F. Vanlalrochana

Guest writer

F. Vanlalrochana

YMA DAY TITI : YMA day a ni bawk a. Vawiin chu thu pathum, mi pathum chanchin hmangin titi khawchang i han vawrh teh ang.

1. THANGLUAIA CHAWNGTHU
Durtlang lal Suaka fapa 1896 a piang, Thangluaia kha, Mizo zinga Gazzetted Officer hmasa ber a ni.

1894-ah Zosapte hnen atangin Suakate khan A AW B an zir a. Ani kha pa fel leh ropui tak mai a ni a, Kristian khua dinin, Durtlang-ah a lal a, "A damchhung zawngin Pathian leh A kohhran tan thahnem a ngai tluan a ni," tiin a chanchin an sawi thin.

Thangluaia pa M.Suaka hi a hming dik tak chu Suakmichhinga a ni a, February 1868-ah Lunghret (Thingsulthliah hnuai)-ah a piang a. Khaw hrang hrangah an pem kual a, Bualpuia an awm laiin, kum 1881-ah inkar hlat lovin a nu leh a pa in an thihsan. Lal khawnbawl upa, Zapuithanga Chawngthu Thangchhung-in a inah a fa te ang chiahin a awmpui a. Kum 1890 August thlaah Sentlang lal Kalkhama'n Vailian kah a duh tlat mai a. A upa Zapuithanga chuan,"Sawrkar hi i do lo ang u," tiin lal chu thurawn a pe a, chu thurawn chu pawm duh lovin Vailian kah chu a tum ta a. Zapuithanga pawh a hnawtchhuak ta a. Suakate unau nen Changsilah vai an bel ta a. A fapa Thangphunga (Chaltlang lal nita) te nen Manding sap (Capt.Loch) sipai rawsawt ei ve phalsak niin, April-May 1892-ah Aizawl kulh-ah an lut chhoa, Sawrkar mi hriat an ni chho zel a.

Pu Suaka hian Aizawl leh Sairang inkarah thla thum chhung, thlatin Rs. 30 hlawhin Dak la hna a thawk a. Kum 1894-ah Bawrhsap Office-ah Orderly, thla tin Rs.10 hlawhin a thawk leh a. October 1,1894- ah Lushai Clerk Babu-ah thla tin Rs.35 hlawhin a kai sang. Suaka hian Lushai Clerk hna a thawh chhung hian Bawrhsap tam tak thawhpuiin, sawrkar din fel leh C.I. bial siam fel te, lal ramri lehkha siam fel te leh tawng lehlin te hi a thawk nasa hle. Kum 1907-ah Sub-Inspector of Police 5th Grade-ah thlatin Rs.60 hlawhin a kaisang leh a. Lunglei, Tlabung leh Sairangah te a thawk a. April 1,1914-ah a pension.

Missionary Pu Buanga leh Sapupa te Mizotawng zirtirtu a ni a. Kum 1894-ah A, Aw, B an siam pum a. Pathian thu, Luka ziak,Tirhkohte Thiltih lehlinna leh Thu Inchhang siamnaah te tel ve a ni.

Kum 1906-a Khasi rama harhna an zuk chawk chhuah atangin Pathian thuawih nih a duh a, November 1906 atangin Zu in a sim. Hetih lai hian Venghlui-ah a awm a. Tumkhat chu luhkapuiah a ding a, ni chhuahna lamah chuan, inlarna- ‘Lal Isua Kros-a an khenbeh lai, thi hnuang mai’ hi a hmu a, a hmel atang chuan A hmangaihna nasatzia leh ama sualnate chiang em emin a hmu a, Kristianah a hming a pe. December 26,1907-ah an chhungin Zosaphluia kutah Baptisma an chang a. A dam chhungin Kohhran, Khawtlang leh inkhawmpui rorelnaah thahnem ngai em em leh rinawm takin a theihtawpin a sulsutu niin a thawk a ni.

M Suaka kha July 12,1953 khan, kum 85 mi niin a thi a. A fapain a thih khalh a nih chu.

A fapa, Thangluaia kha, 1896 January ni 8-ah a piang a. A hunlaia Mipa fa piang hmasa chu, "Ral In hal tur," tia meichher an hum tir thin laiin, Suaka hi chuan, Thangluaia lo piang chu, "Lehkhathiam tur," tiin, Kawlawm a hum tir.

Thangluaia hian, 1914-ah Shillong atangin Matric First Division-ah a pass a. 1918-ah Calcutta University hnuaia atangin I.A First Division-ah a pass leh a. BA a exam laiin, harsatna a tawk a. A zo ta lo.

BA chu bei zui ta loin, Assam Civil Service a zawm ta a. A AW B kan neih atanga Kum 20 liam emaw hnu chauhah, Kan hnam zinga Gazetted Officer hmasa ber chuan, a hna a zawm a. Thangluaia hi 1920 khan, Assam Civil Service-ah a thu ta ran mai a ni. Thangluaia'n Assam Civil Service a luhna khawvel kha a namai lo!

