawhchu, he leia ka dam chhung na na na hi chuan, ka ram tia chhiar tur neih hi ka duh a. Chu êm pawh a theih lo a nih pawhin, mahni puala ram nei thei tura beiseina tal neih ka duh a. Chu ram chu ram zalen ni bawk rawh se,” tia declaration an pawm (adopt) dawn tuma sawitu, an president pahnihna kha chuan, sal a nei ve lo thung!

A hunlaia miten dik lo an tiloin, a hun laia an tih dan ve rêng a ni chung khan, John Adams kha chuan sal pakhat mah a kawl lo a, sum tam tak a hloh phah. "Ka damchhung zawngin sal neih chinna hi thil zahthlâk tak a nih avangin, Negro sal emaw, sal dang rêng rêng emaw ka lei ve ngai lo a. Ka damchhung hun tam zawkah sal neih hi thil tha lo leh zahthlâka ngaih a ni lo a, kan chhehvêla mi tha ber berte pawhin sal neih chu tihawm loha an ngaih loh lai khan, hlawhfa rawihnan dollar sang tam tak ka sen angaih phah a, Negro sal-te chu lo nei ve ila chu, ka sum senna tam takah khan ka sen pawh a ngai kher lo ang," tiin a sawi a ni. (Letter to Robert J. Evans 1819) 'All men are created equal' tih thu ziaktu Jefferson kha chuan, sal a neih tlem lai ber (1741) pawhin 41 lai a nei. A hunlai tehnaah chuan Jefferson khan a tidik lo chuang lo.

A hunlai tihdan dik lo nilo, mipui vantlang leh sawrkar danin a pawm ngei thil pawh, thil dik leh thudik a ni kher lo thei. Chhia leh tha hriatna thiang tak hmanga ngaihtuaha dik hauh lo,nimahsela, society-ah thiam kan chan chawp theihna thil si-ah hi chuan kan hlâwkna tur a nih chuan, tih hreh kan nei lo fo! 'All men are created equal,' tih ziaktu ngei pawhin a hunlai dan angin sal a nei ve hial a ni.

Danin a ziah pawh pumpelh dan a awm a. Danin a ziah loh ang deuh chiaha kan hlâwkna tur anga inthiam chawpna remchang a lo awm zêl thei bawk. “Mi pawhin an tih ve tho avangin ka ti ve,” ti-a inthiam chawp mai te a awl thin a, chung chu a hun­laia tehnaah dik mah se, thildik a ni kher lo thei. Tribal Scholarship hian a tifiah thin, Income certificate phuahchawp a ngai fo. Kan inthiam chawpna chu, "Tuten emaw an eiru tho ang," tihte a ni thin. “Mi pawhin, sawipuitu ruaiin,anmahni hna hmuh an tum tho ang,” tihte hi hna zawn thilah pawh kan inthiam chawpna a ni thin!

CAG leh CVC hlui, Lal pawh a dik lohna hrilh ngam CG Somiah kha a ropui ka ti tawlh tawlh mai. Dik nia a hriat tlat thilah a tan tlat avangin a kaisan hun turah ngei pawh a thutna ngaia a thut reng phah hial a ni. Mahse, a dik miau a, a dan reng theih loh.

Kan hnam hian, mi, a hunlaia dik loa an ngaih loh avanga thil ti ve mai thei, mahni inthiam chawpna tur fawm khâwm thiam êm êm mai leh inngaihtuah chawpa, thiam changa inhre thin mihring a mamawh lo a. Lalber pawh a dik lohna hrilh ngam, a hunlaia mite ngaihdan ang zawm ve kher lo, diknia a hriattlat vanga ngaihdan hralh tla lo ber ber pawh vuan tlat ngam a mamawh. Lar tum, lar khel, mipui lawm zawng sawi tum ngawt lo, mipui tana tha tur, mipui nawlpui ngaihdan kalh tlat pawh nise, nakin zêla kan hnam tana tha tur a nih phawt chuan, a ngaih dan kalpuia, a tihtur titlang ngam mi hi kan hnam hian a mamawh a ni.

