STOIC PHILOSOPHY

Philosophy pawl leh peng hrang hrangah chuan Stoic ho hi an ngaihnawm ka ti em em a. Tunlai khawvelah phei chuan, an zirtirna leh ngaihtuahna te hi awmze nei leh tangkai tak tur niin ka hria. Hripui buaithlak takin khawvel a tibuai a, sawrkar hrang hrang pawh an buai em emna hunah hian hmasang stoic ho khawthlir hmang khan han thlir ila, thil tam tak kan hmachhawn thiam phahin ka ring.

Stoic kan tih chuan, a bul tantu chu, hmasang Greek rama Citium khuaa mi, Zeno-a a ni a. ‘Mihringa nun tha (virtue) leh hlimna (happiness) te hi kan nuna thil lo thleng apiang lo pawm thiamna leh leilung dan (natural law) hnuaia intukluhna thiamna te atangin a lo thleng ang,’ tih hi a zirtirna khaikhawmna chu a ni ber mai a. Greek ho khan in an sakin, In hma lamah hian mipui vantlang hman tur kal kawng ni pah bawk a awm thin a, chumi hmun chu ‘stoa’ an ti a, chulai hmuna ding chuan, Zeno-a chuan, finna thute chu a zirtir thin. Chumi ‘stoa’ atang chuan, Greek thumal stoikos tih a lo piang a, chu chu stoic tih thumal tobul hi a lo a ni. Hun a han kal zel a, chu zirtirna zawm tute chu an lo pung zel a, stoic ho tia sawi thin an ni zui ta.

AN ZIRTIRNA KHAIKHAWMNA:

Philosophy hi mawlte leh awlsamtea sawifiah a har em em a, uluk taka ngaihtuah loh phei chuan, man thiam a har thin. Chumi avang chuan, hriatthiam awlsam thei ang bera sawi dan ka ngaihtuah hram hram thin a ni. Stoic ho zirtirna emaw, an thuvawn laimu ho pawh hi, mi zawng zawng tana hriatthiam theih dan tur berin sawi i han tum teh ang.

Stoic zirtirna hi hlawm lian tak Pathumin khaikhawm pawp mai ila, a tha mai awm e:

1. Thil hi a nih dan ang taka hmuhthiam/pawmthiam/ hriatthiam tur a ni.

“Mite ngaihtuahna tibuaitu ber chu a thil thlenga kha ni loin, a thil thleng an thlir dan zawka kha a ni” - Epictetus

“A takah aiin, kan ngaihtuahnaah hian kan tuar nasa zawk” - Seneca

Heti zawng hian han sawi ta ila, i thiante nen Pathianni chawhma inkhawm banah biak in kawtah in thiannu inah in lut khawm a. I kamis thar man to tak mai kha i ha a. In thian pa pakhat khan, thingpui a tih buak palh ta tlat mai che a. A thingpui no chu a en a, a inthiam lo em em mai a. Nuam lo a ti nasa ta a. Stoic i nih avangin, nang chuan, engvakah mah i ngai lo a. Kawr kha a ni ve mai a. In thiannu hnenah, “Min lo suk zuai zuai la. Hei inkhawm a la hla a, kan sawr vak ang a, kan nawt ro dawn nia. Ka ha leh hman mai ang,” i ti a. Kawr ruakin i awm a, fiamthu i thawh zui a. I thian inthiam loa pawh chu, rilru nuam takin a awm zui ta a. Chutiang chu stoic hoin thil a nih dan anga hmachhawn thiamna an sawi chu a ni.

2. Kan thiltihte reng reng thil tha zawk thlenna tur hawi zawnga tih thin tur:

“Thil hlutna nei lo ni lo awm chhun chu: he dam chhung hun hi dik tak leh fel taka hman a, mi dik lo leh fel lo te laka dawhtheih hi a ni” - Marcus Aurelius

“I unaupain i pawi a sawi chuan, a thiltih kha hre reng loin, i unaupa a nihna zawk kha hre reng ang che” - Epictetus

“Vanduaina hi thatna tan hun remchang a ni” - Seneca

Mi chitin mai hi, mahni theuha bik nihna nei leh danglamna nei vek kan ni. Inan tlanna lai pakhat kan nei; harsatna tawk ngai lo leh tawk lo tawp tur tumah kan awm lo. Kan damchhung hunah hian, engtik hunlai emaw berah hian harsatna kan hmachhawn hun a lo thleng ngei ngei thin.

Stoic ho chuan, mi tin hi eng kawng emaw tala harsatna tawk leh mahni tawka thil khirh buan lai nei vek an ni tih kan hriatthiam a ngai a ni, an ti a. Hemi hi hria a, in pui tawn tur kan ni. Bible pawhin, ‘Rit phur inchhawk tawn’ tura min tih kha. Tirhkoh Paula kha, Stoic philosophy-in a bual thuk hle tih a hriatthiam theih. ‘Retheia awm dan ka thiam a...’ tia a sawi chhoh diat diat kha!