Silchara-ah Sub Deputy Collector a thawk a. Hemi hnu hian, Gauhati leh Kohima-ah te sawn kual a niin, Lunglei leh Aizawlah pawh post a ni bawk a. Lungleia a va awm chuan, SapUpa (Rev.FW Savidge) khan, a lo chibai a, "Mizo zingah Ka Pu tih tur kan lo awm ve ta hi ka lawm a ni", tiin a sawi.

Aizawla a awm lai hian, Aizawl sumdawng, Telela te, John Lalsangzuala pa VZ Biaka leh a thian mi dang parukin, Assam Governor hnena an Petition thehluh chu, Bawrhsap-in Pu Thangluaia draft sak niin a ringhlel ta tlat a. Tura lamah an sawn ta a. Hetah hian a hrisel lo chho a, Aizawla a lo let hnu lawkah, Durtlang a lo thleng ta tihin, November ni 14, 1926 khan, Kum 31 mi emaw ni chauh a ni hman tihin, Mizo fate zinga Gazzetted Officer hmasa ber, Mizo tam zawkin sakhaw hlui an la biak laia Assam Civil Service han ni thei chu, a thi ta mai a ni. Mizo fate hian kan chan ropui hle.

A dam hun chhung reiloteah khan, hna a thawk nasa em em a, fak a hlawh hle. Naupangte nia a lo thih thut khan, Aizawl Lal, Mizo pa fel tak mai Makthanga chuan, Mizo leh Vai Chanchinbuah khan, a sunna thu heti hian a ziak a, "Kan Mizo hnam tana Luaia hetia a lo boral hma hi a pawi em em a ni. A taksa chu leilungah luangral ta mah sela; A felna leh a thatna leh kan zo hnam chawisangtu ber a ni a, a hming chu kan ramah hian kin ni leh theihnghilhni a awm thei lo ang," tiin. Pu Makthanga hi, Hrawva u a ni a. NE Parry-a Mizo hnam dan bu pawh kha, a draft tak tak tu chu amah hi niin an sawi thin.

Duhtak chawlta C.Rokhuma khan a sawi a, Pu Thangluaia te hunlai khan kan hnam kan la tlem a, lehkhathiam an la tlem a. Lehkhathiam awmchhun te chu a ram pumin an thlir a, an beiseina leh innghahna an ni. Hetianga naupangtea Thangluaia te an han thi mai hi a hunlaia mi vengva chin chuan an uiin, an sun em em a ni. Kaphleia leh Biakliana an han Ngawr te khan, Mizo hnam hmangaihtute chuan pawi an ti em em a ni.

Thangluaia fapa hi Chawnpuia kan awm laiin, kan thenawm thin a ni. Dr. Zokhuma Vety Director thin a ni. Ani pawh kan zingah a awm ta lo.

2. TAR HAR:
Sir William Murlock, Chief Justice of Orantorio kha, a ding a, a birthday lawmpuia lo kalte hmaa thusawi tur chuan, a in Intintuah a. A hmel a hah dam hle a, a nui a, rilru hahdam nui a ni. A birthday lawmtute chuan, eng tak sawi ang maw an ti a. William Murlock chu kum 95 mi a ni tawh a!

“Kum 95” tih chu a rilruah chuan a awm a. Thusawi tura a din chhuah lai chuan, “A tam zawk tan chuan, tar lutuk ka ni awm si a. Mahse, ka thinlung ala thalai reng a. Ka Pianchampha phak dangte ang tho a ni si a. Ka tana kum tha zawk chu lo la thleng zel turah kei chuan ka ngai si a,” tiin a ngaihtuah a. Chu chu a philosophy a kumhlun a ni reng a, “Kan tana hun tha zawk hi, a lo la inher chhuak zel dawn a ni,” tih hi. Chu chu, amah ti tar thei lo tu a ni reng a. A kum chu tam tawh mah sela, a tar lo reng a ni.

Amah lawmna kutbeng ri a reh a. Thu chu a sawi ta a. “Hringnun mei lumah inkut pahnih kha hem lum ula. In nun zawng zawng kha a hlawk thei ang berin, hlim takin hmang ang che u. Thian tha te siam ula, hriatrengna hlu takte chu ngaisang ang che u. Hun liam zung zung te hi chu ngaithupui duh suh u. Hmalam thlir zel ula, hmalam zelah. Nun tha zawk hi chu, kan la hmachhawn turah zel hian a awm a nia” a ti a. “Keimahah chuan, Tlailam hlim thla hi thui tawlh tawlh mah se, Ka thinlungah chuan, Zing ni a chhuak mek reng chauh a ni,” tiin a khar ta a ni.

He a thusawi hi, America leh Canada ram chanchinbute chuan an chhuah chhawng chuai chuai a. Chanchinbu pakhat phei chuan, “A copy hi kum 40 chin chunglam chuan, an kawl vek tur a ni,” a ti hial! Mihring chu damhlen thu awm hek lo le, Kum 100 mi niin 1944 khan hlim takin he khawvel hi a chhuahsan ta a ni.