Hetianga ka sawi avang hian Jefferson hi a dik lo bur a, a tenawm hlê a, John Adams hi a dik êm êm ka tihna a ni lo. Jefferson khan, "Mi zawng zawng hi ang khata siam an ni a. Nunna te, zalenna leh an hlimna zawnnna te hi an chanvo ve rêng, Pathian pêk, chhuhsak theih loh a ni," tih hial ziak si kha, sal 600 laite a nei a, chu chu a hunlaia khawtlang awm dan, tih awm loh pawh a ni lo. Thlai hmun zau tak tak an nei a, an economy khan a mamawh a. Adams-a erawh chuan a hunlaia thil pangngaia ngaih ni mah se, sal a nei duh lo a, sum tam tak a sen belh angaih phah a ni tih te hi ka sawi lai chu a ni. Adams-a khan a awt rêng rêng lo, a dem chuang hek lo - a thian sal neite kha. A chhia leh tha hriatna thiang taka hmangin sal a nei duh lo mai a ni.

Thudik/ Thutak tih hrim hrim hi chai tham a awm a. Philosophy huang chhunga thu ngaihnawm pawl tak a ni awm e. Tun laiah chuan, Post Modernist ho thlirna hian kan hnam nun a luah thûk êm êm tawh a. Thu tha inhrilh a hara, inkaihhruai a har hle tawh. Mahni tâwka dik kan intih êm êm chhan leh, mahni engkim laipuia kan indaha, kan inhmuh len (narcissitic)êm êm tawhna chhan pawh hi chu chu a ni thui thei hlê awm e.

Milem pakhat, lâr tak mai a awm. Chu milemah chuan hei hi kan hmu - Chhuatah hian paruk (6) emaw, pakhua(9) emaw ni awm tak lem hi a inziaka, eng nambar zawk nge tih thuah pa pahnih inhnial. Chu chu, “An thlirna atang hian an dik ve ve a, mahni thlirna tan lutuk avangin mi dang thlirna kan hriatthiampui lo a, chuvang chuan, mi dangte chu an thlirna atanga thil kan thlirpui ve thin hi a tha,” tih thu hian an chhilh bawk. Milem leh a chunga thu hi kal kawp a ni. A nihna takah erawh chuan, he milem leh a thu kalpui hi mahni inthiam chawpna chhuanlam a ni fo. Eng thil emaw kan ti a, a dik chiah lo tih kan thinlung chuan a hre ru a, chuting dinhmuna kan din tuma kan inthiam chawpna thil a ni thin. Nambar pakhat si chu, paruk(6) leh pakua (9) a ni kawp thei lo hrim hrim a. A tu emaw zâwk zâwk an dik lo tihna a ni zâwk.

Post Modernist-te hian inghahna bulpui pathum an nei a:
a) Thlirna hrang hrangte hi an intluk vek a, a dik lo bîk a awm chuang lo.

b) I tana dik kha ka tan a dik ve kher lo a, thudik i tih chu min pawm luih tir thei lo ang.

c) Thutak hian innghahna tur danglam ve thei tawh lo leh kumhlun a nei lo, tihte hi a ni.

Hetiang an thlirna te hi han en mai pawhin, mahni nuna lâkluh chuan pawm a nuam êm êm a; a hahdam hle bawk. Mahse, mahni tan emaw, khawtlang tan emaw, ram tan emaw a tha kher lo. Innghahna bîk nei lo thutak emaw, thudik emaw phei hi chu kan hnam tan a tha lo hrim hrim. A mihringa zir zêla thutak leh thudik kan pawmdan a inthlâka, kan thlêk mai mai chuan, kan nun dan a nghawng anga, kan hnam dam khawchhuahna atan pawh a tha lo a ni. Hun danglam ruala danglam ve lo, a hunlaia mi tam tak thlir dan ang ni lo pawh ni ta tehrêng se, ban nghet leh inngahna bulfûk nei thutak chu a danglam ve loh avangin, kan nun leh ngaihdan siamna atana dinhmun atan hman tlâk a ni a. A him êm êm a ni.