3. Kan thunun theih thiltea bur chatin, kan thunun theih loh thilte chu pawm thiam zirin kan pawm mai tur a ni:

“Kan theihna china theih tawp chhuah a, a bak zawng chu a lo thlen ang anga lo pawm ve mai tur a ni” - Epictetus

“Engmah danglamna awm tawh chuang lo tur lakah chuan danglam loh zir ve rawh” - Marcus Aurelius

“Ngaihtuahna hian, hneh theih loh ni tur khawpin theihna a nei a ni” - Seneca

Mihringte hian kan duh phawt chuan, kan ngaihtuahna hi kan thunun thei khawp mai. Kan damchhung huna za a zaa kan thunun theih awmchhun chu kan ngaihtuahna hi a ni hial awm e. Kan ngaihtuahna kan thunun chuan, kan hun kan hmanna tur leh kan ngaihtuahna kan senna tur pawh duh kan thlang thei a ni.

I duh phawt chuan, i tihdanglam theih loh thilah pawh i rilru i tihah em em thei. Khaw awm dan thuah te, miin i hriat loha nangmah an lo hmuh dan tur thuah che te, Donald Trump-a tlin leh tlin loh thuah te. Chutiang thilte chu, stoic ho chuan engahmah an ngai lo, an hrik a ti thak pha lo.

I thahrui te chu i nuna i thunun theih thiltea hmasawnna turin i hmang thei bawk a. A hma aia fit zawk tura insawi zawi te, hnaa thahnem ngaih leh zual te, thiante ngaihsak leh zualtein etc. He khawvelah hian rei lote chauh hun pek kan ni a. ‘Chhum rei lote lo lang,’ ang chauh hi kan ni tak tak a. Kan damchhung hun rei lote hi kan tih danglam theih loh thiltea inham buai mai mai nan chuan a uiawm lutuk a ni. I tihdanglam theih loh thilte chu pawm mai la, i tihdanglam theih thilteah thil tha zawk thlen tir ang che, tiin stoic ho chuan an hrilh che a ni.

Mongol hnam khan khawpui ri leh tek hi Pathian biakin an bia a, Tengri an ti a. Jamukha leh Ghengiz Khan-a te kha Mongol hnam chunga hotu ber nih inchuha an indo dawn tum khan, khawpui ri leh tek nen ruahpui a rawn thawk thut mai a. Jamukha Sipaite chu an talbuai a. Ghengiz Khan-a sipaite erawh chu an talbuai hauh lo a, an chak ta zawk nghe nghe. A hnuah Jamukha hian Ghengiz Khan-a chu a zawt a, “Mongol hnam zawng zawngin tek leh khawpui ri hi an hlau vek a. Engatinge i hlauh ve loh?,” tiin. Ghengiz Khan-a chhanna chu, “Ka tlanchhiat san theih loh thilte chu ka hlau tawh ngai lo,” tih a ni. Hei hi stoic ho zirtirna chu a ni.

STOIC ZIRTIRNA THUTAWI 34:

A chungah pawh kan sawi tawh a. Thufing tawi leh a taka hman theih, stoic ho thu fing leh tak 34 han pholang teh ang:-

1. I thunun theih thilte buaipui rawh.

2. I nuna thil lo thleng i hmachhawn dan kha, a tha thei ang bera hmachhawn thei turin theihna i nei a, i chet dan tur kha nangmah ngeiin i thunun (control) thei. Entirna: Engemaw vangin lungawi lohna i lo nei a. Thinrima ang buan buan loin, i tum phawt chuan, i thinrim reh hunah sawi chhuahna tur hun leh hmun thaah zahawm takin i sawi chhuak thei.