Mizo te hi kan han in“chei” naupang rei khawp a. Chhungkuaa kan la awm khawm vek chuan, Kohhran leh khawtlanga chanvo nei, eizawnna tha nei a, Nupui fanau nei tawh pawh, a upa zawkten engkim rel sak kan la intum vek. Enge maw chang chuan, in hrang atang pawhin ro rel fai vek kan la tum. Kohhrana chanvo kan inpek pawhin, Thalai rawngbawlnaa inhmang, kum 20 deuh thaw inhmang tawh pawh kohhran puiah chanvo kan la inpe tha duh lo. “Naupang treat” hian kan in treat rei thin khawp mai. Kum 40 kan han inbang liam a, Kum 50 kan kai phei chuan, Upa kan inti leh viau lawi a. Thil tam tak kan hlamchhiah a. Kum 60-ah phei chuan tar awmin kan awm a. Mihring nun hi Mizote hian nuam hi kan ti ve tak tak hman emawni le tih tur hian kan khawsa thin a ni ber mai. “Ka la chuti em mai,” kan ti reng a. “Ka chuti tawh em mai,” tiin kan chhunzawm a. Thil hi kan ti tak tak hman lo a ni.

Naupang kan inti rei a, tar kan inti hma a. Nun thiam hi kan zir angai viau mai. Puitling kan ni tih inhrilh tam ila, Puitling ngaihtuahna hmangin, puitling khawsakin khawsa ila. Thinlung erawh thalai reng se, kan kum a pun zel pawhin, kan ngaihtuahna tar ve loin harh reng sela. Hringnun hlimawm takin i hmang ang u.

3. GEORGE-A TITI
M. George Christopher-a a ni a, Bangalore atanga lo kal a ni. National Institute of Forensic Science and Criminology, New Delhi-ah course pakhat zir hoin, tlar hnung berah kan thu dun thin a. Cyber Forensic scientist a ni, a taka ti a ni bawk a, thiamin hre tak a ni.

Phd Degree a nei a. A subject chu Biotechnology daih a ni thung. A titi thin a, ngaihnawm tak a ni. A tia lawm, "India ramah chuan kan zir san poh leh hna a vang. Biotechnology-ah Phd ka hmu a. Cyber Forensics lamah ka kal tak mai hi. Civil service lam hi ka tum ngai lo a. Ka nu leh pate'n zirtirtu ni turin min duh a. Chumi lam chu ka han hawi a. Msc ka zo a. Zirtirtu hna ka han dil a. Ka mark a tha a, Practical teaching leh interview ka ti tha em em a. Ka tling ngai chuang lo. Thla thum chhunga vawi 70 zet mai interview hmachhawn te pawh ka nei. Depression te pawh ka nei ta hial a," a ti!

Women's College-ah Rs 3000 hlawhin Guest Lecturer te a han thawk nawk nawk a. Mi Research Assistant-ah te a han tang a. Assist tak a ni, Kut hnathawk dik tak a nih thu a sawi. A hnuah Phd te a han ti a, a educational Qualification a tha hle. A thiamna mil hna a awm mai lo thung.

Forensic laboratory-ah DNA Expert hna thawk turin a lut thei ta hlauh a. Cyber Forensics lamah a insawn leh ta a. Biotech­nology a Phd meuh han hmuin, a hna thawh chu a dang zar mai.

"Biotech-a Doctorate-in Cyber Forensics lam hna han thawh chu, ho ang reng tak a ni. Ka degree a tangkai lo hle," a tia lawm. A hna chu thiam viau mah se, India ram a ni miau a, Skills aia certificate ngaih pawimawhna hmun ni hek, Msc (comp. sc) a zir leh ta nge nge a.

“Training kal theih apiang kal ka tum, a ngai tlat,” a ti bawk a. George-a aia mahni hna tui kha ka la hmu lo reng reng.

Career tur hi thlan uluk angai a, mahni subject lah thlan uluk angai. Research tih zui te pawh a tha e, hmalam hunah kan doctorate degree kha a tangkai angem? tihte erawh chhut tel a tha viau a ni. Hna hmuh mai loh vanga zir zawm zel te hi hun khawralna mai mai te pawh a ni thui thei hle.

Nghah peih te hi a tha bawk a, thawh duh bik neih chiam pawh hi a dik lo bawk a. Kan tum a, kan peih a, kan beih a, kan thawhrim chuan, kan beisei loh lam atangin thil tha hi kan hmu fo zawk dawn a ni.

Tlar hnung berah kan thu dun thin a. Lecture tam tak kha chu kan ngaithla vak lo ve ve bawk a. A taka hman tangkaina awm hek lo le. "Mahni career hi duan uluk tur a ni. Service lai kan nih pawhin thlen san zel kan duh chuan, thil tangkai tam tak ngaihtuah a, tih te pawh a ngai a ni," te pawh kan ti nghe nghe.

Pa lian pui mai a ni a, a ke a bilh palh a. A bai suih suih reng a. CBI expert te nen pawha titi tlang khata dak ho thei an ni. George-a professionalism san zia kha ka ngaihtuah mai mai a. ‘Kristian tlangval a ni a, kristian tlangval chu hetiang hi kan ni tur reng a ni lo'm ni,’ ka ti a.

YMA DAY chibai ule.