3. Heng zawhna hi in zawt thin ang che, ‘A tul ber em? Ka mamawh ber a ni em?,’ tih hi.

4. Dam hlen tur i nih lohzia nitin inhrilh nawn thin ang che.

5. Sum leh pai leh neih thil dang aiin hun a hlu zawk tih hre reng ang che.

6. Tuna i thlen chin leh i neih chinte kha i chin than thil (habit) te avang a ni.

7. Thil thleng eng pawhah hian ngaihdan lo nei ve vek kher lo turin i inthunun thei a ni tih hria ang che.

8. I nun bihchiang fo la, mahni leh mahni zawhna inzawt thin ang che.

9. Harsatna insiam chawp suh.

10. Mi dangte thatna hmuh sak thin ang che.

11. Beng pahnih leh ka pakhat i neih kha a chhan a awm.

12. Eng thil emaw tal tih ve theih i nei thin.

13. Mi dangte nen inkhaikhin fo suh.

14. Mahni leh mahni inthununin, nangma chungah chuan khirh la, mi dangte erawh hriatthiamna nen en ang che.

15. Mi tin hnen atang hian, zirtur a lo awm vek mai a, zir thin ang che.

16. Hlawhtlinna hi i tan eng chiah nge a nih tih hriatthiam tum ang che.

17. Thil thleng engpawh mai hi pawm thiam dan zir ang che.

18. Chona hmachhawn rawh.

19. A hniak tam lam zui ngawt suh.

20. Mi tin mai hi thatna lantirna remchang an ni thei vek.

21. A tul huna tanpuina diltu nih hreh suh.

22. Nitinin i fin phah sawtna tur kawng chhar thar zel ang che.

23. Khawibu tana thil tha lo hi, khuai tan pawh a tha lo

24. Mi dangte teh sek suh.

25. Mi ropuite chanchin chhiarin zir thin ang che.

25. Ngaidamtu ni thin ang che.

26. Nitinin hmasawnna chhete neih tum thin ang che.

27. Nitinin i thil tawn leh ngaihtuahna ziak thin ang che. Diary/ Journal nei rawh.

28. Mihring nuna hlawhchhamna awm thei hrang hrangte dawngsawng leh hmachhawn thiam thei turin inbuatsaih ang che.

29. Thil mawlte, hote teah mawina hmuh tum thin rawh.

30. Mi tha zawka siam theitu che bulah awm thin ang che.

31. Hlawhtlinna i tawnin chapo phah lo la, hlawhchhamna i chungah a lo thlenin i nunphung tihbuai tir hek suh.

32. Harsatna leh thil khawlhkham tak tak hi kan kawng zawh laia thil awm ve hrim hrim a ni a, hmalam pana kan kal zel chuan kan kal pel mai a ni.

33. Mahni indah pawimawh luatna (ego) hi kan hmelma a ni.

34. Nghehna hi nun chabi a ni.

DIARY/ JOURNAL ZIAH:

A hmalama kan sawi tawh angin, Stoic ho khan an nitin thil tawn leh ngaihtuahna ziah chhhuahte kha an ngai pawimawh em em a. Hei hi an nun atanga kan zirtur, an zirtirna kan zawm tur pawh a niin ka hria. Marcus Aurelius-an ‘Meditations’ tih a ziahte kha, hetianga an nitin chin thanin a hrin chhuah hi a ni.

Zing thawhhlimah, nilenga an tihtur leh an awm dan tur te an ziak a. Zanlamah a dang an ziak leh a. ‘Vawiinah engnge ka tih a, vawiina ka thil tih aia tha khan khang thil kha ka ti thei ang em?’ tih te, ‘Tihsual ka nei em?’ ‘Ni danga ka hun hman leh ka tih leh turah engnge ka chin zui tawh loh ang?,’ tih zawhna te pawh an inzawtin, an diary/ journal-ahte chuan an chhang thin a. Chu chuan mi tha zawk ni turin a pui thin.

Diary hi ziak theuh ang u. Hriatna tih­changtlunna leh tihnghehna’n pawh a tha. Chumai a ni lo, a hunlaia kan ngaihtuahna te dahthatna a ni. Social media-ah kan ngaihdan dengkhawng tak tak kan dah fo mai hi diary-ah ziak lut daih ila. Kan khawtlang, kan hnam, kan rama thil thleng hi chhinchhiah ila, a tul huna thlir kir a tan. ‘Public Memory is short’ tih a ni a, tute’n emaw mipui min bum leh mai thin. News-in a sawi bak a hunlaia kan rilru put hmang hi chhinchhiah a tha.

Rambuai laia zalenna suala chhuak emaw, in lama lo awmte khan diary an ziak taima khawp mai a, an fakawm. Khang hunlaia an diary kha a tam thei ang ber hmu ila, kan history hriat tam tam hi a danglam thei ang. 1930 chhoa Kaphleia diary te pawh vawiin thlengin a la ngaihnawm a. A hunlaia nunphung tam tak kan hmu thei. Naga zalenna sualtu AZ Phizo-a nen pawh khan an lo inkawm thin a, ‘Naga Nationalism’ pawh hi Kaphleia hnen atanga a dawn a nih hmel riau mai!

US President parukna John Quincy Adams-a khan kum 77 chhung a diary a ziak! Tun hnu hian a buin an ti chhuak a, America Historybu pawimawh tak pakhat a tling. Ronald Reagan-a diary pawh a buin a chhuak a. Anne Frank-i dairy pawhin khawvel a nghawng hi.

I diary ziak la, mi chhinchhiah loh, i nun, i chhungte nun, in khawtlang nun, ram nun kha chhinchhiah teh.

KHARNA:

Stoic ho zirtirna kan lo zir zo leh ta a. An zirtirna zinga thenkhat, a taka hman theih (practical) chin, philosophy zir ve lo leh ngaihtuah ngai lo mipui nawlpui tana hriat awlsam tur zawngin thiam ang tawkin ka han ziak ve leh a ni e.